### ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলন (Tribal Movements in India)

 ### ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলন (Tribal Movements in India)

আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাস | APSC, ADRE, UPSC, UGC NET, SSC আৰু অন্যান্য প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে বিস্তৃত অধ্যয়ন-টোকা

### ১. ভূমিকা

ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলনসমূহ আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। এই আন্দোলনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ ভূমি, বনজ সম্পদ, পৰম্পৰাগত অধিকাৰ, সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসন ৰক্ষা কৰা। বিশেষকৈ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত প্ৰৱৰ্তন কৰা ভূমি-ৰাজহ ব্যৱস্থা, বন আইন, জমিদাৰী প্ৰথা, মহাজনী শোষণ আৰু প্ৰশাসনিক হস্তক্ষেপে জনজাতীয় সমাজৰ মাজত ব্যাপক অসন্তোষৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

জনজাতীয় সমাজৰ জীৱিকা পৰম্পৰাগতভাৱে কৃষি, জুম খেতি, বনজ সম্পদ সংগ্ৰহ, পশুপালন আৰু সামূহিক ভূমিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। কিন্তু ঔপনিৱেশিক শাসনে এই পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাসমূহৰ ওপৰত বিভিন্ন বাধা আৰোপ কৰিছিল। ফলস্বৰূপে বহু জনজাতীয় জনগোষ্ঠীয়ে নিজৰ ভূমি আৰু জীৱিকা ৰক্ষাৰ বাবে বিদ্ৰোহ আৰু আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল।

এই আন্দোলনসমূহৰ কিছুমান সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ আছিল, আন কিছুমান ধৰ্মীয়-সামাজিক সংস্কাৰ, কৃষক প্ৰতিৰোধ আৰু ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসনৰ আন্দোলন আছিল। সেয়েহে ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলনসমূহক কেৱল ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে হোৱা বিদ্ৰোহ হিচাপে নহয়, বৰং অধিকাৰ, পৰিচয় আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ বাবে হোৱা বৃহত্তৰ সংগ্ৰাম হিচাপেও অধ্যয়ন কৰা উচিত।

### ২. জনজাতীয় আন্দোলনৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ

### ২.১. ভূমি অধিকাৰৰ ক্ষয়

জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক জীৱনৰ মূল আধাৰ আছিল ভূমি। বহু অঞ্চলত ভূমি সামূহিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু পৰম্পৰাগত গাঁও-সমাজৰ নিয়ম অনুসৰি ভূমিৰ অধিকাৰ নিৰ্ধাৰিত হৈছিল। ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত নতুন ভূমি-ৰাজহ ব্যৱস্থা, জমিদাৰী প্ৰথা আৰু ভূমিৰ মালিকীস্বত্বৰ পৰিৱৰ্তনে জনজাতীয় লোকসকলক নিজৰ পৰম্পৰাগত ভূমিৰ পৰা বঞ্চিত কৰিছিল।

বহিৰাগত জমিদাৰ, মহাজন আৰু ব্যৱসায়ীসকলে বিভিন্ন উপায়ে জনজাতীয় ভূমি অধিগ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত বহু জনজাতীয় পৰিয়ালে কৃষক, ভাগচহীয়া বা ভূমিহীন শ্ৰমিকলৈ ৰূপান্তৰিত হ’বলগীয়া হৈছিল।

### ২.২. বন আইন আৰু বনজ সম্পদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ

জনজাতীয় লোকসকলৰ জীৱিকা বনাঞ্চলৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। তেওঁলোকে খাদ্য, ইন্ধন, কাঠ, ঔষধি উদ্ভিদ আৰু অন্যান্য বনজ সম্পদৰ বাবে অৰণ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল।

ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বনজ সম্পদৰ বাণিজ্যিক ব্যৱহাৰ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ উদ্দেশ্যে বিভিন্ন বন আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত জুম খেতি, পশুচাৰণ, কাঠ সংগ্ৰহ আৰু অন্যান্য পৰম্পৰাগত কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত বাধা আৰোপ কৰা হৈছিল। এই নীতিসমূহে জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতা আৰু পৰম্পৰাগত জীৱন-পদ্ধতিক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিছিল।

### ২.৩. মহাজন আৰু জমিদাৰৰ শোষণ

ঔপনিৱেশিক যুগত বহু জনজাতীয় কৃষকে মহাজনৰ পৰা ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল। উচ্চ সুদ, অন্যায় হিচাপ-নিকাচ আৰু ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত তেওঁলোকে ভূমি হেৰুৱাইছিল।

জমিদাৰ, মহাজন, ঠিকাদাৰ আৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ শোষণে জনজাতীয় সমাজৰ মাজত ক্ষোভ বৃদ্ধি কৰিছিল। সাঁওতাল বিদ্ৰোহৰ দৰে আন্দোলনত এই শোষণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ স্পষ্টভাৱে দেখা যায়।

### ২.৪. পৰম্পৰাগত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত হস্তক্ষেপ

বহু জনজাতীয় অঞ্চলত গাঁও-সমাজ, পৰম্পৰাগত মুখিয়াল আৰু স্থানীয় পৰিষদৰ জৰিয়তে প্ৰশাসন পৰিচালিত হৈছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নতুন আইন, কৰ আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ ফলত এই পৰম্পৰাগত নেতৃত্বৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পাইছিল।

ইয়াৰ ফলত জনজাতীয় জনগোষ্ঠীসমূহে নিজৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ আৰু স্বায়ত্তশাসন ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল।

### ২.৫. ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক কাৰণ

জনজাতীয় আন্দোলনৰ বহু ক্ষেত্ৰত ধৰ্মীয় বিশ্বাস, সামাজিক সংস্কাৰ আৰু সাংস্কৃতিক পুনৰুত্থানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। কিছুমান নেতাই মদ্যপান, সামাজিক কু-প্ৰথা আৰু শোষণমূলক আচৰণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰচাৰ চলাইছিল।

বীৰছা মুণ্ডাৰ আন্দোলনে ধৰ্মীয়-সামাজিক সংস্কাৰৰ সৈতে ভূমি অধিকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক মুক্তিৰ দাবীক সংযুক্ত কৰিছিল।

### ২.৬. ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসনৰ আকাংক্ষা

জনজাতীয় আন্দোলনৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ আছিল নিজৰ অঞ্চল আৰু সমাজৰ ওপৰত অধিকাৰ বজাই ৰখাৰ আকাংক্ষা। বহু আন্দোলনত পৰম্পৰাগত শাসন ব্যৱস্থা পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা, বহিৰাগত আধিপত্যৰ অৱসান আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনত অধিক অংশগ্ৰহণৰ দাবী উত্থাপন হৈছিল।

### ৩. ভাৰতৰ প্ৰধান জনজাতীয় আন্দোলনসমূহ

### ৩.১. তিলকা মাঞ্জীৰ বিদ্ৰোহ (১৭৮৪)

তিলকা মাঞ্জী ভাৰতৰ প্ৰাৰম্ভিক জনজাতীয় প্ৰতিৰোধৰ ইতিহাসৰ এক উল্লেখযোগ্য নাম। তেওঁ বৰ্তমানৰ ঝাৰখণ্ড আৰু বিহাৰৰ কাষৰীয়া অঞ্চলত ব্ৰিটিছ শাসন আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ সংগঠিত কৰিছিল।

ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনৰ হস্তক্ষেপ, স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ ওপৰত শোষণ আৰু পৰম্পৰাগত অধিকাৰৰ ক্ষয়ৰ বিৰুদ্ধে তেওঁ সংগ্ৰাম কৰিছিল। তিলকা মাঞ্জীৰ নেতৃত্বৰ প্ৰতিৰোধে পৰৱৰ্তী জনজাতীয় আন্দোলনসমূহৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান লাভ কৰিছে।

তেওঁৰ জীৱন আৰু সংগ্ৰামক ভাৰতৰ প্ৰাৰম্ভিক ঔপনিৱেশিক বিৰোধী প্ৰতিৰোধৰ অংশ হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।

### ৩.২. খাছি বিদ্ৰোহ (১৮২৯–১৮৩৩)

খাছি বিদ্ৰোহ বৰ্তমানৰ মেঘালয়ৰ খাছি পাহাৰ অঞ্চলত ব্ৰিটিছ আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে সংঘটিত হৈছিল। এই আন্দোলনৰ অন্যতম প্ৰধান নেতা আছিল উ তিৰোৎ সিং।

ব্ৰিটিছে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা আৰু ছিলেটৰ মাজত যোগাযোগ স্থাপনৰ বাবে খাছি পাহাৰৰ মাজেৰে পথ নিৰ্মাণৰ প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। এই কাৰ্যৰ লগতে খাছি অঞ্চলত ব্ৰিটিছৰ ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপে স্থানীয় শাসক আৰু জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল।

তিৰোৎ সিঙৰ নেতৃত্বত খাছি লোকসকলে ব্ৰিটিছ বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল। পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতিৰ সুবিধা লৈ তেওঁলোকে গেৰিলা যুদ্ধৰ কৌশল গ্ৰহণ কৰিছিল।

এই বিদ্ৰোহে উত্তৰ-পূব ভাৰতত স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন আৰু ঔপনিৱেশিক আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে হোৱা প্ৰতিৰোধৰ ইতিহাসত বিশেষ স্থান লাভ কৰিছে।

### ৩.৩. কোল বিদ্ৰোহ (১৮৩১–১৮৩২)

কোল বিদ্ৰোহ ছোটনাগপুৰ অঞ্চলত সংঘটিত হোৱা এক উল্লেখযোগ্য জনজাতীয় বিদ্ৰোহ। এই আন্দোলনত মুণ্ডা, হো আৰু অন্যান্য স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ লোক জড়িত হৈছিল।

ব্ৰিটিছ ভূমি-ৰাজহ ব্যৱস্থা, বহিৰাগত জমিদাৰ আৰু মহাজনৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি, ভূমি হস্তান্তৰ আৰু পৰম্পৰাগত প্ৰশাসনত হস্তক্ষেপ আছিল এই বিদ্ৰোহৰ প্ৰধান কাৰণ।

জনজাতীয় লোকসকলে নিজৰ পৰম্পৰাগত ভূমি আৰু সামাজিক ব্যৱস্থা ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে সামৰিক শক্তিৰ সহায়ত বিদ্ৰোহটো দমন কৰে।

কোল বিদ্ৰোহে ঔপনিৱেশিক ভূমি নীতি আৰু বহিৰাগত শোষণৰ বিৰুদ্ধে জনজাতীয় সমাজৰ অসন্তোষ প্ৰকাশ কৰিছিল।

### ৩.৪. সাঁওতাল হুল বা সাঁওতাল বিদ্ৰোহ (১৮৫৫–১৮৫৬)

সাঁওতাল বিদ্ৰোহ ভাৰতৰ ঔপনিৱেশিক ইতিহাসৰ অন্যতম বৃহৎ জনজাতীয় বিদ্ৰোহ। ১৮৫৫ চনৰ ৩০ জুনত বৰ্তমানৰ ঝাৰখণ্ডৰ ভোগনাডিহি গাঁৱত এই বিদ্ৰোহৰ সূচনা হৈছিল।

এই আন্দোলনৰ প্ৰধান নেতা আছিল সিধু মুৰ্মু, কানহু মুৰ্মু, চান্দ মুৰ্মু আৰু ভৈৰৱ মুৰ্মু।

সাঁওতালসকলৰ ওপৰত মহাজন, জমিদাৰ, ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসন আৰু আৰক্ষীৰ শোষণ বৃদ্ধি পাইছিল। ঋণৰ বোজা, ভূমি হেৰুওৱা, অন্যায় কৰ আৰু বহিৰাগত লোকৰ আধিপত্যই তেওঁলোকৰ জীৱন কঠিন কৰি তুলিছিল।

সাঁওতালসকলে বহিৰাগত শোষকসকলক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ‘দিকু’সকলৰ আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিছিল। তেওঁলোকৰ উদ্দেশ্য আছিল শোষণৰ অৱসান ঘটোৱা আৰু নিজৰ ভূমি তথা স্বায়ত্তশাসন পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বিদ্ৰোহটো কঠোৰভাৱে দমন কৰে। ইয়াৰ পিছত সাঁওতাল অধ্যুষিত অঞ্চলৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত পৰিৱৰ্তন সাধন কৰা হয় আৰু সাঁওতাল পৰগনা পৃথক প্ৰশাসনিক অঞ্চল হিচাপে গঢ় লৈ উঠে।

ঐতিহাসিক গুৰুত্ব: সাঁওতাল হুলে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পূৰ্বে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে হোৱা বৃহৎ গণ-প্ৰতিৰোধৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ দাঙি ধৰে।

### ৩.৫. ভীল আন্দোলন

ভীলসকল পশ্চিম আৰু মধ্য ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বসবাস কৰা এক বৃহৎ জনজাতীয় জনগোষ্ঠী। ৰাজস্থান, গুজৰাট, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু মধ্যপ্ৰদেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলত ভীলসকলৰ প্ৰতিৰোধ আন্দোলন সংঘটিত হৈছিল।

ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ হস্তক্ষেপ, পৰম্পৰাগত অধিকাৰৰ ক্ষয়, কৰৰ বোজা আৰু স্থানীয় শাসকসকলৰ সৈতে হোৱা সংঘাতে এই আন্দোলনসমূহক উৎসাহিত কৰিছিল।

ভীল আন্দোলনসমূহ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিদ্ৰোহত সীমাবদ্ধ নাছিল। বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন সময়ত পৃথক পৃথক প্ৰতিৰোধ সংঘটিত হৈছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত গোবিন্দ গুৰুৰ নেতৃত্বত ভীল জনগোষ্ঠীৰ মাজত সামাজিক-ধৰ্মীয় সংস্কাৰ আৰু সংগঠনৰ আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছিল। ১৯১৩ চনৰ মানগড় ঘটনাই ভীল ইতিহাসত বিশেষ স্থান লাভ কৰিছে।

### ৩.৬. বীৰছা মুণ্ডাৰ উলগুলান (১৮৯৯–১৯০০)

বীৰছা মুণ্ডাৰ নেতৃত্বত সংঘটিত উলগুলান ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলনৰ ইতিহাসৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য বিদ্ৰোহ। ‘উলগুলান’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে বৃহৎ আন্দোলন বা মহাবিদ্ৰোহ।

বীৰছা মুণ্ডাৰ জন্ম ১৮৭৫ চনত হৈছিল। তেওঁ ছোটনাগপুৰ অঞ্চলৰ মুণ্ডা জনগোষ্ঠীৰ মাজত এগৰাকী জনপ্ৰিয় নেতা হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁক ‘ধৰ্তি আবা’ অৰ্থাৎ ‘পৃথিৱীৰ পিতৃ’ বুলি সন্মান কৰা হয়।

মুণ্ডাসকলৰ পৰম্পৰাগত ভূমি ব্যৱস্থা ঔপনিৱেশিক ভূমি নীতি, জমিদাৰ আৰু মহাজনৰ প্ৰভাৱত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। বহু জনজাতীয় লোক ভূমিৰ অধিকাৰ হেৰুৱাইছিল আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত বিনা মজুৰিৰ শ্ৰম কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

বীৰছা মুণ্ডাই ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক সংস্কাৰৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। তেওঁৰ আন্দোলনে ভূমি অধিকাৰ পুনৰুদ্ধাৰ, বহিৰাগত শোষণৰ অন্ত পেলোৱা আৰু মুণ্ডা ৰাজ প্ৰতিষ্ঠাৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ কৰিছিল।

১৮৯৯–১৯০০ চনত আন্দোলনে সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহৰ ৰূপ লয়। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ইয়াক দমন কৰে আৰু ১৯০০ চনত কাৰাগাৰত বীৰছা মুণ্ডাৰ মৃত্যু হয়।

এই আন্দোলনৰ ফলত জনজাতীয় ভূমি অধিকাৰৰ প্ৰশ্ন অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ছোটনাগপুৰ টেনেন্সি আইন, ১৯০৮-এ জনজাতীয় ভূমি হস্তান্তৰৰ ওপৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমাবদ্ধতা আৰোপ কৰে।

ঐতিহাসিক গুৰুত্ব: উলগুলান কেৱল ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ নাছিল; ই ভূমি অধিকাৰ, সামাজিক ন্যায়, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু আত্মশাসনৰ আন্দোলনো আছিল।

### ৩.৭. টানা ভগত আন্দোলন (১৯১৪)

টানা ভগত আন্দোলন বৰ্তমানৰ ঝাৰখণ্ডৰ ওৰাঁও জনজাতিৰ মাজত গঢ় লৈ উঠিছিল। এই আন্দোলনৰ সৈতে জাত্ৰা ভগতৰ নাম বিশেষভাৱে জড়িত।

আন্দোলনৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য আছিল সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় সংস্কাৰ, মদ্যপান আৰু কিছুমান সামাজিক কু-প্ৰথাৰ বিৰোধিতা, লগতে ঔপনিৱেশিক কৰ আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ।

পৰৱৰ্তী সময়ত আন্দোলনৰ কিছুমান অংশই গান্ধীবাদী আদৰ্শ, অহিংসা আৰু অসহযোগ আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত জনজাতীয় প্ৰতিৰোধ আৰু ভাৰতীয় জাতীয় আন্দোলনৰ মাজত সম্পৰ্ক গঢ় লৈ উঠে।

### ৩.৮. বাষ্টাৰৰ ভূমকাল বিদ্ৰোহ (১৯১০)

বাষ্টাৰৰ ভূমকাল বিদ্ৰোহ বৰ্তমানৰ ছত্তীশগড়ৰ বাষ্টাৰ অঞ্চলত সংঘটিত হৈছিল। ‘ভূমকাল’ শব্দটোৱে বৃহৎ অস্থিৰতা বা বিপ্লৱক বুজায়।

এই বিদ্ৰোহৰ সৈতে গুণ্ডাধুৰৰ নাম জড়িত। ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ হস্তক্ষেপ, বনজ সম্পদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ, পৰম্পৰাগত অধিকাৰৰ সংকোচন আৰু প্ৰশাসনিক শোষণে জনজাতীয় সমাজৰ মাজত অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল।

বাষ্টাৰৰ বিভিন্ন জনজাতীয় জনগোষ্ঠীয়ে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে সামৰিক ব্যৱস্থাৰ সহায়ত আন্দোলনটো দমন কৰে।

এই বিদ্ৰোহে বন, ভূমি আৰু জনজাতীয় জীৱিকাৰ মাজত থকা গভীৰ সম্পৰ্কৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰে।

### ৩.৯. ৰাম্পা বিদ্ৰোহ (১৯২২–১৯২৪)

ৰাম্পা বিদ্ৰোহ বৰ্তমানৰ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ পূব ঘাট পৰ্বতমালাৰ জনজাতীয় অঞ্চলত সংঘটিত হৈছিল। ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান নেতা আছিল আল্লুৰী সীতাৰাম ৰাজু।

ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ বন নীতি আৰু পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ ওপৰত আৰোপ কৰা বাধাই স্থানীয় জনজাতীয় লোকসকলৰ মাজত অসন্তোষ বৃদ্ধি কৰিছিল। জুম খেতি আৰু বনজ সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণে তেওঁলোকৰ জীৱন-জীৱিকাত প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

১৯২২ চনত আৰম্ভ হোৱা বিদ্ৰোহত বিদ্ৰোহীসকলে ব্ৰিটিছ আৰক্ষী থানা আৰু অস্ত্ৰাগাৰক লক্ষ্য কৰি আক্ৰমণ চলাইছিল। এই আন্দোলনত গেৰিলা যুদ্ধৰ কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

১৯২৪ চনত ব্ৰিটিছ বাহিনীয়ে আল্লুৰী সীতাৰাম ৰাজুক বন্দী কৰি হত্যা কৰে। তথাপি তেওঁ জনজাতীয় প্ৰতিৰোধৰ অন্যতম স্মৰণীয় নেতা হিচাপে পৰিচিত হৈ থাকে।

### ৩.১০. কুকি বিদ্ৰোহ (১৯১৭–১৯১৯)

কুকি বিদ্ৰোহ প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত মণিপুৰ আৰু কাষৰীয়া পাহাৰীয়া অঞ্চলত সংঘটিত হৈছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ শ্ৰমিক সংগ্ৰহ, প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু স্থানীয় সমাজৰ ওপৰত হস্তক্ষেপে কুকি জনগোষ্ঠীৰ বিভিন্ন গোটৰ মাজত অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল।

এই বিদ্ৰোহে পৰম্পৰাগত স্বায়ত্তশাসন, স্থানীয় অধিকাৰ আৰু বাহ্যিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ কৰিছিল।

কুকি বিদ্ৰোহ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ঔপনিৱেশিক বিৰোধী জনজাতীয় আন্দোলনৰ ইতিহাসত এক উল্লেখযোগ্য ঘটনা।

### ৩.১১. ৱাৰলী আন্দোলন (১৯৪৫)

ৱাৰলী আন্দোলন মহাৰাষ্ট্ৰৰ ঠাণে অঞ্চলৰ ৱাৰলী জনজাতীয় কৃষক আৰু শ্ৰমিকসকলৰ মাজত গঢ় লৈ উঠিছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল জমিদাৰ আৰু ঠিকাদাৰৰ শোষণ, কম মজুৰি, ঋণৰ বোজা আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰম।

এই আন্দোলনে কৃষক আৰু জনজাতীয় শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ, ন্যায্য মজুৰি আৰু শোষণমুক্ত জীৱনৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল। ইয়াত বাওঁপন্থী কৃষক সংগঠনসমূহেও ভূমিকা পালন কৰিছিল।

ৱাৰলী আন্দোলনে দেখুৱাইছিল যে জনজাতীয় আন্দোলন কেৱল ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে নহয়; ই শ্ৰেণীগত শোষণ আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধেও সংগঠিত হ’ব পাৰে।

### ৪. উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলন

উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলনসমূহৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য আছিল ভূমি আৰু বনজ সম্পদৰ অধিকাৰৰ লগতে পৰম্পৰাগত ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু আঞ্চলিক স্বায়ত্তশাসনৰ প্ৰশ্ন।

### খাছি আন্দোলন

উ তিৰোৎ সিঙৰ নেতৃত্বত খাছি জনগোষ্ঠীয়ে ব্ৰিটিছৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক হস্তক্ষেপৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল। এই আন্দোলন উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ঔপনিৱেশিক বিৰোধী সংগ্ৰামৰ অন্যতম উদাহৰণ।

### নগা আন্দোলন

নগা জনগোষ্ঠীৰ মাজত বিভিন্ন সময়ত ৰাজনৈতিক পৰিচয়, স্বায়ত্তশাসন আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ দাবীক কেন্দ্ৰ কৰি আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছিল। এই আন্দোলনসমূহৰ ঐতিহাসিক পটভূমি আৰু উদ্দেশ্য একে নাছিল। ঔপনিৱেশিক যুগৰ প্ৰতিৰোধৰ পৰা স্বাধীনতাৰ পিছৰ ৰাজনৈতিক আন্দোলনলৈ ইয়াৰ বিকাশ ঘটিছিল।

### মিজো আন্দোলন

মিজো সমাজৰ ৰাজনৈতিক আন্দোলনসমূহে সময়ৰ লগে লগে বিভিন্ন ৰূপ গ্ৰহণ কৰিছিল। ঔপনিৱেশিক যুগৰ প্ৰশাসনিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰা স্বাধীনতাৰ পিছৰ আঞ্চলিক পৰিচয় আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ দাবীলৈ এই আন্দোলনসমূহৰ বিকাশ ঘটিছিল।

মিজো নেচনেল ফ্ৰণ্টৰ আন্দোলন বিশেষকৈ স্বাধীনতাৰ পিছৰ সময়ৰ সৈতে জড়িত। সেয়েহে ইয়াক ঔপনিৱেশিক যুগৰ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহসমূহৰ সৈতে একে শ্ৰেণীত সম্পূৰ্ণৰূপে ৰখা উচিত নহয়।

### অসমত জনজাতীয় পৰিচয় আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ আন্দোলন

অসমত জনজাতীয় ৰাজনৈতিক আন্দোলনসমূহে ভূমি, ভাষা, সাংস্কৃতিক পৰিচয়, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ দাবীক কেন্দ্ৰ কৰি বিভিন্ন সময়ত বিকাশ লাভ কৰিছে।

বড়ো আন্দোলন ইয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ। এই আন্দোলনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত সাংস্কৃতিক পৰিচয়, ভাষিক অধিকাৰ, ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসন আৰু পৃথক ৰাজ্যৰ দাবী উত্থাপন হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বড়োলেণ্ড টেৰিটৰিয়েল কাউন্সিল আৰু বড়োলেণ্ড টেৰিটৰিয়েল ৰিজিয়নৰ দৰে প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠে।

অসমৰ জনজাতীয় আন্দোলনসমূহ অধ্যয়ন কৰোঁতে ঔপনিৱেশিক যুগৰ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ, স্বাধীনতাৰ পিছৰ পৰিচয়ভিত্তিক আন্দোলন আৰু সাংবিধানিক স্বায়ত্তশাসনৰ দাবীসমূহক পৃথকে বিশ্লেষণ কৰা উচিত।

### ৫. জনজাতীয় আন্দোলনসমূহৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব

ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলনসমূহে দেশৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।

প্ৰথমতে, এই আন্দোলনসমূহে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ শোষণমূলক ভূমি, ৰাজহ আৰু বন নীতিৰ বিৰুদ্ধে শক্তিশালী প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল।

দ্বিতীয়তে, এই আন্দোলনসমূহে জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ ভূমি অধিকাৰ, পৰম্পৰাগত জীৱিকা আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ প্ৰশ্নক ৰাজনৈতিক আলোচনাৰ কেন্দ্ৰলৈ আনিছিল।

তৃতীয়তে, সাঁওতাল হুল, মুণ্ডা উলগুলান আৰু ৰাম্পা বিদ্ৰোহৰ দৰে আন্দোলনে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ বহুমুখী চৰিত্ৰ প্ৰকাশ কৰিছিল। স্বাধীনতা সংগ্ৰাম কেৱল নগৰীয়া শিক্ষিত শ্ৰেণীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাছিল; গ্ৰাম্য আৰু জনজাতীয় সমাজেও নিজৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিছিল।

চতুৰ্থতে, এই আন্দোলনসমূহে স্বাধীনতাৰ পিছৰ জনজাতীয় অধিকাৰ, ভূমি সুৰক্ষা, সাংবিধানিক সুৰক্ষা আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ আলোচনাত ঐতিহাসিক পটভূমি যোগান ধৰিছিল।

### ৬. প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

| আন্দোলন                 | সময়          | প্ৰধান নেতা বা সংশ্লিষ্ট ব্যক্তি   |

| ----------------------- | ------------- | ---------------------------------- |

| খাছি বিদ্ৰোহ            | ১৮২৯–১৮৩৩     | উ তিৰোৎ সিং                        |

| কোল বিদ্ৰোহ             | ১৮৩১–১৮৩২     | কোল জনগোষ্ঠীৰ নেতাসকল              |

| সাঁওতাল হুল             | ১৮৫৫–১৮৫৬     | সিধু, কানহু, চান্দ আৰু ভৈৰৱ মুৰ্মু |

| ভীল আন্দোলন             | বিভিন্ন সময়ত | অঞ্চলভেদে বিভিন্ন নেতা             |

| বীৰছা মুণ্ডাৰ উলগুলান   | ১৮৯৯–১৯০০     | বীৰছা মুণ্ডা                       |

| বাষ্টাৰৰ ভূমকাল বিদ্ৰোহ | ১৯১০          | গুণ্ডাধুৰ                          |

| টানা ভগত আন্দোলন        | ১৯১৪          | জাত্ৰা ভগত                         |

| কুকি বিদ্ৰোহ            | ১৯১৭–১৯১৯     | কুকি জনগোষ্ঠীৰ বিভিন্ন নেতা        |

| ৰাম্পা বিদ্ৰোহ          | ১৯২২–১৯২৪     | আল্লুৰী সীতাৰাম ৰাজু               |

| ৱাৰলী আন্দোলন           | ১৯৪৫          | ৱাৰলী কৃষক আৰু শ্ৰমিক সংগঠনসমূহ    |

### ৭. অনুশীলনী বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQs)

১. সাঁওতাল হুল কেতিয়া সংঘটিত হৈছিল?

A. ১৮৩১–১৮৩২ B. ১৮৫৫–১৮৫৬ C. ১৮৯৯–১৯০০ D. ১৯২২–১৯২৪

শুদ্ধ উত্তৰ: B. ১৮৫৫–১৮৫৬

২. বীৰছা মুণ্ডাৰ আন্দোলন কোনটো নামেৰে জনাজাত?

A. ৰাম্পা বিদ্ৰোহ B. কোল বিদ্ৰোহ C. উলগুলান D. ভূমকাল

শুদ্ধ উত্তৰ: C. উলগুলান

৩. খাছি বিদ্ৰোহৰ অন্যতম প্ৰধান নেতা কোন আছিল?

A. গুণ্ডাধুৰ B. উ তিৰোৎ সিং C. আল্লুৰী সীতাৰাম ৰাজু D. জাত্ৰা ভগত

শুদ্ধ উত্তৰ: B. উ তিৰোৎ সিং

৪. ১৯১০ চনৰ ভূমকাল বিদ্ৰোহৰ সৈতে কোনজন নেতা জড়িত?

A. গুণ্ডাধুৰ B. সিধু মুৰ্মু C. বীৰছা মুণ্ডা D. তিলকা মাঞ্জী

শুদ্ধ উত্তৰ: A. গুণ্ডাধুৰ

৫. ৰাম্পা বিদ্ৰোহৰ প্ৰধান নেতা কোন আছিল?

A. জাত্ৰা ভগত B. আল্লুৰী সীতাৰাম ৰাজু C. উ তিৰোৎ সিং D. কানহু মুৰ্মু

শুদ্ধ উত্তৰ: B. আল্লুৰী সীতাৰাম ৰাজু

৬. টানা ভগত আন্দোলন কোনটো জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ মাজত গঢ় লৈ উঠিছিল?

A. ওৰাঁও B. ভীল C. খাছি D. সাঁওতাল

শুদ্ধ উত্তৰ: A. ওৰাঁও

### ৮. উপসংহাৰ

ভাৰতৰ জনজাতীয় আন্দোলনসমূহ হৈছে ভূমি, জীৱিকা, সামাজিক ন্যায়, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে চলোৱা সংগ্ৰামৰ ইতিহাস। এই আন্দোলনসমূহৰ কিছুমান সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ আছিল, আন কিছুমান ধৰ্মীয়-সামাজিক সংস্কাৰ, কৃষক প্ৰতিৰোধ অথবা স্বায়ত্তশাসনৰ আন্দোলন আছিল।

জনজাতীয় আন্দোলনসমূহে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ শোষণমূলক চৰিত্ৰ উদঙাই দিয়াৰ লগতে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ বহুমুখী ৰূপ প্ৰকাশ কৰিছিল। সেয়ে আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাস, স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু সামাজিক আন্দোলনসমূহ বুজিবলৈ এই অধ্যায় বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

### ৯. তথ্যসূত্ৰ

1\. NCERT — Our Pasts আৰু Themes in Indian History।

2\. Bipan Chandra — History of Modern India।

3\. ভাৰত চৰকাৰৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয় — Azadi Ka Amrit Mahotsav আৰু Digital District Repository।

4\. ভাৰতীয় ইতিহাস কংগ্ৰেছৰ প্ৰকাশন আৰু জনজাতীয় ইতিহাস সম্পৰ্কীয় গৱেষণা।

5\. সংশ্লিষ্ট ৰাজ্য চৰকাৰৰ চৰকাৰী ঐতিহাসিক তথ্য আৰু জনজাতীয় কল্যাণ বিভাগৰ প্ৰকাশন।