ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলন: ইতিহাস, প্ৰধান পৰ্যায়, নেত্ৰী আৰু অৱদান

 ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলন: ইতিহাস, প্ৰধান পৰ্যায়, নেত্ৰী আৰু অৱদান

### ১. ভূমিকা

ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলন হৈছে নাৰীৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু আইনী অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে গঢ় লৈ উঠা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক আন্দোলন। এই আন্দোলনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে নাৰীৰ প্ৰতি বৈষম্য দূৰ কৰা, নাৰী শিক্ষা বিস্তাৰ কৰা, বাল্যবিবাহ, সতীদাহ প্ৰথা, যৌতুক প্ৰথা আৰু নাৰীৰ ওপৰত হোৱা বিভিন্ন ধৰণৰ নিৰ্যাতনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰা তথা সমাজত নাৰীৰ সমান মৰ্যাদা প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনৰ ইতিহাস ঊনবিংশ শতিকাৰ সামাজিক সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। সেই সময়ত ভাৰতীয় সমাজৰ বহু অঞ্চলত নাৰীয়ে শিক্ষা লাভৰ সুযোগৰ অভাৱ, বাল্যবিবাহ, বিধৱাৰ প্ৰতি বৈষম্য আৰু বিভিন্ন সামাজিক বাধাৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই পৰিস্থিতিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাবলৈ ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ, জ্যোতিৰাও ফুলে, সাবিত্ৰীবাই ফুলে আৰু পণ্ডিতা ৰমাবাইৰ দৰে সমাজ সংস্কাৰকসকলে উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত নাৰীৰ অংশগ্ৰহণে নাৰী আন্দোলনক এক নতুন দিশ প্ৰদান কৰে। স্বাধীনতাৰ পিছত এই আন্দোলনে সাংবিধানিক সমতা, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব, কৰ্মক্ষেত্ৰত সমান অধিকাৰ, ঘৰুৱা হিংসা প্ৰতিৰোধ আৰু নাৰীৰ অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতাৰ দৰে বিষয়ক অধিক গুৰুত্ব দিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা যেনে APSC, ADRE, UPSC, UGC NET, SSC আৰু অন্যান্য চৰকাৰী চাকৰিৰ পৰীক্ষাৰ বাবে ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনৰ ইতিহাস এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়।

### ২. স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলন

### ঊনবিংশ শতিকাৰ সামাজিক সংস্কাৰ আন্দোলন

ঊনবিংশ শতিকাত ভাৰতীয় সমাজত নাৰীৰ অৱস্থা উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক সংস্কাৰ আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছিল। এই আন্দোলনসমূহে সতীদাহ প্ৰথা, বাল্যবিবাহ, বিধৱাৰ পুনৰবিবাহৰ ওপৰত থকা সামাজিক বাধা আৰু নাৰী শিক্ষাৰ অভাৱৰ দৰে সমস্যাসমূহৰ বিৰুদ্ধে জনমত সৃষ্টি কৰিছিল।

ৰাজা ৰামমোহন ৰায়: তেওঁ সতীদাহ প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে শক্তিশালী আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ প্ৰচেষ্টা আৰু অন্যান্য সংস্কাৰকসকলৰ সমৰ্থনৰ ফলত ১৮২৯ চনত বেংগল সতীদাহ নিয়মাৱলী প্ৰণয়ন কৰা হয় আৰু বেংগল প্ৰেছিডেন্সীৰ অধীনত সতীদাহ প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত এই নিষেধাজ্ঞা আন অঞ্চললৈও সম্প্ৰসাৰিত হয়।

ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ: তেওঁ বিধৱাৰ পুনৰবিবাহৰ অধিকাৰ আৰু নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে কাম কৰিছিল। তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাৰ সৈতে জড়িত সংস্কাৰ আন্দোলনৰ ফলত ১৮৫৬ চনত হিন্দু বিধৱা পুনৰবিবাহ আইন প্ৰণয়ন কৰা হয়।

জ্যোতিৰাও ফুলে আৰু সাবিত্ৰীবাই ফুলে: তেওঁলোকে ছোৱালীৰ শিক্ষা আৰু সামাজিক সমতাৰ ক্ষেত্ৰত অগ্ৰণী ভূমিকা পালন কৰিছিল। ১৮৪৮ চনত পুনেত তেওঁলোকৰ উদ্যোগত আৰু সহযোগীসকলৰ সহায়ত ছোৱালীৰ বাবে এখন অগ্ৰণী বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। সাবিত্ৰীবাই ফুলেক ভাৰতত নাৰী শিক্ষাৰ ইতিহাসৰ অন্যতম অগ্ৰণী ব্যক্তিত্ব হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

পণ্ডিতা ৰমাবাই: তেওঁ নাৰী শিক্ষা, বিধৱাৰ কল্যাণ আৰু সামাজিকভাৱে বঞ্চিত নাৰীৰ উন্নতিৰ বাবে কাম কৰিছিল। তেওঁৰ লিখনি আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে নাৰীৰ ওপৰত থকা সামাজিক বাধাসমূহৰ প্ৰতি প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল।

এই সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনসমূহে পৰৱৰ্তী সময়ত সংগঠিত নাৰী আন্দোলন গঢ় লৈ উঠাৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি প্ৰস্তুত কৰিছিল।

### এই সময়ৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন

* ১৮২৯ চনৰ বেংগল সতীদাহ নিয়মাৱলী: সতীদাহ প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক ঐতিহাসিক পদক্ষেপ।

* ১৮৫৬ চনৰ হিন্দু বিধৱা পুনৰবিবাহ আইন: হিন্দু বিধৱাৰ পুনৰবিবাহক আইনী স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে।

* ১৮৯১ চনৰ সন্মতিৰ বয়স আইন: সেই সময়ৰ প্ৰযোজ্য আইনৰ অধীনত বিবাহৰ ভিতৰত যৌন সম্পৰ্কৰ বাবে সন্মতিৰ বয়স ১০ বছৰৰ পৰা ১২ বছৰলৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল।

* নাৰী শিক্ষা বিস্তাৰৰ উদ্যোগ: ছোৱালীৰ বাবে বিদ্যালয় আৰু শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপনৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল।

এই সংস্কাৰসমূহে নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰিব পৰা নাছিল যদিও সমতা আৰু অধিকাৰৰ বাবে পৰৱৰ্তী আন্দোলনসমূহৰ পথ প্ৰস্তুত কৰিছিল।

### ৩. ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনৰ প্ৰধান সংগঠনসমূহ

বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নাৰীসকলে নিজৰ অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে বিভিন্ন সংগঠন গঠন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই সংগঠনসমূহে নাৰী শিক্ষা, ভোটাধিকাৰ, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ আৰু আইনী সংস্কাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল।

ভাৰতীয় মহিলা সন্থা (Women’s Indian Association), ১৯১৭: মাদ্ৰাজত স্থাপিত এই সংগঠনৰ সৈতে মাৰ্গাৰেট কাজিনছ আৰু এনি বেছাণ্টৰ দৰে ব্যক্তিত্ব জড়িত আছিল। সংগঠনটোৱে নাৰী শিক্ষা, সামাজিক সংস্কাৰ আৰু নাৰীৰ ভোটাধিকাৰৰ বাবে কাম কৰিছিল।

ভাৰত স্ত্ৰী মহামণ্ডল (Bharat Stree Mahamandal), ১৯১০: সৰলা দেৱী চৌধুৰাণীয়ে এই সংগঠন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল নাৰী শিক্ষা বিস্তাৰ কৰা আৰু বিভিন্ন অঞ্চলৰ নাৰীসকলক সংগঠিত কৰা।

নেচনেল কাউন্সিল অৱ ৱমেন ইন ইণ্ডিয়া (National Council of Women in India), ১৯২৫: এই সংগঠনে নাৰীৰ কল্যাণ, সামাজিক সংস্কাৰ আৰু নাৰীৰ অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় বিষয়সমূহৰ ওপৰত কাম কৰিছিল।

অল ইণ্ডিয়া ৱমেনছ কনফাৰেন্স (All India Women’s Conference), ১৯২৭: প্ৰথম অৱস্থাত নাৰী শিক্ষাৰ উন্নতিৰ বাবে গঠন কৰা এই সংগঠনে পিছলৈ বাল্যবিবাহ প্ৰতিৰোধ, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, বিবাহ আৰু বিবাহ-বিচ্ছেদ সম্পৰ্কীয় আইনী সংস্কাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰে।

এই সংগঠনসমূহে নাৰীৰ সমস্যাসমূহক ব্যক্তিগত বা পাৰিবাৰিক সমস্যা হিচাপে সীমাবদ্ধ নাৰাখি সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক বিষয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল।

### ৪. ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত নাৰীৰ ভূমিকা

ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনে নাৰীসকলৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক অংশগ্ৰহণৰ বাবে নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰিছিল। মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত হোৱা অসহযোগ আন্দোলন, আইন অমান্য আন্দোলন আৰু ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনত বহু নাৰীয়ে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

স্বাধীনতা আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰা কেইগৰাকীমান উল্লেখযোগ্য নাৰী হ’ল—

সৰোজিনী নাইডু: তেওঁ এগৰাকী বিশিষ্ট জাতীয়তাবাদী নেত্ৰী, কবি আৰু নাৰীৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ সমৰ্থক আছিল। ১৯২৫ চনত তেওঁ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথমগৰাকী ভাৰতীয় মহিলা সভাপতি হৈছিল।

কস্তুৰবা গান্ধী: তেওঁ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ বিভিন্ন আন্দোলন আৰু সত্যাগ্ৰহত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

অৰুণা আছফ আলী: ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনত তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। এই আন্দোলনৰ সময়ত তেওঁ জাতীয়তাবাদী প্ৰতিবাদৰ এক উল্লেখযোগ্য প্ৰতীক হৈ পৰিছিল।

উষা মেহতা: ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনৰ সময়ত তেওঁ গোপন কংগ্ৰেছ ৰেডিঅ’ পৰিচালনাত সহায় কৰিছিল। এই ৰেডিঅ’ৰ জৰিয়তে স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।

কমলাদেৱী চট্টোপাধ্যায়: তেওঁ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ লগতে নাৰীৰ অৰ্থনৈতিক উন্নতি, হস্তশিল্প আৰু সমবায় ব্যৱস্থাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে কাম কৰিছিল।

কেপ্টেইন লক্ষ্মী ছেহগল: তেওঁ নেতাজী সুভাষচন্দ্ৰ বসুৰ আজাদ হিন্দ ফৌজৰ ৰাণী ঝান্সী ৰেজিমেণ্টৰ নেতৃত্বৰ সৈতে জড়িত আছিল।

মাতংগিনী হাজৰা: তেওঁ ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু প্ৰতিবাদী সমদলৰ সময়ত ব্ৰিটিছ আৰক্ষীৰ গুলীত নিহত হৈছিল।

স্বাধীনতা আন্দোলনত নাৰীয়ে সভা-সমিতি, প্ৰতিবাদ, বিদেশী সামগ্ৰী বৰ্জন, লৱণ সত্যাগ্ৰহ আৰু অন্যান্য ৰাজনৈতিক কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। বহু নাৰীয়ে কাৰাবাসো ভোগ কৰিছিল।

এই অংশগ্ৰহণে ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক জীৱনত নাৰীৰ ভূমিকা বিস্তাৰ কৰিছিল। অৱশ্যে স্বাধীনতা আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰিলেই সমাজৰ সকলো ক্ষেত্ৰতে নাৰীৰ বৈষম্য দূৰ হোৱা নাছিল।

### ৫. স্বাধীনতাৰ পিছৰ ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলন

১৯৪৭ চনত স্বাধীনতা লাভৰ পিছত ভাৰতীয় সংবিধানে নাৰীৰ সমতা, মৰ্যাদা আৰু ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক ভেটি প্ৰদান কৰে। এই সময়ত নাৰী আন্দোলনে সংবিধানত স্বীকৃত অধিকাৰসমূহ বাস্তৱ জীৱনত কাৰ্যকৰী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

### নাৰীৰ অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় সাংবিধানিক ব্যৱস্থা

অনুচ্ছেদ ১৪: আইনৰ দৃষ্টিত সমতা আৰু আইনৰ সমান সুৰক্ষাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।

অনুচ্ছেদ ১৫(১): ধৰ্ম, বৰ্ণ, জাতি, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত ৰাষ্ট্ৰই বৈষম্য কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে।

অনুচ্ছেদ ১৫(৩): নাৰী আৰু শিশুৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰক অনুমতি দিয়ে।

অনুচ্ছেদ ১৬: চৰকাৰী নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত সুযোগৰ সমতাৰ ব্যৱস্থা কৰে।

অনুচ্ছেদ ৩৯(ক): পুৰুষ আৰু মহিলা উভয়ৰে জীৱিকাৰ পৰ্যাপ্ত উপায় লাভৰ অধিকাৰৰ দিশ নিৰ্দেশ কৰে।

অনুচ্ছেদ ৩৯(ঘ): পুৰুষ আৰু মহিলাৰ বাবে সমান কামৰ বিপৰীতে সমান মজুৰিৰ নীতি উল্লেখ কৰে।

অনুচ্ছেদ ৪২: ন্যায়সংগত আৰু মানৱীয় কৰ্ম-পৰিস্থিতি তথা প্ৰসূতিকালীন সাহায্যৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰক নিৰ্দেশ দিয়ে।

অনুচ্ছেদ ৫১ক(ঙ): নাৰীৰ মৰ্যাদাৰ পৰিপন্থী প্ৰথাসমূহ পৰিত্যাগ কৰাটো প্ৰতিগৰাকী নাগৰিকৰ মৌলিক কৰ্তব্য হিচাপে উল্লেখ কৰে।

অনুচ্ছেদ ২৪৩D আৰু ২৪৩T: পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাত মহিলাৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰে।

স্বাধীন ভাৰতত আৰম্ভণিৰ পৰাই সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ স্বীকৃত হোৱাটো নাৰীৰ ৰাজনৈতিক সমতাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ আছিল।

### হিন্দু আইন সংস্কাৰ

১৯৫০ৰ দশকত প্ৰণয়ন কৰা কেইবাখনো আইনে বিবাহ, উত্তৰাধিকাৰ, দত্তক গ্ৰহণ আৰু পাৰিবাৰিক সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত হিন্দু নাৰীৰ আইনী অৱস্থাত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছিল।

এই আইনসমূহ হ’ল—

* হিন্দু বিবাহ আইন, ১৯৫৫।

* হিন্দু উত্তৰাধিকাৰ আইন, ১৯৫৬।

* হিন্দু নাবালকত্ব আৰু অভিভাৱকত্ব আইন, ১৯৫৬।

* হিন্দু দত্তক গ্ৰহণ আৰু ভৰণ-পোষণ আইন, ১৯৫৬।

এই আইনসমূহে নাৰীৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছিল। তথাপি বিভিন্ন সামাজিক পৰম্পৰা আৰু ব্যক্তিগত আইনৰ ক্ষেত্ৰত সমতা সম্পৰ্কীয় বিতৰ্ক অব্যাহত আছিল।

### ৬. ১৯৭০ৰ দশকত নাৰী আন্দোলনৰ নতুন জাগৰণ

১৯৭০ৰ দশকত ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনে এক নতুন ৰূপ লাভ কৰে। এই সময়ত নাৰী সংগঠনসমূহে যৌতুকজনিত মৃত্যু, ধৰ্ষণ, ঘৰুৱা হিংসা, অসমান মজুৰি, শ্ৰমৰ অধিকাৰ আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে অধিক সংগঠিতভাৱে প্ৰতিবাদ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

### যৌতুকবিৰোধী আন্দোলন

যৌতুকৰ বাবে নাৰীৰ ওপৰত নিৰ্যাতন আৰু মৃত্যুৰ ঘটনা সমাজৰ এক গুৰুতৰ সমস্যা হিচাপে পৰিগণিত হয়। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে নাৰী সংগঠনসমূহে প্ৰতিবাদী সমদল, সভা, জনসচেতনতামূলক কাৰ্যসূচী আৰু আইনী সংস্কাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰে।

যৌতুক নিষিদ্ধকৰণ আইন, ১৯৬১-এ যৌতুক দিয়া আৰু লোৱাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে। তথাপি আইনখনৰ কাৰ্যকৰী ৰূপায়ণ আৰু যৌতুকজনিত হিংসা প্ৰতিৰোধ আজিও গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।

### মথুৰা ধৰ্ষণ গোচৰ

১৯৭২ চনত মহাৰাষ্ট্ৰত মথুৰা নামৰ এগৰাকী আদিবাসী কিশোৰীৰ সৈতে আৰক্ষীৰ জিম্মাত ধৰ্ষণৰ ঘটনা সংঘটিত হৈছিল বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হৈছিল। তুকাৰাম বনাম মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্য গোচৰত ১৯৭৯ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ পিছত দেশৰ বিভিন্ন নাৰী সংগঠন আৰু আইনজীৱীসকলে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে।

এই আন্দোলনে আৰক্ষীৰ জিম্মাত নাৰীৰ সুৰক্ষা, সন্মতিৰ অৰ্থ, ধৰ্ষণৰ গোচৰত প্ৰমাণৰ মূল্যায়ন আৰু ভুক্তভোগীৰ প্ৰতি ন্যায় ব্যৱস্থাৰ আচৰণ সম্পৰ্কে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল।

এই প্ৰতিবাদসমূহৰ পিছত ১৯৮৩ চনৰ ফৌজদাৰী আইন সংশোধনে জিম্মাত ধৰ্ষণ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত প্ৰমাণৰ নিয়মৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন আনে।

### মূল্যবৃদ্ধিবিৰোধী আৰু মদবিৰোধী আন্দোলন

বিভিন্ন অঞ্চলত মহিলাসকলে অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্যবৃদ্ধি, পাৰিবাৰিক অৰ্থনৈতিক সংকট আৰু মদ্যপানৰ ফলত হোৱা সমস্যাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কৰিছিল।

এই আন্দোলনসমূহে দেখুৱাইছিল যে নাৰী আন্দোলন কেৱল আইনী সংস্কাৰত সীমাবদ্ধ নহয়। খাদ্য সুৰক্ষা, পৰিয়ালৰ অৰ্থনীতি, মজুৰি আৰু সামাজিক কল্যাণৰ দৰে বিষয়সমূহো ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

### ৭. ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নাৰী আন্দোলন

### চিপকো আন্দোলন

উত্তৰাখণ্ড অঞ্চল, ১৯৭০ৰ দশক

চিপকো আন্দোলন আছিল বনাঞ্চল সংৰক্ষণৰ বাবে গঢ় লৈ উঠা এক উল্লেখযোগ্য গণ-আন্দোলন। গছ কটাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদীসকলে গছক সাৱটি ধৰি প্ৰতিবাদ কৰিছিল। এই আন্দোলনত গ্ৰাম্য মহিলাসকলে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল, কাৰণ তেওঁলোকৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ বাবে বনাঞ্চলৰ পৰা ইন্ধন, পশুখাদ্য আৰু পানী আদি সংগ্ৰহ কৰাটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।

গৌৰা দেৱী এই আন্দোলনৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য নেত্ৰী আছিল। ১৯৭৪ চনত ৰেণী গাঁৱত হোৱা প্ৰতিবাদত তেওঁ আৰু স্থানীয় মহিলাসকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

চিপকো আন্দোলনে পৰিৱেশ সংৰক্ষণ, জীৱিকাৰ অধিকাৰ আৰু নাৰীৰ সামূহিক নেতৃত্বৰ মাজৰ সম্পৰ্ক স্পষ্ট কৰি তুলিছিল।

### আৰাকবিৰোধী আন্দোলন

আন্ধ্ৰ প্ৰদেশ, বিশেষকৈ ১৯৯০ৰ দশকৰ আৰম্ভণি

আন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ গ্ৰাম্য মহিলাসকলে আৰাক নামৰ স্থানীয়ভাৱে প্ৰস্তুত কৰা মদৰ বিক্ৰী আৰু সেৱনৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল। মদ্যপানৰ ফলত ঘৰুৱা হিংসা, ঋণগ্ৰস্ততা আৰু পৰিয়ালৰ অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ সৃষ্টি হোৱাটো এই আন্দোলনৰ অন্যতম কাৰণ আছিল।

এই আন্দোলনে দেখুৱাইছিল যে গাঁৱৰ মহিলাসকলৰ সংগঠিত প্ৰতিবাদে স্থানীয় সমস্যাক বৃহত্তৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক আলোচনাৰ বিষয় কৰি তুলিব পাৰে।

### শ্বাহাদা আন্দোলন

মহাৰাষ্ট্ৰ, বিশেষকৈ ১৯৬০–১৯৭০ৰ দশক

শ্বাহাদা আন্দোলন মহাৰাষ্ট্ৰৰ আদিবাসী সম্প্ৰদায় আৰু কৃষি শ্ৰমিকসকলৰ সংগ্ৰামৰ সৈতে জড়িত আছিল। এই আন্দোলনত মহিলাসকলে ভূমিৰ অধিকাৰ, শোষণ, মজুৰি আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

এই আন্দোলনে নাৰীৰ অধিকাৰৰ বিষয়টোক শ্ৰমিক আৰু আদিবাসী অধিকাৰৰ বৃহত্তৰ সংগ্ৰামৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছিল।

### স্বনিয়োজিত মহিলা সন্থা (SEWA)

প্ৰতিষ্ঠা: ১৯৭২, আহমেদাবাদ

এলা ভাটৰ নেতৃত্বত ১৯৭২ চনত স্বনিয়োজিত মহিলা সন্থা বা SEWA প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। এই সংগঠনে অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰা মহিলাসকলক সংগঠিত কৰি তেওঁলোকৰ মজুৰি, ঋণ লাভৰ সুবিধা, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰৰ বাবে কাম কৰিছিল।

ঘৰুৱাভাৱে কাম কৰা মহিলা, পথৰ কাষত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা মহিলা আৰু অন্যান্য অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ অৰ্থনৈতিক অৱদানক স্বীকৃতি দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত SEWA-ৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য।

### ৮. ১৯৯০ৰ দশকৰ পিছৰ নাৰী আন্দোলন

১৯৯০ৰ দশকৰ পৰা ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলন অধিক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ হৈ পৰে। এই সময়ত নাৰীৰ আইনী সমতা আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ লগতে জাতিভিত্তিক বৈষম্য, সাম্প্ৰদায়িক হিংসা, শ্ৰমৰ অধিকাৰ, যৌন নিৰ্যাতন আৰু বিশ্বায়নৰ প্ৰভাৱৰ দৰে বিষয়সমূহো গুৰুত্ব লাভ কৰে।

### দলিত নাৰী আন্দোলন

দলিত নাৰী আন্দোলনে জাতিভিত্তিক বৈষম্য, শ্ৰেণীগত অসমতা আৰু লিংগভিত্তিক বৈষম্যৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এই আন্দোলনৰ কৰ্মীসকলে যুক্তি দিছে যে সকলো নাৰীৰ অভিজ্ঞতা একে নহয়; জাতি আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থাই নাৰীৰ জীৱন আৰু অধিকাৰ লাভৰ সুযোগক প্ৰভাৱিত কৰে।

দলিত নাৰী সংগঠনসমূহে বৃহত্তৰ নাৰী আন্দোলনৰ ভিতৰত দলিত মহিলাৰ অভিজ্ঞতা আৰু সমস্যাসমূহ অধিক স্পষ্টভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।

### নাৰীৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব

১৯৯২ চনত গৃহীত আৰু ১৯৯৩ চনৰ পৰা কাৰ্যকৰী হোৱা ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাত মহিলাৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় স্বায়ত্তশাসিত প্ৰতিষ্ঠানসমূহত মহিলাৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।

সংবিধানৰ ১০৬তম সংশোধনী আইন, ২০২৩, যাক সাধাৰণতে নাৰী সংৰক্ষণ আইন বুলি কোৱা হয়, লোকসভা, ৰাজ্যিক বিধানসভা আৰু দিল্লীৰ বিধানসভাত মহিলাৰ বাবে প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰাসংগিক সংৰক্ষিত শ্ৰেণীৰ আসনো অন্তৰ্ভুক্ত। এই ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰাটো ভৱিষ্যতৰ জনগণনা আৰু সমষ্টি পুনৰ্নিৰ্ধাৰণৰ সৈতে জড়িত সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

### যৌন নিৰ্যাতন আৰু ঘৰুৱা হিংসাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন

নাৰী সংগঠনসমূহে ধৰ্ষণ, ঘৰুৱা হিংসা, কৰ্মক্ষেত্ৰত যৌন নিৰ্যাতন, মানৱ সৰবৰাহ আৰু অন্যান্য লিংগভিত্তিক হিংসাৰ বিৰুদ্ধে দীৰ্ঘদিন ধৰি আন্দোলন কৰি আহিছে।

এই ক্ষেত্ৰত কেইখনমান গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন হ’ল—

* নাৰীক ঘৰুৱা হিংসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান আইন, ২০০৫: ঘৰুৱা হিংসাৰ সন্মুখীন হোৱা মহিলাৰ বাবে আইনী সুৰক্ষা আৰু বিভিন্ন প্ৰতিকাৰৰ ব্যৱস্থা কৰে।

* কৰ্মক্ষেত্ৰত মহিলাৰ যৌন নিৰ্যাতন প্ৰতিৰোধ, নিষেধ আৰু প্ৰতিকাৰ আইন, ২০১৩: কৰ্মক্ষেত্ৰত যৌন নিৰ্যাতন প্ৰতিৰোধ আৰু অভিযোগ নিষ্পত্তিৰ বাবে আইনী ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।

* ফৌজদাৰী আইন সংশোধন আইন, ২০১৩: ২০১২ চনৰ দিল্লীৰ দলবদ্ধ ধৰ্ষণৰ ঘটনাৰ পিছত হোৱা ব্যাপক প্ৰতিবাদৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত যৌন অপৰাধ সম্পৰ্কীয় ফৌজদাৰী আইনত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনে।

এই আইনসমূহ নাৰীৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপ যদিও ইয়াৰ ফলপ্ৰসূ ৰূপায়ণ, ন্যায় লাভৰ সুবিধা আৰু সামাজিক মানসিকতাৰ পৰিৱৰ্তন আজিও অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

### ৯. ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনৰ প্ৰধান নেত্ৰী আৰু সংগঠন

| ব্যক্তি বা সংগঠন            | প্ৰধান অৱদান                                 |

| --------------------------- | -------------------------------------------- |

| সাবিত্ৰীবাই ফুলে            | নাৰী শিক্ষা আৰু সামাজিক সমতা                 |

| পণ্ডিতা ৰমাবাই              | নাৰী শিক্ষা আৰু বিধৱাৰ কল্যাণ                |

| সৰলা দেৱী চৌধুৰাণী          | ভাৰত স্ত্ৰী মহামণ্ডল প্ৰতিষ্ঠা               |

| এনি বেছাণ্ট                 | নাৰীৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ আৰু সামাজিক সংস্কাৰ  |

| সৰোজিনী নাইডু               | নাৰীৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা আন্দোলন  |

| কমলাদেৱী চট্টোপাধ্যায়      | স্বাধীনতা সংগ্ৰাম আৰু নাৰীৰ অৰ্থনৈতিক উন্নতি |

| এলা ভাট                     | SEWA প্ৰতিষ্ঠা আৰু মহিলা শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ      |

| গৌৰা দেৱী                   | চিপকো আন্দোলন আৰু বন সংৰক্ষণ                 |

| অল ইণ্ডিয়া ৱমেনছ কনফাৰেন্স | নাৰী শিক্ষা, আইনী সংস্কাৰ আৰু কল্যাণ         |

| ভাৰতীয় মহিলা সন্থা         | নাৰী শিক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ              |

### ১০. ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনৰ প্ৰধান সাফল্য

ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনে ভাৰতীয় সমাজ, ৰাজনীতি আৰু আইন ব্যৱস্থাত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছে।

নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ: ছোৱালীৰ শিক্ষাৰ বাবে চলোৱা আন্দোলনে নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰতি থকা সামাজিক বাধাসমূহক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।

আইনী সংস্কাৰ: বিবাহ, উত্তৰাধিকাৰ, যৌতুক, ঘৰুৱা হিংসা আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰত যৌন নিৰ্যাতন সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন আৰু সংস্কাৰৰ দাবী উত্থাপনত নাৰী সংগঠনসমূহে ভূমিকা পালন কৰিছিল।

ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ: নাৰীয়ে ভোটাধিকাৰ লাভ কৰাৰ লগতে স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু নিৰ্বাচিত প্ৰতিষ্ঠানসমূহত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ লাভ কৰে।

অৰ্থনৈতিক সৱলীকৰণ: SEWA-ৰ দৰে সংগঠনে মহিলা শ্ৰমিকৰ মজুৰি, ঋণ, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কৰ্মৰ স্বীকৃতিৰ বাবে কাম কৰিছে।

পৰিৱেশ সংৰক্ষণ: চিপকো আন্দোলনৰ দৰে আন্দোলনে প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণ আৰু স্থানীয় জীৱিকাৰ সুৰক্ষাত নাৰীৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

জনসচেতনতা বৃদ্ধি: যৌতুকজনিত মৃত্যু, ধৰ্ষণ আৰু ঘৰুৱা হিংসাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলনে এই সমস্যাসমূহক ৰাজহুৱা আলোচনাৰ বিষয় কৰি তুলিছে আৰু আইনী তথা প্ৰতিষ্ঠানগত ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ দাবী শক্তিশালী কৰিছে।

তথাপি লিংগভিত্তিক হিংসা, বিনা বেতনৰ ঘৰুৱা শ্ৰমৰ অসমান বণ্টন, মজুৰিৰ বৈষম্য, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণকাৰী প্ৰতিষ্ঠানত নাৰীৰ সীমিত প্ৰতিনিধিত্ব আৰু সামাজিক বৈষম্য আজিও গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যাহ্বান হৈ আছে।

### ১১. নাৰী আন্দোলনৰ ইতিহাসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ

| বছৰ       | ঘটনা                                                         |

| --------- | ------------------------------------------------------------ |

| ১৮২৯      | বেংগল সতীদাহ নিয়মাৱলী                                       |

| ১৮৪৮      | পুনেত ছোৱালীৰ বাবে অগ্ৰণী বিদ্যালয় স্থাপন                   |

| ১৮৫৬      | হিন্দু বিধৱা পুনৰবিবাহ আইন                                   |

| ১৯১০      | ভাৰত স্ত্ৰী মহামণ্ডল প্ৰতিষ্ঠা                               |

| ১৯১৭      | ভাৰতীয় মহিলা সন্থা প্ৰতিষ্ঠা                                |

| ১৯২৫      | নেচনেল কাউন্সিল অৱ ৱমেন ইন ইণ্ডিয়া প্ৰতিষ্ঠা                |

| ১৯২৭      | অল ইণ্ডিয়া ৱমেনছ কনফাৰেন্স প্ৰতিষ্ঠা                        |

| ১৯২৯      | বাল্যবিবাহ নিয়ন্ত্ৰণ আইন, যাক শাৰদা আইন বুলিও কোৱা হয়      |

| ১৯৫৫–১৯৫৬ | হিন্দু আইন সংস্কাৰৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন                |

| ১৯৬১      | যৌতুক নিষিদ্ধকৰণ আইন                                         |

| ১৯৭২      | SEWA প্ৰতিষ্ঠা; মথুৰা ঘটনাৰ বছৰ                              |

| ১৯৭৪      | চিপকো আন্দোলনৰ ৰেণী গাঁৱৰ প্ৰতিবাদ                           |

| ১৯৮৩      | ফৌজদাৰী আইন সংশোধন                                           |

| ১৯৯২–১৯৯৩ | স্থানীয় স্বায়ত্তশাসিত প্ৰতিষ্ঠানত মহিলাৰ সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা |

| ২০০৫      | নাৰীক ঘৰুৱা হিংসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান আইন                    |

| ২০১৩      | কৰ্মক্ষেত্ৰত যৌন নিৰ্যাতন প্ৰতিৰোধ আইন                       |

| ২০২৩      | সংবিধানৰ ১০৬তম সংশোধনী আইন                                   |

### ১২. প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন

১. ভাৰত স্ত্ৰী মহামণ্ডল কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?

A. সৰোজিনী নাইডু B. সৰলা দেৱী চৌধুৰাণী C. এনি বেছাণ্ট D. পণ্ডিতা ৰমাবাই

উত্তৰ: B. সৰলা দেৱী চৌধুৰাণী

২. ভাৰতীয় মহিলা সন্থা কোন চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল?

A. ১৯০৫ B. ১৯১০ C. ১৯১৭ D. ১৯২৭

উত্তৰ: C. ১৯১৭

৩. অল ইণ্ডিয়া ৱমেনছ কনফাৰেন্স কোন চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল?

A. ১৯১৭ B. ১৯২৫ C. ১৯২৭ D. ১৯৩৫

উত্তৰ: C. ১৯২৭

৪. স্বনিয়োজিত মহিলা সন্থা (SEWA) কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?

A. এলা ভাট B. গৌৰা দেৱী C. কমলাদেৱী চট্টোপাধ্যায় D. অৰুণা আছফ আলী

উত্তৰ: A. এলা ভাট

৫. পঞ্চায়তত মহিলাৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ সৈতে কোনটো সংবিধান সংশোধনী জড়িত?

A. ৪২তম সংশোধনী B. ৪৪তম সংশোধনী C. ৭৩তম সংশোধনী D. ৮৬তম সংশোধনী

উত্তৰ: C. ৭৩তম সংশোধনী

৬. চিপকো আন্দোলন মূলতঃ কিহৰ সৈতে জড়িত?

A. বন সংৰক্ষণ B. ঔদ্যোগিক শ্ৰমিকৰ সংস্কাৰ C. নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ D. যৌতুকবিৰোধী আইন

উত্তৰ: A. বন সংৰক্ষণ

৭. নাৰীক ঘৰুৱা হিংসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা আইনখন কোনখন?

A. যৌতুক নিষিদ্ধকৰণ আইন, ১৯৬১ B. নাৰীক ঘৰুৱা হিংসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান আইন, ২০০৫ C. হিন্দু বিধৱা পুনৰবিবাহ আইন, ১৮৫৬ D. বাল্যবিবাহ নিয়ন্ত্ৰণ আইন, ১৯২৯

উত্তৰ: B. নাৰীক ঘৰুৱা হিংসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান আইন, ২০০৫

৮. সংবিধানৰ ১০৬তম সংশোধনী আইন, ২০২৩ কোনটো নামেৰে জনাজাত?

A. শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন B. নাৰী সংৰক্ষণ আইন C. ঘৰুৱা হিংসা আইন D. সমান পাৰিশ্ৰমিক আইন

উত্তৰ: B. নাৰী সংৰক্ষণ আইন

### উপসংহাৰ

ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলনে ঊনবিংশ শতিকাৰ সামাজিক সংস্কাৰ আন্দোলনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব, আইনী সমতা, অৰ্থনৈতিক অধিকাৰ, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু লিংগভিত্তিক হিংসাৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰামলৈ এক দীঘলীয়া পথ অতিক্ৰম কৰিছে। সমাজ সংস্কাৰক, স্বাধীনতা সংগ্ৰামী, মহিলা শ্ৰমিক, গ্ৰাম্য কৰ্মী আৰু বিভিন্ন নাৰী সংগঠনৰ অৱদানে এই আন্দোলনক সমৃদ্ধ কৰিছে।

এই আন্দোলনৰ ইতিহাসে দেখুৱায় যে কেৱল আইন প্ৰণয়ন কৰিলেই নাৰীৰ সম্পূৰ্ণ সমতা প্ৰতিষ্ঠা নহয়। ইয়াৰ বাবে সামাজিক মানসিকতাৰ পৰিৱৰ্তন, অৰ্থনৈতিক সুযোগৰ সমতা, শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহত নাৰীৰ অধিক অংশগ্ৰহণো প্ৰয়োজনীয়।

সেয়েহে ভাৰতৰ নাৰী আন্দোলন কেৱল নাৰীৰ অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ ইতিহাস নহয়; ই ভাৰতীয় সমাজৰ গণতান্ত্ৰিক বিকাশ, সামাজিক ন্যায় আৰু সমতাৰ সংগ্ৰামৰো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

### তথ্যসূত্ৰ

1\. NCERT — নাৰী, শিক্ষা আৰু লিংগ সমতা সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন-সামগ্ৰী।

2\. INFLIBNET — Women’s Movement in India।

3\. ভাৰত চৰকাৰ — The Constitution of India।

4\. ভাৰত চৰকাৰ — Dowry Prohibition Act, 1961।

5\. ভাৰত চৰকাৰ — Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005।

6\. Aparna Basu আৰু Bharati Ray — Women’s Struggle: A History of the All India Women’s Conference।