নকৰাত্মক স্বাধীনতা (Negative Liberty)

 

ভূমিকা

স্বাধীনতা (Liberty) ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অন্যতম মৌলিক ধাৰণা। ব্যক্তিৰ অধিকাৰ, ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ, গণতন্ত্ৰ, সাংবিধানিকতাবাদ, আইনৰ শাসন আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতাৰ সীমাৰ সৈতে স্বাধীনতাৰ ধাৰণা ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।

ৰাজনৈতিক তত্ত্বত স্বাধীনতাৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ সাধাৰণতে দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দৃষ্টিভংগী ব্যৱহাৰ কৰা হয়—

1. নকৰাত্মক স্বাধীনতা (Negative Liberty)

2. সকৰাত্মক স্বাধীনতা (Positive Liberty)

নকৰাত্মক স্বাধীনতাই মূলত বাহ্যিক হস্তক্ষেপ, বাধা আৰু জোৰ-জবৰদস্তিৰ অনুপস্থিতিক স্বাধীনতা হিচাপে বুজায়। অৰ্থাৎ, এজন ব্যক্তিয়ে যি কাম আইনগতভাৱে কৰিব বিচাৰে, সেই কামত আন ব্যক্তি, সমাজ বা ৰাষ্ট্ৰই অনাৱশ্যকভাৱে হস্তক্ষেপ নকৰাটোৱেই নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা।

আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বত Isaiah Berlin-এ তেওঁৰ বিখ্যাত ৰচনা Two Concepts of Liberty (1958)-ৰ জৰিয়তে নকৰাত্মক আৰু ধনাত্মক স্বাধীনতাৰ পাৰ্থক্যক বিশেষভাৱে সুসংগঠিত ৰূপ দিছিল।

১. নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ অৰ্থ

নকৰাত্মক স্বাধীনতা (Negative Liberty) বুলিলে বাহ্যিক হস্তক্ষেপ বা বাধাৰ পৰা মুক্তিক বুজোৱা হয়।

ইয়াত “Negative” শব্দটোৰ অৰ্থ স্বাধীনতা বেয়া বা নেতিবাচক হোৱা নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে কোনো বাহ্যিক বাধা বা হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতি।

এজন ব্যক্তি তেতিয়াহে নকৰাত্মক অৰ্থত স্বাধীন বুলি ক'ব পাৰি, যেতিয়া আন ব্যক্তি বা কোনো ৰাজনৈতিক কৰ্তৃপক্ষই তেওঁৰ বৈধ পছন্দ আৰু কাৰ্যকলাপত অনাৱশ্যকভাৱে বাধা নিদিয়ে।

সহজ ভাষাত—

> নকৰাত্মক স্বাধীনতা হৈছে আনৰ হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্ত হৈ নিজৰ বৈধ পছন্দ অনুসৰি কাম কৰাৰ স্বাধীনতা।

২. নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশ্ন

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশ্ন হৈছে—

> “আন ব্যক্তিয়ে মোৰ ওপৰত কিমানখিনি হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে?”

অৰ্থাৎ, প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে এটা স্বাধীন ক্ষেত্ৰ (sphere of non-interference) থাকিব লাগে, য'ত তেওঁ নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল'ব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, এজন নাগৰিকে নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰিব বিচাৰিলে আৰু ৰাষ্ট্ৰই কেৱল তেওঁৰ মতামত অপছন্দ কৰাৰ বাবে তেওঁক বাধা নিদিলে, সেই ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ নকৰাত্মক স্বাধীনতা সুৰক্ষিত হৈ আছে।

৩. Isaiah Berlin আৰু নকৰাত্মক স্বাধীনতা

Isaiah Berlin নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ আধুনিক তত্ত্বৰ অন্যতম প্ৰধান চিন্তাবিদ।

তেওঁ ১৯৫৮ চনত প্ৰকাশ কৰা Two Concepts of Liberty-ত স্বাধীনতাৰ দুটা ধাৰণা পৃথক কৰিছিল—

নকৰাত্মক স্বাধীনতা

 সকৰাত্মক স্বাধীনতা

Berlin-ৰ মতে, নকৰাত্মক স্বাধীনতা মূলত সেই ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত য'ত এজন ব্যক্তিয়ে আন মানুহৰ হস্তক্ষেপ অবিহনে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি কাম কৰিব পাৰে।

সেয়েহে Berlin-ৰ নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ কেন্দ্ৰত আছে—

Individual choice → Non-interference → Freedom

অৰ্থাৎ, ব্যক্তিৰ পছন্দৰ ক্ষেত্ৰত যিমান কম অন্যায় বাহ্যিক হস্তক্ষেপ থাকে, তেওঁৰ নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰ সিমানেই বিস্তৃত।

---

৪. নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ মূল বৈশিষ্ট্য

(ক) বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতি

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতি।

ৰাষ্ট্ৰ, সমাজ বা আন ব্যক্তিয়ে কোনো ব্যক্তিৰ বৈধ কাৰ্যকলাপত অনাৱশ্যকভাৱে বাধা দিব নালাগে।

---

(খ) ব্যক্তিগত স্বায়ত্তশাসন

নকৰাত্মক স্বাধীনতাই ব্যক্তিৰ **স্বায়ত্তশাসন (autonomy)**ক গুৰুত্ব দিয়ে।

ব্যক্তিয়ে নিজৰ জীৱনৰ বহুতো সিদ্ধান্ত নিজে লোৱাৰ সুযোগ লাভ কৰিব লাগে।

ইয়াৰ ভিতৰত থাকিব পাৰে—

ব্যক্তিগত পছন্দ

মতামত

ধৰ্মীয় বিশ্বাস

জীৱনধাৰা

পেছা

সংগঠন

সামাজিক সম্পৰ্ক

চিন্তা আৰু বিবেক

---

(গ) জোৰ-জবৰদস্তিৰ পৰা মুক্তি

নকৰাত্মক স্বাধীনতা coercion বা জোৰ-জবৰদস্তিৰ পৰা মুক্তিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।

ভাবুকি, বলপ্ৰয়োগ, অন্যায় শাস্তি বা স্বেচ্ছাচাৰী আইনৰ জৰিয়তে কোনো ব্যক্তিক নিজৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰিলে তেওঁৰ স্বাধীনতা সংকুচিত হয়।

---

(ঘ) ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰৰ সুৰক্ষা

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ মতে ব্যক্তিৰ বাবে এটা private sphere বা ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰ থাকিব লাগে, য'ত ৰাষ্ট্ৰ বা সমাজে অনাৱশ্যকভাৱে হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে।

---

(ঙ) সীমিত চৰকাৰ

নকৰাত্মক স্বাধীনতা সাধাৰণতে **সীমিত চৰকাৰ (limited government)**ৰ ধাৰণাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতা যদি অসীম হয়, তেন্তে ৰাষ্ট্ৰই ব্যক্তিৰ স্বাধীন ক্ষেত্ৰত অত্যধিক হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।

সেয়েহে সাংবিধানিক সীমা, মৌলিক অধিকাৰ আৰু আইনৰ শাসন নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা।

---

৫. হস্তক্ষেপৰ ধাৰণা

নকৰাত্মক স্বাধীনতা বুজিবলৈ Interference বা হস্তক্ষেপৰ ধাৰণাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

যেতিয়া কোনো বাহ্যিক শক্তিয়ে এজন ব্যক্তিৰ উপলব্ধ পছন্দ বা কাৰ্যৰ ক্ষেত্ৰ ইচ্ছাকৃতভাৱে সংকুচিত কৰে, তেতিয়া হস্তক্ষেপ সংঘটিত হয়।

হস্তক্ষেপৰ উৎস হ'ব পাৰে—

ৰাষ্ট্ৰ

চৰকাৰ

চৰকাৰী বিষয়া

আন ব্যক্তি

সামাজিক গোট

ক্ষমতাশালী সংগঠন

কেতিয়াবা অৰ্থনৈতিক শক্তি

উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো ব্যক্তিক নিজৰ বৈধ মত প্ৰকাশ কৰাৰ বাবে অন্যায়ভাৱে শাস্তি দিয়াটো তেওঁৰ নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ ওপৰত হস্তক্ষেপ।

৬. প্ৰাকৃতিক বাধা আৰু বাহ্যিক হস্তক্ষেপ

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ আলোচনাত প্ৰাকৃতিক বাধা আৰু মানৱীয় হস্তক্ষেপৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰা হয়।

ধৰা হওক, এজন ব্যক্তিয়ে এখন ওখ পাহাৰ বগাব বিচাৰে কিন্তু তেওঁৰ শাৰীৰিক ক্ষমতা পৰ্যাপ্ত নহয়। ইয়াত তেওঁৰ কাৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত বাধা আছে, কিন্তু কোনো ব্যক্তি বা ৰাষ্ট্ৰই তেওঁক বাধা দিয়া নাই।

আনহাতে, যদি কোনো ব্যক্তিয়ে তেওঁক বলপূৰ্বকভাৱে পাহাৰ বগাবলৈ বাধা দিয়ে, তেন্তে ই বাহ্যিক হস্তক্ষেপ।

সেয়েহে নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ মূল চিন্তা হৈছে মানৱীয় বা সামাজিক-ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপ, কেৱল সকলো ধৰণৰ বাধা নহয়।

৭. J. S. Mill আৰু নকৰাত্মক স্বাধীনতা

John Stuart Mill-এ ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ এক শক্তিশালী উদাৰবাদী ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল।

তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ On Liberty (1859)-ত স্বাধীনতা, ব্যক্তিত্ব, মত প্ৰকাশ আৰু সামাজিক হস্তক্ষেপৰ সীমা আলোচনা কৰা হৈছে।

Mill-ৰ চিন্তাৰ কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা হৈছে Harm Principle বা ক্ষতি নীতি।

Mill-ৰ মতে, এজন ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাত জোৰপূৰ্বক হস্তক্ষেপৰ প্ৰধান ন্যায্যতা হৈছে আন ব্যক্তিক ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।

অৰ্থাৎ, কেৱল কোনো ব্যক্তিৰ নিজৰ ভালৰ নামত তেওঁক জোৰকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু আন ব্যক্তিক ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কৰা হস্তক্ষেপ একে কথা নহয়।

৮. Mill-ৰ ব্যক্তিত্বৰ ধাৰণা

Mill-ৰ মতে, স্বাধীনতা ব্যক্তিৰ **স্বকীয় ব্যক্তিত্ব (individuality)**ৰ বিকাশৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

মানুহৰ—

চিন্তা

বিশ্বাস

ৰুচি

প্ৰতিভা

পছন্দ

জীৱনধাৰা বেলেগ হ'ব পাৰে।

যদি সমাজে সকলো ব্যক্তিৰ ওপৰত একে ধৰণৰ চিন্তা বা আচৰণ জাপি দিয়ে, তেন্তে ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ বাধাগ্ৰস্ত হয়।

Mill-এ “tyranny of the majority” বা সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ অত্যাচাৰৰ সম্ভাৱনাৰ বিষয়েও আলোচনা কৰিছিল।

অৰ্থাৎ, কেৱল ৰাষ্ট্ৰই নহয়, সমাজৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ মতামতেও ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

৯. নকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰ

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ মতে ব্যক্তিৰ জীৱনত এনে কিছুমান ক্ষেত্ৰ থাকিব লাগে য'ত তেওঁ নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল'ব পাৰে।

ইয়াৰ ভিতৰত থাকিব পাৰে—

চিন্তা → বিবেক → বিশ্বাস → মত প্ৰকাশ → সংগঠন → ব্যক্তিগত পছন্দ

এই ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ ওপৰত সাংবিধানিক আৰু নৈতিক সীমা থকাটো উদাৰবাদী স্বাধীনতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য।

১০. নকৰাত্মক স্বাধীনতা মানে সকলো আইন নথকা নহয়

নকৰাত্মক স্বাধীনতা সম্পৰ্কে এটা সাধাৰণ ভুল ধাৰণা হৈছে—

> “স্বাধীনতা মানে কোনো আইন নথকা।”

এই ধাৰণা শুদ্ধ নহয়।

আইন নাথাকিলে শক্তিশালী ব্যক্তিয়ে দুৰ্বল ব্যক্তিৰ ওপৰত হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে—

হত্যা নিষিদ্ধ কৰা আইন

চুৰি নিষিদ্ধ কৰা আইন

হিংসা নিষিদ্ধ কৰা আইন

বেআইনী আটক নিষিদ্ধ কৰা আইন

এনেধৰণৰ আইন কিছুমান কাৰ্যত বাধা আৰোপ কৰে যদিও একে সময়তে আন ব্যক্তিৰ জীৱন, সম্পত্তি আৰু স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰে।

সেয়েহে প্ৰশ্নটো হৈছে—

> আইনখনে ন্যায়সংগতভাৱে আনৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰিছে নে অন্যায়ভাৱে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাত হস্তক্ষেপ কৰিছে?

১১. নকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু সীমিত চৰকাৰ

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সৈতে limited government-ৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।

ৰাষ্ট্ৰৰ হাতত আইন প্ৰণয়ন, শাস্তি প্ৰদান আৰু বলপ্ৰয়োগৰ ক্ষমতা থাকে। এই ক্ষমতা যদি নিয়ন্ত্ৰণহীন হয়, তেন্তে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা বিপন্ন হ'ব পাৰে।

সেয়েহে উদাৰবাদী ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাই গুৰুত্ব দিয়ে—

সাংবিধানিক সীমাবদ্ধতা + মৌলিক অধিকাৰ + আইনৰ শাসন + স্বাধীন ন্যায়পালিকা

ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতাৰ স্বেচ্ছাচাৰী ব্যৱহাৰ ৰোধ কৰা।

১২. নকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু আইনৰ শাসন

আইনৰ শাসন (Rule of Law) নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সুৰক্ষা।

যদি চৰকাৰী বিষয়াই নিজৰ ইচ্ছামতে ব্যক্তিক গ্ৰেপ্তাৰ, আটক বা শাস্তি দিব পাৰে, তেন্তে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা অনিশ্চিত হৈ পৰে।

আইনৰ শাসনে নিশ্চিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে যে—

চৰকাৰ আইন অনুসৰি চলিব,

আইন সকলোৰে বাবে প্ৰযোজ্য হ'ব,

চৰকাৰী ক্ষমতা সীমাবদ্ধ থাকিব,

নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত হ'ব,

অন্যায় হস্তক্ষেপৰ বিৰুদ্ধে আইনী প্ৰতিকাৰ থাকিব।

১৩. নকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু সাংবিধানিকতাবাদ

সাংবিধানিকতাবাদ (Constitutionalism) হৈছে চৰকাৰী ক্ষমতাক সংবিধানৰ দ্বাৰা সীমাবদ্ধ কৰাৰ নীতি।

সংবিধানৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ—

বাক্ আৰু মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা

ধৰ্মীয় স্বাধীনতা

ব্যক্তিগত স্বাধীনতা

সংগঠন গঠনৰ স্বাধীনতা

চলাচলৰ স্বাধীনতা

আইনী সুৰক্ষা

আদি অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিব পাৰি।

সেয়েহে সাংবিধানিকতাবাদে নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ বাবে এক আইনী সুৰক্ষা-কবচৰ কাম কৰে।

১৪. নকৰাত্মক স্বাধীনতা আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতা

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সৈতে অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতাৰো সম্পৰ্ক আছে।

উদাৰবাদী চিন্তাধাৰাত ব্যক্তিৰ—

সম্পত্তি ৰখা,

চুক্তি কৰা,

পেছা বাছনি,

ব্যৱসায় কৰা,

অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ

আদি অধিকাৰত অতিৰিক্ত চৰকাৰী হস্তক্ষেপৰ বিৰুদ্ধে গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

কিন্তু ইয়াৰ ওপৰত সমালোচনাও আছে।

সমালোচকসকলে যুক্তি দিয়ে যে আইনগতভাৱে সকলো ব্যক্তি সমানভাৱে স্বাধীন হ'লেও অৰ্থনৈতিক সম্পদৰ অসমতাৰ বাবে তেওঁলোকৰ বাস্তৱ পছন্দৰ ক্ষেত্ৰ একে নহ'ব পাৰে।

১৫. নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সমালোচনা

(ক) আনুষ্ঠানিক স্বাধীনতাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব

সমালোচকসকলৰ মতে, কোনো অধিকাৰ আইনত স্বীকৃত হ'লেই সেই অধিকাৰ বাস্তৱত সমানে উপভোগ কৰিব পৰা নাযায়।

আইনী স্বাধীনতাৰ লগতে সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতিও গুৰুত্বপূৰ্ণ।

(খ) অৰ্থনৈতিক অসমতা

মাৰ্ক্সবাদী আৰু সমাজবাদী চিন্তাবিদসকলে যুক্তি দিছে যে কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতিক স্বাধীনতা বুলি গণ্য কৰিলে শ্ৰেণীগত আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষমতাৰ অসমতা উপেক্ষিত হ'ব পাৰে।

এজন ধনী ব্যক্তিৰ পছন্দৰ ক্ষেত্ৰ আৰু এজন দৰিদ্ৰ ব্যক্তিৰ বাস্তৱ পছন্দৰ ক্ষেত্ৰ একে নহ'ব পাৰে।

(গ) সামাজিক ক্ষমতা

কেৱল চৰকাৰৰ হস্তক্ষেপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিলে সমাজৰ ভিতৰত থকা ক্ষমতাৰ অসমতা উপেক্ষিত হ'ব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো শক্তিশালী সামাজিক বা অৰ্থনৈতিক গোটে আন এটা দুৰ্বল গোটৰ পছন্দৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

(ঘ) ধনাত্মক স্বাধীনতাৰ সমালোচনা

ধনাত্মক স্বাধীনতাৰ সমৰ্থকসকলে প্ৰশ্ন কৰে—

> কেৱল কোনো ব্যক্তিক বাধা নিদিয়াটোৱেই কি তেওঁক প্ৰকৃত অৰ্থত স্বাধীন কৰি তোলে?

উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ব্যক্তিৰ শিক্ষা লাভ কৰাৰ আইনগত স্বাধীনতা থাকিব পাৰে, কিন্তু যদি তেওঁ শিক্ষা লাভৰ কোনো বাস্তৱ সুযোগেই নাপায়, তেন্তে তেওঁৰ স্বাধীনতা কিমানখিনি কাৰ্যকৰী—এই প্ৰশ্নটো উত্থাপিত হয়।

১৬. নকৰাত্মক আৰু ধনাত্মক স্বাধীনতাৰ পাৰ্থক্য

নকৰাত্মক স্বাধীনতা ধনাত্মক স্বাধীনতা

বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্তি আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আত্ম-বিকাশ

Freedom from সাধাৰণতে Freedom to-ৰ সৈতে জড়িত

বাধা আৰু জোৰ-জবৰদস্তিৰ অনুপস্থিতি নিজৰ জীৱন নিজে নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা

ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰ সুৰক্ষিত কৰে আত্ম-উপলব্ধি আৰু self-government-ত গুৰুত্ব

সীমিত চৰকাৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সক্ষমতা, সুযোগ আৰু আত্ম-বিকাশৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ

Isaiah Berlin-ৰ স্বাধীনতা তত্ত্বৰ এটা মুখ্য দিশ Isaiah Berlin-ৰ দ্বিতীয় মুখ্য দিশ

গুৰুত্বপূৰ্ণ: নকৰাত্মক আৰু ধনাত্মক স্বাধীনতাক কেৱল পৰস্পৰৰ বিপৰীত ধাৰণা হিচাপে বুজা উচিত নহয়। আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বত দুয়োটাৰে মাজত সম্পৰ্ক আৰু উত্তেজনা দুয়োটাই আলোচনা কৰা হয়।

---

১৭. ভাৰতীয় সংবিধান আৰু নকৰাত্মক স্বাধীনতা

ভাৰতীয় সংবিধানত ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত বহুতো ব্যৱস্থা আছে।

অনুচ্ছেদ ১৯

অনুচ্ছেদ ১৯-এ নাগৰিকক কেইবাটাও মৌলিক স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে—

বাক্ আৰু মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা

শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমবেত হোৱাৰ স্বাধীনতা

সংঘ বা সংগঠন গঠনৰ স্বাধীনতা

ভাৰতৰ ভিতৰত স্বাধীনভাৱে চলাচল

ভাৰতৰ যিকোনো অংশত বসবাস

পেছা, বৃত্তি, ব্যৱসায় বা বাণিজ্য কৰাৰ স্বাধীনতা

এই স্বাধীনতাসমূহ সাংবিধানিকভাৱে অনুমোদিত যুক্তিসংগত সীমাবদ্ধতাৰ অধীন।

অনুচ্ছেদ ২১

অনুচ্ছেদ ২১-এ জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২২

অপৰাধমূলক দণ্ড, গ্ৰেপ্তাৰ আৰু আটক সম্পৰ্কেও এই অনুচ্ছেদসমূহে গুৰুত্বপূৰ্ণ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

সেয়েহে ভাৰতীয় সংবিধানে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু জনস্বাৰ্থৰ মাজত সাংবিধানিক সমন্বয় স্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।

---

১৮. নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ সৈতে জড়িত প্ৰধান চিন্তাবিদ

John Locke

Locke-এ ব্যক্তিৰ প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ, স্বাধীনতা আৰু স্বেচ্ছাচাৰী ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ সীমাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।

গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ: Two Treatises of Government

Jeremy Bentham

Bentham-ৰ উপযোগবাদী চিন্তাধাৰাত আইন, ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক গুৰুত্বপূৰ্ণ।

J. S. Mill

Mill-এ ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, ব্যক্তিত্ব আৰু Harm Principle-ৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল।

গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ: On Liberty

Isaiah Berlin

Berlin-এ নকৰাত্মক আৰু ধনাত্মক স্বাধীনতাৰ পাৰ্থক্যক আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বত সুসংগঠিত ৰূপ দিছিল।

গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ: Two Concepts of Liberty

---

১৯. পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ মূল কথা

একে শাৰীত মনত ৰাখিব

নকৰাত্মক স্বাধীনতা → বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতি

প্ৰধান আধুনিক চিন্তাবিদ → Isaiah Berlin

প্ৰধান গ্ৰন্থ → Two Concepts of Liberty

J. S. Mill-ৰ গ্ৰন্থ → On Liberty

Mill-ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি → Harm Principle

মূল ধাৰণা → Non-interference

মূল লক্ষ্য → ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰ সুৰক্ষিত কৰা

সম্পৰ্কিত ধাৰণা → Limited Government, Rule of Law, Constitutionalism, Civil Liberties

প্ৰধান সমালোচনা → কেৱল হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতিয়ে বাস্তৱ স্বাধীনতা নিশ্চিত নকৰে।

---

২০. সমালোচনামূলক মূল্যায়ন

নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হৈছে ই স্বেচ্ছাচাৰী ক্ষমতাৰ বিৰুদ্ধে ব্যক্তিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

ই ৰাষ্ট্ৰ আৰু সমাজক এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰে—

> “কোনো ব্যক্তিৰ জীৱনত হস্তক্ষেপ কৰাৰ অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰ বা সমাজৰ কিমানখিনি আছে?”

এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা নকৰাত্মক স্বাধীনতা উদাৰবাদ, সাংবিধানিকতাবাদ, মৌলিক অধিকাৰ আৰু আইনৰ শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত।

কিন্তু ইয়াক যদি স্বাধীনতাৰ সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়, তেন্তে ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা দেখা যায়। কাৰণ ব্যক্তিয়ে কেৱল বাধাৰ পৰা মুক্ত হ'লেই তেওঁৰ বাস্তৱ সুযোগ বা সক্ষমতা নিশ্চিত নহয়।

অৰ্থনৈতিক অসমতা, সামাজিক বৈষম্য, শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু সম্পদৰ অসম প্ৰৱেশে ব্যক্তিৰ বাস্তৱ পছন্দৰ ক্ষেত্ৰ সংকুচিত কৰিব পাৰে।

সেয়েহে আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বত স্বাধীনতাৰ আলোচনাত নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ লগতে ধনাত্মক স্বাধীনতা, সমতা, সামাজিক ন্যায় আৰু মানৱীয় সক্ষমতাও গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

উপসংহাৰ

নকৰাত্মক স্বাধীনতা (Negative Liberty) হৈছে বাহ্যিক হস্তক্ষেপ, বাধা আৰু জোৰ-জবৰদস্তিৰ পৰা মুক্ত হৈ নিজৰ বৈধ পছন্দ অনুসৰি কাম কৰাৰ স্বাধীনতা। ইয়াৰ কেন্দ্ৰত আছে non-interference, অৰ্থাৎ ব্যক্তিৰ জীৱনত আনৰ অনাৱশ্যক হস্তক্ষেপ নথকা।

Isaiah Berlin-এ নকৰাত্মক স্বাধীনতাৰ আধুনিক তাত্ত্বিক ৰূপ আগবঢ়াইছিল। আনহাতে J. S. Mill-ৰ On Liberty ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, ব্যক্তিত্ব আৰু Harm Principle বুজিবলৈ বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

নকৰাত্মক স্বাধীনতাই ব্যক্তিৰ বাবে এটা সুৰক্ষিত স্বাধীন ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। কিন্তু কেৱল বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ অনুপস্থিতিয়েই সকলো ব্যক্তিৰ বাবে সমান আৰু কাৰ্যকৰী স্বাধীনতা নিশ্চিত নকৰে। সেইবাবে

 স্বাধীনতাৰ সম্পূৰ্ণ অধ্যয়নত ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, সামাজিক সমতা, অৰ্থনৈতিক সুযোগ আৰু আত্ম-বিকাশৰ মাজৰ সম্পৰ্কও বিবেচনা কৰিব লাগে।

মানক গ্ৰন্থ আৰু উৎস

1. Isaiah Berlin — Two Concepts of Liberty

2. J. S. Mill — On Liberty

3. John Locke — Two Treatises of Government

4. Andrew Heywood — Political Theory: An Introduction

5. O. P. Gauba — An Introduction to Political Theory

6. Rajeev Bhargava & Ashok Acharya (eds.) — Political Theory: An Introduction

7. David Miller (ed.) — The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought