### কৃষি-সৌৰশক্তি (Agrivoltaics): কৃষি আৰু সৌৰশক্তিৰ সমন্বয়

 ### কৃষি-সৌৰশক্তি (Agrivoltaics): কৃষি আৰু সৌৰশক্তিৰ সমন্বয়

সমসাময়িক পৰিক্ৰমা: ২১ অক্টোবৰ, ২০২৬ | প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ প্ৰস্তুতি

কৃষি-সৌৰশক্তি বা Agrivoltaics হৈছে এনে এক আধুনিক প্ৰযুক্তি, যাৰ জৰিয়তে একেটা ভূমিতে কৃষিকাৰ্য আৰু সৌৰশক্তি উৎপাদন একেলগে কৰিব পাৰি। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ভূমিৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ, কৃষকৰ উপাৰ্জন বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰা।

APSC, ADRE, UPSC, SSC, Banking, Railways আৰু অন্যান্য প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে এই বিষয়টো গুৰুত্বপূৰ্ণ।

### ১. কৃষি-সৌৰশক্তি (Agrivoltaics) বাতৰিৰ শিৰোনামত কিয়?

২০২৬ চনৰ ২১ৰ পৰা ২৩ অক্টোবৰলৈ নতুন দিল্লীৰ ভাৰত মণ্ডপমত সপ্তম Agrivoltaics World Conference 2026 অনুষ্ঠিত হৈছে। এই সন্মিলনত কৃষি আৰু সৌৰশক্তি উৎপাদন একেলগে আগবঢ়াই নিয়াৰ সম্ভাৱনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।

ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদে (ICAR) ভাৰতৰ বিভিন্ন কৃষি-জলবায়ু অঞ্চলৰ উপযোগী কৃষি-সৌৰশক্তি ব্যৱস্থা বিকশিত কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। বিশেষকৈ ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকসকলৰ বাবে উপযোগী ব্যৱস্থা প্ৰস্তুত কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। সন্মিলনখনত Policy Handbook on Agrivoltaics in India শীৰ্ষক এখন নীতিগত হাতপুথিও প্ৰকাশ কৰা হৈছে।

তথ্যসূত্ৰ: প্ৰেছ ইনফৰ্মেচন ব্যুৰো (PIB), ভাৰত চৰকাৰ; ICAR।

### ২. কৃষি-সৌৰশক্তি (Agrivoltaics) কি?

Agrivoltaics হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা, য’ত একেডোখৰ ভূমি কৃষি উৎপাদন আৰু সৌৰ ফটোভল্টেইক প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত বিদ্যুৎ উৎপাদন—এই দুয়োটা কামৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সাধাৰণ সৌৰশক্তি প্ৰকল্পত সৌৰ পেনেলে ভূমিৰ এটা বৃহৎ অংশ আৱৰি ৰাখিব পাৰে। কিন্তু কৃষি-সৌৰশক্তি ব্যৱস্থাত সৌৰ পেনেলসমূহ উপযুক্ত উচ্চতাত বা নিৰ্দিষ্ট ব্যৱধানত স্থাপন কৰা হয়, যাতে পেনেলৰ তলত অথবা মাজৰ খালী ঠাইত খেতি কৰিব পৰা যায়।

এই ব্যৱস্থাত উপযুক্ত পৰিস্থিতি অনুসৰি শাক-পাচলি, উদ্যানশস্য, পশুখাদ্যৰ বাবে উপযোগী উদ্ভিদ আদি উৎপাদন কৰিব পাৰি। একে সময়তে সৌৰ পেনেলৰ পৰা বিদ্যুৎ উৎপাদনো হয়।

কিন্তু সকলো শস্যৰ বাবে এই ব্যৱস্থা সমানে উপযোগী নহয়। শস্যৰ প্ৰকাৰ, সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা, পেনেলৰ উচ্চতা, মাটিৰ গুণাগুণ, জলসিঞ্চন আৰু স্থানীয় জলবায়ুৰ ওপৰত ইয়াৰ সফলতা নিৰ্ভৰ কৰে।

### ৩. কৃষি-সৌৰশক্তি ব্যৱস্থাই কেনেদৰে কাম কৰে?

এই ব্যৱস্থাৰ দুটা মূল দিশ আছে।

প্ৰথমতে, সৌৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন: সৌৰ ফটোভল্টেইক পেনেলে সূৰ্যৰ পোহৰক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। এই বিদ্যুৎ কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, উপযুক্ত ব্যৱস্থাৰ অধীনত বিদ্যুৎ গ্ৰীডলৈ যোগান ধৰিব পাৰি অথবা অন্য কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

দ্বিতীয়তে, কৃষি উৎপাদন: সৌৰ পেনেলৰ তলত বা মাজত শস্যৰ খেতি কৰা হয়। শস্যৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি পেনেলৰ ব্যৱধান আৰু ছাঁৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

কিছুমান শস্যৰ বাবে আংশিক ছাঁ উপকাৰী হ’ব পাৰে, কাৰণ ই অত্যধিক তাপ আৰু মাটিৰ পৰা পানীৰ বাষ্পীভৱন হ্ৰাস কৰিব পাৰে। আনহাতে, অধিক সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰয়োজন হোৱা শস্যত অত্যধিক ছাঁ পৰিলে উৎপাদন হ্ৰাস পাব পাৰে।

### ৪. কৃষি-সৌৰশক্তিৰ প্ৰধান সুবিধাসমূহ

### ভূমিৰ দ্বৈত ব্যৱহাৰ

একে ভূমিতে কৃষি উৎপাদন আৰু সৌৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পৰাৰ ফলত ভূমিৰ ব্যৱহাৰ অধিক কাৰ্যকৰী হ’ব পাৰে। কৃষিভূমিৰ উৎপাদনশীলতা আৰু শক্তি উৎপাদনৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰাটো ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান উদ্দেশ্য।

### কৃষকৰ উপাৰ্জন বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা

কৃষকসকলে কৃষিজাত উৎপাদনৰ লগতে বিদ্যুৎ বিক্ৰী, বিদ্যুৎ ব্যয় হ্ৰাস অথবা অন্যান্য অনুমোদিত ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে আৰ্থিক সুবিধা লাভ কৰিব পাৰে। অৱশ্যে প্ৰকল্পৰ গাঁথনি, বিনিয়োগ আৰু বিদ্যুৎ বিক্ৰীৰ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত প্ৰকৃত লাভ নিৰ্ভৰ কৰে।

### পানী সংৰক্ষণ

সৌৰ পেনেলৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা আংশিক ছাঁই কিছুমান পৰিস্থিতিত মাটিৰ পৰা পানীৰ বাষ্পীভৱন কমাব পাৰে। ফলস্বৰূপে জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস পোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। কিন্তু পানী সংৰক্ষণৰ পৰিমাণ শস্য আৰু স্থানীয় পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

### নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎপাদন

সৌৰশক্তি হৈছে নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। কৃষি-সৌৰশক্তিৰ প্ৰসাৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা আৰু ভাৰতৰ স্বচ্ছ শক্তিৰ লক্ষ্য পূৰণত সহায় কৰিব পাৰে।

### অত্যধিক তাপৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস

কিছুমান কৃষি-সৌৰশক্তি ব্যৱস্থাই পেনেলৰ তলৰ ক্ষুদ্ৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত কিছুমান শস্য অত্যধিক তাপৰ পৰা উপকৃত হ’ব পাৰে। অৱশ্যে অধিক ছাঁই শস্যৰ উৎপাদন কমাবও পাৰে।

### গ্ৰাম্য কৰ্মসংস্থাপন

সৌৰ পেনেল স্থাপন, ৰক্ষণাবেক্ষণ, কৃষি ব্যৱস্থাপনা আৰু প্ৰযুক্তিগত সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

### ৫. ভাৰত চৰকাৰৰ পদক্ষেপ আৰু আঁচনি

### প্ৰধানমন্ত্ৰী-কিষাণ উৰ্জা সুৰক্ষা আৰু উত্থান মহাভিযান (PM-KUSUM)

PM-KUSUM হৈছে কৃষিক্ষেত্ৰত সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আঁচনি। ইয়াৰ পূৰ্ণ নাম হৈছে Pradhan Mantri Kisan Urja Suraksha evam Utthaan Mahabhiyan।

এই আঁচনিখনৰ তিনিটা প্ৰধান উপাদান আছে।

* Component A: বিকেন্দ্ৰীকৃত গ্ৰীড-সংযুক্ত নবীকৰণযোগ্য শক্তি উৎপাদন কেন্দ্ৰ স্থাপন।

* Component B: স্বতন্ত্ৰ সৌৰচালিত কৃষি পাম্প স্থাপন।

* Component C: গ্ৰীড-সংযুক্ত কৃষি পাম্প আৰু সংশ্লিষ্ট ব্যৱস্থাৰ সৌৰীকৰণ।

Component A-ৰ অধীনত কিছুমান প্ৰকল্পত সৌৰ পেনেল এনে ধৰণে স্থাপন কৰিব পাৰি, যাতে একে ভূমিতে কৃষিকাৰ্য অব্যাহত থাকে। এই ব্যৱস্থাই কৃষি-সৌৰশক্তিৰ বিকাশত সহায় কৰিব পাৰে।

তথ্যসূত্ৰ: নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয় (MNRE), ভাৰত চৰকাৰ।

### সপ্তম Agrivoltaics World Conference 2026

২০২৬ চনৰ ২১–২৩ অক্টোবৰত নতুন দিল্লীত অনুষ্ঠিত এই সন্মিলনত কৃষি আৰু সৌৰশক্তিৰ সমন্বয়ৰ বিভিন্ন দিশ আলোচনা কৰা হৈছে।

ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহৰ ভিতৰত আছে—শস্যৰ উপযোগিতা, সৌৰ পেনেলৰ গাঁথনি, কৃষকৰ অংশগ্ৰহণ, ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকৰ বাবে উপযোগী প্ৰযুক্তি আৰু কৃষি-সৌৰশক্তি সম্পৰ্কীয় নীতিৰ বিকাশ।

### ICAR আৰু MNRE-ৰ ভূমিকা

ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদ (ICAR) আৰু নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয়ে (MNRE) কৃষি-সৌৰশক্তি সম্পৰ্কীয় গৱেষণা আৰু নীতি বিকাশত ভূমিকা পালন কৰিছে।

ভাৰতৰ বিভিন্ন কৃষি-জলবায়ু অঞ্চলত কোনবোৰ শস্য সৌৰ পেনেলৰ তলত বা মাজত ভালদৰে উৎপাদন কৰিব পাৰি, সেই বিষয়ে গৱেষণা কৰাটো এই ক্ষেত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।

তথ্যসূত্ৰ: ICAR, PIB।

### ৬. অসম আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বাবে কৃষি-সৌৰশক্তিৰ গুৰুত্ব

অসম আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অন্যান্য ৰাজ্যত কৃষি-সৌৰশক্তিয়ে নতুন সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এই অঞ্চলৰ বহু লোকৰ জীৱিকা কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সেয়েহে কৃষি উৎপাদন অব্যাহত ৰাখি সৌৰ বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা উপকাৰী হ’ব পাৰে।

ইয়াৰ সম্ভাৱ্য প্ৰয়োগসমূহ হ’ল—

* উপযুক্ত শাক-পাচলি আৰু উদ্যানশস্যৰ সৈতে সৌৰ বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ সমন্বয়।

* সৌৰচালিত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ বিকাশ।

* স্থানীয় জলবায়ু আৰু শস্যৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি কৃষি-সৌৰশক্তিৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰা।

* উপযুক্ত অঞ্চলত কৃষকৰ উপাৰ্জনৰ বিকল্প উৎস সৃষ্টি কৰা।

কিন্তু অসমত এই ব্যৱস্থা ৰূপায়ণৰ সময়ত অধিক বৰষুণ, বানপানী, জলাবদ্ধতা, মাটিৰ ব্যৱহাৰ, শস্যৰ পোহৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সৌৰ গাঁথনিৰ ব্যয়ৰ প্ৰতি বিশেষ গুৰুত্ব দিব লাগিব। বৃহৎ পৰিসৰত প্ৰয়োগ কৰাৰ আগতে স্থানীয় পৰিস্থিতিৰ উপযোগী গৱেষণা আৰু পৰীক্ষামূলক প্ৰকল্পৰ প্ৰয়োজন।

### ৭. কৃষি-সৌৰশক্তিৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান

কৃষি-সৌৰশক্তিৰ বহু সুবিধা থাকিলেও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।

প্ৰাৰম্ভিক বিনিয়োগৰ ব্যয়: কৃষিকাৰ্যৰ সুবিধা অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ অধিক উচ্চতাৰ সৌৰ পেনেল আৰু বিশেষ গাঁথনিৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে। ইয়াৰ ফলত প্ৰকল্পৰ ব্যয় বৃদ্ধি পায়।

শস্য নিৰ্বাচন: সকলো শস্যই ছাঁ সহ্য কৰিব নোৱাৰে। অনুপযুক্ত শস্য নিৰ্বাচন কৰিলে কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস পাব পাৰে।

কাৰিকৰী পৰিকল্পনা: পেনেলৰ উচ্চতা, ব্যৱধান, দিশ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ সুবিধা সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।

কৃষকৰ সজাগতা: কৃষকসকলক প্ৰযুক্তিগত প্ৰশিক্ষণ, আৰ্থিক সহায় আৰু সঠিক তথ্য প্ৰদান কৰা প্ৰয়োজন।

নীতি আৰু ভূমি ব্যৱস্থাপনা: কৃষিভূমিৰ ব্যৱহাৰ, বিদ্যুৎ বিক্ৰী, প্ৰকল্পৰ মালিকীস্বত্ব আৰু কৃষকৰ লাভৰ অংশ সম্পৰ্কে স্পষ্ট নীতিৰ প্ৰয়োজন।

সেয়েহে কৃষি-সৌৰশক্তিৰ সফলতা কেৱল উৎপাদিত বিদ্যুতৰ পৰিমাণেৰে নহয়, কৃষি উৎপাদন আৰু কৃষকৰ প্ৰকৃত লাভৰ ভিত্তিতো মূল্যায়ন কৰা উচিত।

### ৮. প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

| প্ৰশ্ন                                                          | উত্তৰ                                           |

| --------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------- |

| Agrivoltaics কি?                                                | একে ভূমিতে কৃষি আৰু সৌৰ বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ সমন্বয় |

| Agrivoltaics-ৰ আন এটা নাম কি?                                   | Agricultural Photovoltaics বা AgriPV            |

| এই ব্যৱস্থাত কোনটো প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?                   | সৌৰ ফটোভল্টেইক প্ৰযুক্তি                        |

| কৃষিক্ষেত্ৰত সৌৰশক্তি প্ৰসাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আঁচনিখন কি?          | PM-KUSUM                                        |

| ICAR-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?                                             | Indian Council of Agricultural Research         |

| MNRE-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?                                             | Ministry of New and Renewable Energy            |

| ২০২৬ চনৰ সপ্তম Agrivoltaics World Conference ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছে? | ভাৰত মণ্ডপম, নতুন দিল্লী                        |

| সন্মিলনখনৰ তাৰিখ কি?                                            | ২১–২৩ অক্টোবৰ, ২০২৬                             |

| Agrivoltaics-ৰ এটা প্ৰধান সুবিধা কি?                            | একে ভূমিতে কৃষি আৰু বিদ্যুৎ উৎপাদন              |

### ৯. অনুশীলনী MCQ

১. Agrivoltaics বুলিলে কি বুজায়?

A. জলসিঞ্চনবিহীন কৃষি B. কৃষি উৎপাদন আৰু সৌৰ বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ সমন্বয় C. কেৱল জলবিদ্যুৎ উৎপাদন D. কাৰখানাৰ ভিতৰত শস্য উৎপাদন

শুদ্ধ উত্তৰ: B

২. ভাৰত চৰকাৰৰ কোনখন আঁচনিয়ে কৃষিক্ষেত্ৰত সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ প্ৰসাৰিত কৰে?

A. PM-KUSUM B. PMAY C. AMRUT D. সমগ্ৰ শিক্ষা

শুদ্ধ উত্তৰ: A

৩. ভাৰতৰ কৃষি গৱেষণাৰ সৈতে জড়িত প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠানটো কোনটো?

A. ISRO B. ICAR C. SEBI D. TRAI

শুদ্ধ উত্তৰ: B

৪. কৃষি-সৌৰশক্তিৰ এটা প্ৰধান সুবিধা কি?

A. সকলো কৃষি বিপদ সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ কৰা B. জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পূৰ্ণৰূপে নাইকিয়া কৰা C. একে ভূমিতে কৃষি আৰু শক্তি উৎপাদন কৰা D. সকলো শস্যৰ উৎপাদন নিশ্চিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা

শুদ্ধ উত্তৰ: C

৫. কৃষি-সৌৰশক্তি ব্যৱস্থাত শস্য নিৰ্বাচনৰ ক্ষেত্ৰত কোনটো দিশ গুৰুত্বপূৰ্ণ?

A. ছাঁ সহ্য কৰাৰ ক্ষমতা B. কেৱল ৰে’ল যোগাযোগ C. কেৱল ৰপ্তানি কৰ D. কেৱল জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব

শুদ্ধ উত্তৰ: A

### উপসংহাৰ

কৃষি-সৌৰশক্তি হৈছে কৃষি আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ সমন্বয় সাধন কৰা এক সম্ভাৱনাপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি। ইয়াৰ জৰিয়তে ভূমিৰ কাৰ্যকৰী ব্যৱহাৰ, কৃষকৰ উপাৰ্জন বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতৰ স্বচ্ছ শক্তি উৎপাদনৰ লক্ষ্য পূৰণত সহায় কৰিব পাৰি।

কিন্তু ইয়াৰ সফলতাৰ বাবে উপযুক্ত শস্য নিৰ্বাচন, বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনা, আৰ্থিক সহায়, কৃষকৰ অংশগ্ৰহণ আৰু ফলপ্ৰসূ নীতিৰ প্ৰয়োজন। প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে Agrivoltaics-ৰ সংজ্ঞা, সুবিধা, সীমাবদ্ধতা, ICAR আৰু MNRE-ৰ ভূমিকা, PM-KUSUM আঁচনি আৰু সপ্তম Agrivoltaics World Conference 2026-ৰ বিষয়ে মনত ৰখা উচিত।

### তথ্যসূত্ৰ

1\. প্ৰেছ ইনফৰ্মেচন ব্যুৰো (PIB), ভাৰত চৰকাৰ — Agrivoltaics আৰু সপ্তম Agrivoltaics World Conference 2026 সম্পৰ্কীয় তথ্য।

2\. ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদ (ICAR) — Agrivoltaics World Conference আৰু Policy Handbook on Agrivoltaics in India সম্পৰ্কীয় তথ্য।

3\. নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয় (MNRE), ভাৰত চৰকাৰ — PM-KUSUM আঁচনি।

4\. ভাৰতৰ লোকসভা — Agrivoltaics আৰু PM-KUSUM সম্পৰ্কীয় চৰকাৰী তথ্য।