সকৰাত্মক স্বাধীনতা (Positive Liberty)

 ভূমিকা

স্বাধীনতা ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ অন্যতম মৌলিক ধাৰণা। ব্যক্তি আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পৰ্ক, অধিকাৰ, গণতন্ত্ৰ, সমতা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ আলোচনা স্বাধীনতাৰ ধাৰণাৰ অবিহনে সম্পূৰ্ণ নহয়। স্বাধীনতাৰ অৰ্থ কেৱল বাহ্যিক বাধাৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰা নহয়; এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ ঘটাবলৈ, নিজৰ যুক্তিবোধ আৰু বিবেক অনুসৰি সিদ্ধান্ত ল'বলৈ আৰু নিজৰ সামৰ্থ্যসমূহ বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সুযোগ আৰু সক্ষমতা লাভ কৰাটোও স্বাধীনতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।

এই দ্বিতীয় অৰ্থটোকেই সাধাৰণতে সকৰাত্মক স্বাধীনতা (Positive Liberty) বুলি কোৱা হয়।

সকৰাত্মক স্বাধীনতাই মূলতঃ এই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে—

> “মই কিমানখিনি নিজৰ জীৱনক নিজে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰোঁ?”

অৰ্থাৎ, সকৰাত্মক স্বাধীনতা হৈছে self-mastery, self-development আৰু self-realisation-ৰ সৈতে জড়িত স্বাধীনতা।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ অৰ্থ

সকৰাত্মক স্বাধীনতা বুলিলে এনে এক অৱস্থাক বুজায় য'ত ব্যক্তিয়ে কেৱল বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাৰ লগতে নিজৰ জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সুযোগ, সম্পদ, শিক্ষা, সামাজিক পৰিৱেশ আৰু সক্ষমতা লাভ কৰে।

সেয়েহে সকৰাত্মক স্বাধীনতা কেৱল “কোনেও মোক বাধা নিদিয়ে” এই অৰ্থত সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াৰ সৈতে জড়িত হৈছে—

নিজৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ;

আত্ম-উন্নয়ন;

আত্ম-উপলব্ধি;

যুক্তিসংগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ;

নিজৰ সামৰ্থ্য বিকাশ;

সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সুযোগ লাভ;

গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ;

মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন যাপন।

---

নকৰাত্মক আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ মূল পাৰ্থক্য

নকৰাত্মক স্বাধীনতা (Negative Liberty)-ৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশ্ন হৈছে—

> “মোৰ ক্ষেত্ৰত কোনে হস্তক্ষেপ কৰিছে?”

আনহাতে, সকৰাত্মক স্বাধীনতা (Positive Liberty)-ৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশ্ন হৈছে—

> “মই নিজৰ জীৱনৰ ওপৰত কিমানখিনি নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিব পাৰোঁ?”

উদাহৰণস্বৰূপে, এজন দৰিদ্ৰ ব্যক্তিক যদি কোনোবাই বিদ্যালয়লৈ যোৱাত বাধা নিদিয়ে, তেন্তে নকৰাত্মক অৰ্থত তেওঁ স্বাধীন। কিন্তু যদি তেওঁৰ শিক্ষা গ্ৰহণৰ বাবে বিদ্যালয়, অৰ্থনৈতিক সামৰ্থ্য বা প্ৰয়োজনীয় সুযোগেই নাথাকে, তেন্তে বাস্তৱ অৰ্থত তেওঁৰ স্বাধীনতা সীমিত। সকৰাত্মক স্বাধীনতাই এই বাস্তৱ সক্ষমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে self-mastery বা আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ।

এজন ব্যক্তি কেৱল বাহ্যিক বাধাৰ পৰা মুক্ত হ'লেই সম্পূৰ্ণ স্বাধীন নহয়। তেওঁৰ নিজৰ অজ্ঞানতা, আসক্তি, অযুক্তিকৰ ইচ্ছা, ভয় বা সামাজিক পৰিস্থিতিয়েও তেওঁৰ স্বাধীনতা সীমিত কৰিব পাৰে।

সেয়েহে সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা স্বাধীন ব্যক্তি হৈছে এনে ব্যক্তি যিয়ে—

নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল'ব পাৰে;

যুক্তি আৰু বিবেক ব্যৱহাৰ কৰে;

তাৎক্ষণিক ইচ্ছাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে;

নিজৰ দীৰ্ঘম্যাদী লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে;

নিজৰ ব্যক্তিত্ব আৰু সামৰ্থ্য বিকশিত কৰে।

এই কাৰণেই সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সৈতে self-control আৰু self-realisation-ৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।

---

টি. এইচ. গ্ৰীণ আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতা

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ ধাৰণাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ হৈছে T. H. Green।

তেওঁৰ মতে স্বাধীনতা কেৱল বাধাৰ অনুপস্থিতি নহয়। মানুহে নিজৰ ব্যক্তিগত আৰু নৈতিক সামৰ্থ্য বিকশিত কৰি ভাল জীৱন যাপন কৰিব পৰাকৈ বাস্তৱ সুযোগ লাভ কৰাটোৱেই স্বাধীনতাৰ অধিক গভীৰ অৰ্থ।

Green-ৰ মতে, সমাজত কিছুমান পৰিস্থিতি এনেকুৱা হ'ব পাৰে যিয়ে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাক আনুষ্ঠানিকভাৱে নষ্ট নকৰিলেও বাস্তৱিকভাৱে সীমিত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, অত্যন্ত দৰিদ্ৰতা, অশিক্ষা, মদ্যপান বা শোষণ ব্যক্তিৰ আত্ম-উন্নয়নৰ পথত বাধা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

সেয়েহে ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা কেৱল ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত হস্তক্ষেপ নকৰাত সীমাবদ্ধ নহয়। ৰাষ্ট্ৰই এনে সামাজিক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগে য'ত মানুহে নিজৰ সামৰ্থ্য বিকশিত কৰিব পাৰে।

Green-ৰ এই ধাৰণাই পিছলৈ welfare state আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ধাৰণাৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়।

---

ৰুছোৰ সকৰাত্মক স্বাধীনতা

Jean-Jacques Rousseau-ৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনত সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান দেখা যায়।

ৰুছোৰ মতে মানুহৰ প্ৰকৃত স্বাধীনতা কেৱল নিজৰ ইচ্ছামতে কাম কৰাত নাই। সত্যিকাৰ স্বাধীনতা হৈছে এনে আইন মানি চলা যিবোৰ আইন নাগৰিকসকলে সমষ্টিগতভাৱে নিজৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।

তেওঁৰ General Will-ৰ ধাৰণাৰ সৈতে এই চিন্তাৰ সম্পৰ্ক আছে।

ৰুছোৰ বিখ্যাত ধাৰণাটো হৈছে যে মানুহে নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰা আইন মানি চলাৰ মাজতো স্বাধীনতা লাভ কৰিব পাৰে। ইয়াত ব্যক্তি নিজৰ ব্যক্তিগত ইচ্ছাৰ দাস নহৈ এক বৃহত্তৰ নৈতিক আৰু নাগৰিক উদ্দেশ্যৰ অংশীদাৰ হয়।

---

কাণ্ট আৰু আত্ম-শাসন

Immanuel Kant-ৰ নৈতিক দৰ্শনতো সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি দেখা যায়।

Kant-ৰ মতে প্ৰকৃত স্বাধীনতা হৈছে autonomy, অৰ্থাৎ নিজৰ যুক্তি আৰু নৈতিক বিবেকৰ ভিত্তিত নিজে নৈতিক নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা ক্ষমতা।

ইয়াৰ বিপৰীতে, যদি মানুহ কেৱল বাহ্যিক আকাংক্ষা, ইন্দ্ৰিয়সুখ বা তাৎক্ষণিক ইচ্ছাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়, তেন্তে তেওঁ প্ৰকৃত অৰ্থত স্বায়ত্তশাসিত নহয়।

সেয়েহে Kant-ৰ autonomy-ৰ ধাৰণা সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ self-rule বা আত্ম-শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু আত্ম-উপলব্ধি

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ আন এটা কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা হৈছে self-realisation বা আত্ম-উপলব্ধি।

মানুহৰ মাজত বিভিন্ন প্ৰতিভা, নৈতিক ক্ষমতা, সৃষ্টিশীলতা আৰু বৌদ্ধিক সামৰ্থ্য থাকে। এইবোৰ বিকশিত কৰাৰ সুযোগ নাথাকিলে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা অসম্পূৰ্ণ হৈ থাকে।

উদাহৰণস্বৰূপে—

এজন শিশুৰ বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ স্বাধীনতা কাগজত থাকিব পাৰে। কিন্তু যদি তেওঁ দৰিদ্ৰতাৰ বাবে বিদ্যালয়লৈ যাব নোৱাৰে, তেন্তে তেওঁৰ স্বাধীনতা বাস্তৱিকভাৱে সীমিত।

সেয়েহে সকৰাত্মক স্বাধীনতাই “freedom to develop” বা বিকশিত হোৱাৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

---

শিক্ষা আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতা

শিক্ষা সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ অন্যতম প্ৰধান ভিত্তি।

শিক্ষাই ব্যক্তিক—

যুক্তিসংগত চিন্তা কৰিবলৈ;

তথ্য বিশ্লেষণ কৰিবলৈ;

নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল'বলৈ;

সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ বুজিবলৈ;

নিজৰ সামৰ্থ্য বিকশিত কৰিবলৈ

সহায় কৰে।

সেয়েহে শিক্ষাৰ সুযোগ নথকা সমাজত কেৱল আইনী স্বাধীনতা থাকিলেই বাস্তৱ স্বাধীনতা নিশ্চিত নহয়।

---

অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতি আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতা

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সমৰ্থকসকলে যুক্তি দিয়ে যে অত্যন্ত দৰিদ্ৰতা ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাক বাস্তৱিকভাৱে সীমিত কৰিব পাৰে।

যদি এজন ব্যক্তিৰ—

খাদ্যৰ নিশ্চয়তা নাই,

বাসস্থানৰ নিশ্চয়তা নাই,

শিক্ষা লাভৰ সুযোগ নাই,

স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা নাই,

কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ নাই,

তেন্তে তেওঁ কাগজত বহু অধিকাৰ লাভ কৰিলেও সেই অধিকাৰসমূহ বাস্তৱত ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষমতা সীমিত হ'ব পাৰে।

এই কাৰণে সকৰাত্মক স্বাধীনতা social and economic conditions of freedom-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ ধাৰণাই Welfare State-ৰ তাত্ত্বিক ভিত্তি শক্তিশালী কৰিছে।

কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিকৰ স্বাধীনতা বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে, যেনে—

শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, সামাজিক সুৰক্ষা, দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস, কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষা।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে নাগৰিকসকলক কেৱল আইনী অধিকাৰ প্ৰদান কৰা নহয়, সেই অধিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা বাস্তৱ সক্ষমতা সৃষ্টি কৰা।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু সমতা

সকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু সমতাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।

যদি সমাজত সম্পদ আৰু সুযোগৰ মাজত অত্যন্ত অসমতা থাকে, তেন্তে সকলো ব্যক্তিয়ে একে স্বাধীনতা বাস্তৱত উপভোগ কৰিব নোৱাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, দুজন ব্যক্তিৰ ভোটাধিকাৰ একে হ'লেও যদি এজন সম্পূৰ্ণ অশিক্ষিত আৰু আনজন উচ্চশিক্ষিত, তেন্তে তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ বাস্তৱ সক্ষমতাৰ মাজত পাৰ্থক্য থাকিব পাৰে।

সেয়েহে সকৰাত্মক স্বাধীনতাই equality of opportunity-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

---

Isaiah Berlin আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতা

Isaiah Berlin-এ তেওঁৰ বিখ্যাত প্ৰবন্ধ “Two Concepts of Liberty” (1958)-ত স্বাধীনতাৰ দুটা প্ৰধান ধাৰণা আলোচনা কৰে—

1. Negative Liberty — নকৰাত্মক স্বাধীনতা

2. Positive Liberty — সকৰাত্মক স্বাধীনতা

Berlin-ৰ মতে নকৰাত্মক স্বাধীনতা মূলতঃ বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্তিৰ সৈতে জড়িত।

আনহাতে সকৰাত্মক স্বাধীনতা নিজৰ জীৱনৰ ওপৰত master বা self-directing agent হোৱাৰ আকাংক্ষাৰ সৈতে জড়িত।

অৱশ্যে Berlin-এ সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ এটা সম্ভাৱ্য বিপদৰ কথাও উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, “প্ৰকৃত” বা “উচ্চতৰ” স্বাৰ্থৰ নামত যদি কোনো ৰাষ্ট্ৰ বা শাসকে ব্যক্তিৰ ওপৰত জোৰকৈ নিজৰ ইচ্ছা আৰোপ কৰে, তেন্তে স্বাধীনতাৰ ধাৰণাটো স্বৈৰাচাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ ন্যায্যতা হিচাপে ব্যৱহাৰ হ'ব পাৰে।

এই সমালোচনা সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ আলোচনাত অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতা মানে চৰকাৰৰ সীমাহীন ক্ষমতা নহয়

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ এটা ভুল ব্যাখ্যা হৈছে যে ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিকৰ ভালৰ বাবে যিকোনো ধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰিব পাৰে।

এইটো সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ অৱশ্যকীয় অৰ্থ নহয়।

আধুনিক গণতান্ত্ৰিক দৃষ্টিভংগীত সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সৈতে—

সংবিধানবাদ, মৌলিক অধিকাৰ, আইনৰ শাসন, গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ আৰু ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা

ৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰখা প্ৰয়োজন।

অৰ্থাৎ, ৰাষ্ট্ৰই মানুহক সক্ষম কৰাৰ বাবে কাম কৰিব পাৰে, কিন্তু সেই ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰি ব্যক্তিৰ মৌলিক অধিকাৰ অযথা নষ্ট কৰিব নালাগে।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ বৈশিষ্ট্য

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ কেইটামান মৌলিক বৈশিষ্ট্য হৈছে—

প্ৰথমতে, ই বাহ্যিক বাধাৰ অনুপস্থিতিৰ পৰিৱৰ্তে ব্যক্তিৰ বাস্তৱ সক্ষমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

দ্বিতীয়তে, ই self-mastery আৰু self-government-ৰ ধাৰণাক গুৰুত্ব দিয়ে।

তৃতীয়তে, ই ব্যক্তিৰ self-development আৰু self-realisation-ক স্বাধীনতাৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰে।

চতুৰ্থতে, ই শিক্ষা, স্বাস্থ্য, অৰ্থনৈতিক সুযোগ আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ দৰে পৰিস্থিতিক স্বাধীনতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।

পঞ্চমতে, ই সামাজিক ন্যায় আৰু সুযোগৰ সমতাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্কিত।

ষষ্ঠতে, ই কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা স্বীকাৰ কৰাৰ বাবে অধিক উপযোগী।

---

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সমালোচনা

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ যথেষ্ট গুৰুত্ব থাকিলেও ইয়াৰ বিৰুদ্ধে কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ সমালোচনা আছে।

১. ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাত ৰাষ্ট্ৰৰ হস্তক্ষেপ বৃদ্ধি হোৱাৰ আশংকা

যদি ৰাষ্ট্ৰই নিৰ্ধাৰণ কৰে যে এজন ব্যক্তিৰ “প্ৰকৃত স্বাৰ্থ” কি, তেন্তে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা সংকুচিত হ'ব পাৰে।

২. Paternalism-ৰ সমস্যা

ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিকৰ “ভালৰ বাবে” অত্যধিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে paternalism সৃষ্টি হ'ব পাৰে।

৩. স্বৈৰাচাৰৰ সম্ভাৱনা

Berlin-এ আশংকা কৰিছিল যে সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ নামত কোনো শাসকে ব্যক্তিৰ “উচ্চতৰ স্ব” বা “প্ৰকৃত ইচ্ছা”ৰ দাবী কৰি ব্যক্তিৰ ওপৰত জোৰ-জবৰদস্তি কৰিব পাৰে।

৪. স্বাধীনতাৰ সংজ্ঞা নিৰ্ধাৰণৰ সমস্যা

“ভাল জীৱন” বা “আত্ম-উপলব্ধি”ৰ অৰ্থ সকলো ব্যক্তিৰ বাবে একে নহয়। সেয়েহে ৰাষ্ট্ৰই সকলো নাগৰিকৰ বাবে একেটা জীৱন-পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰিলে ব্যক্তিগত বৈচিত্ৰ্য ক্ষতিগ্ৰস্ত হ'ব পাৰে।

৫. অধিকাৰ আৰু কল্যাণৰ মাজত ভাৰসাম্য

সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ নামত কল্যাণমূলক ব্যৱস্থা বৃদ্ধি কৰাৰ সময়ত ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত অধিকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতাৰ মাজত উপযুক্ত ভাৰসাম্য বজাই ৰখা প্ৰয়োজন।

---

ভাৰতীয় সংবিধান আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতা

ভাৰতীয় সংবিধানত সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ বহু উপাদান দেখা যায়।

মৌলিক অধিকাৰ ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদা সুৰক্ষিত কৰে, আনহাতে ৰাজ্যৰ নীতি-নিৰ্দেশক তত্ত্বসমূহ (Directive Principles of State Policy) সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতি উন্নত কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে।

বিশেষকৈ—

অনুচ্ছেদ 21 — জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা;

অনুচ্ছেদ 21A — 6–14 বছৰ বয়সৰ শিশুৰ শিক্ষাৰ অধিকাৰ;

অনুচ্ছেদ 38 — সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়ৰ প্ৰসাৰ;

অনুচ্ছেদ 39 — জীৱিকাৰ সুযোগ আৰু সম্পদৰ ন্যায্য বিতৰণ;

অনুচ্ছেদ 41 — কাম, শিক্ষা আৰু জনসাহায্যৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰৰ দায়িত্ব;

অনুচ্ছেদ 45 — শিশুৰ প্ৰাৰম্ভিক যত্ন আৰু শিক্ষা;

অনুচ্ছেদ 46 — দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ শিক্ষাগত আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ প্ৰসাৰ।

এই বিধানসমূহে দেখুৱায় যে ভাৰতীয় সাংবিধানিক ব্যৱস্থাত স্বাধীনতাক কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতি হিচাপে দেখা হোৱা নাই; সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতি উন্নত কৰি নাগৰিকৰ বাস্তৱ সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ লক্ষ্যও আছে।

---

Amartya Sen আৰু Capability Approach

আধুনিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনত Amartya Sen-ৰ Capability Approach-এ সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ ধাৰণাক নতুন ৰূপত ব্যাখ্যা কৰিছে।

Sen-ৰ মতে, কেৱল সম্পদ বা অধিকাৰ লাভ কৰাটোৱেই যথেষ্ট নহয়। এজন ব্যক্তিৰ প্ৰকৃত স্বাধীনতা নিৰ্ভৰ কৰে তেওঁ সেই সম্পদ আৰু অধিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰি কি কৰিব পাৰে আৰু কেনে জীৱন যাপন কৰিব পাৰে তাৰ ওপৰত।

উদাহৰণস্বৰূপে, সকলো নাগৰিকৰ বাবে শিক্ষা অধিকাৰ একে হ'লেও যদি কোনো ব্যক্তিৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক বা শাৰীৰিক পৰিস্থিতিয়ে সেই শিক্ষা লাভ কৰাত বাধা দিয়ে, তেন্তে তেওঁৰ বাস্তৱ capability সীমিত।

এই দৃষ্টিভংগীয়ে সকৰাত্মক স্বাধীনতাক বাস্তৱ সক্ষমতা আৰু সুযোগৰ স্বাধীনতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।

---

নকৰাত্মক আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতা: তুলনা

ভিত্তি নকৰাত্মক স্বাধীনতা সকৰাত্মক স্বাধীনতা

মূল অৰ্থ হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্তি নিজৰ জীৱন নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ সক্ষমতা

মূল প্ৰশ্ন কোনে মোক বাধা দিছে? মই কি কৰিবলৈ সক্ষম?

কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা Non-interference Self-mastery

গুৰুত্ব ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰ ব্যক্তিৰ বিকাশ

ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা সীমিত হস্তক্ষেপ সক্ষমতা আৰু সুযোগ সৃষ্টি

শিক্ষা অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ অংশ স্বাধীনতাৰ বাস্তৱ ভিত্তি

অৰ্থনৈতিক অৱস্থা পৰোক্ষ গুৰুত্ব বিশেষ গুৰুত্ব

সামাজিক ন্যায় তুলনামূলকভাৱে কম কেন্দ্ৰীয় অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ

প্ৰধান চিন্তাবিদ Locke, Bentham, J. S. Mill, Berlin Rousseau, Kant, T. H. Green

সম্ভাৱ্য বিপদ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক বাধা উপেক্ষা কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপ বৃদ্ধি

---

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

Positive Liberty = সকৰাত্মক স্বাধীনতা

Negative Liberty = নকৰাত্মক স্বাধীনতা

Isaiah Berlin — Two Concepts of Liberty (1958)

T. H. Green — Positive conception of freedom; self-realisation

Rousseau — General Will আৰু self-government

Kant — Autonomy আৰু moral self-legislation

Amartya Sen — Capability Approach

মূল শব্দসমূহ:

Self-mastery, Self-government, Self-realisation, Autonomy, Capability, Welfare State, Social Justice, Equality of Opportunity.

---

উপসংহাৰ

সকৰাত্মক স্বাধীনতাই স্বাধীনতাৰ ধাৰণাক কেৱল “বাধা নথকা” অৱস্থাৰ পৰা অধিক বিস্তৃত কৰি **“নিজৰ জীৱনক অৰ্থপূৰ্ণভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বিকশিত কৰিব পৰা বাস্তৱ সক্ষমতা”**লৈ লৈ যায়। এজন ব্যক্তিয়ে যদি আইনগতভাৱে স্বাধীন হয় কিন্তু অশিক্ষা, দৰিদ্ৰতা, সামাজিক বৈষম্য বা সুযোগৰ অভাৱৰ বাবে নিজৰ সামৰ্থ্য বিকশিত কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে সকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা তেওঁৰ স্বাধীনতা অসম্পূৰ্ণ।

সেয়েহে আধুনিক গণতান্ত্ৰিক সমাজত স্বাধীনতাৰ দুয়োটা দিশ—নকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু সকৰাত্মক স্বাধীনতা—গুৰুত্বপূৰ্ণ। নকৰাত্মক স্বাধীনতাই ব্যক্তিক অযথা হস্তক্ষেপৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে, আনহাতে সকৰাত্মক স্বাধীনতাই ব্যক্তিক নিজৰ সামৰ্থ্য বিকশিত কৰি মৰ্যাদাপূৰ্ণ আৰু স্বায়ত্তশাসিত জীৱন যাপন কৰাৰ বাস্তৱ সুযোগ প্ৰদান কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

Standard References

Isaiah Berlin — Two Concepts of Liberty

T. H. Green — Lectures on the Principles of Political Obligation

Jean-Jacques Rousseau — The Social Contract

Immanuel Kant — Groundwork of the Metaphysics of Morals

J. S. Mill — On Liberty

Andrew Heywood — Political Theory

O. P. Gauba — An Introduction to Political Theory

Rajeev Bhargava & Ashok Acharya — Political Theory: An Introduction

Amartya Sen — Development as Freedom