সংসদৰ শূন্যকাল (Zero Hour)

 

পৰিচয়

শূন্যকাল (Zero Hour) হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংসদীয় পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় সংসদত উত্থাপন কৰি চৰকাৰৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে। যিবোৰ বিষয় তাৎক্ষণিকভাৱে আলোচনা বা চৰকাৰৰ দৃষ্টিগোচৰ কৰাটো প্ৰয়োজনীয়, সেইবোৰ বিষয় শূন্যকালত উত্থাপন কৰাৰ সুযোগ থাকে।

শূন্যকালৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হ’ল—ভাৰতীয় সংবিধানত “Zero Hour” বা “শূন্যকাল” নামে কোনো নিৰ্দিষ্ট সাংবিধানিক ব্যৱস্থা নাই। একেদৰে সংসদৰ Rules of Procedure-তো ই Question Hour-ৰ দৰে পৃথকভাৱে সংজ্ঞায়িত আনুষ্ঠানিক সংসদীয় ব্যৱস্থা হিচাপে উল্লেখিত নহয়। ই সংসদীয় পৰম্পৰা, ৰীতি আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলত বিকশিত হোৱা এক ভাৰতীয় সংসদীয় উদ্ভাৱন।

শূন্যকালৰ অৰ্থ

শূন্যকাল বুলিলে সংসদৰ সেই সময়ছোৱাক বুজোৱা হয়, য’ত সাংসদসকলে জৰুৰী আৰু জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় সংসদৰ মজিয়াত উত্থাপন কৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, জনসুৰক্ষা, গুৰুতৰ প্ৰশাসনিক সমস্যা, কোনো অঞ্চলৰ জনসাধাৰণৰ তাৎক্ষণিক সমস্যা, চৰকাৰী ব্যৱস্থাৰ ব্যৰ্থতা বা আন কোনো জৰুৰী বিষয় সাংসদে শূন্যকালত উত্থাপন কৰিব পাৰে।

ই সংসদক নতুনকৈ সৃষ্টি হোৱা বা তাৎক্ষণিক গুৰুত্ব লাভ কৰা বিষয়ৰ প্ৰতি দ্ৰুতভাৱে সঁহাৰি জনোৱাৰ সুযোগ দিয়ে।

শূন্যকালৰ উৎপত্তি

শূন্যকাল ভাৰতীয় সংসদীয় ব্যৱস্থাৰ এক স্বকীয় উদ্ভাৱন। সংবিধান প্ৰণয়নৰ সময়ত শূন্যকালৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট বিধান সংবিধানত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হোৱা নাছিল।

সংসদীয় কাৰ্যপদ্ধতিৰ বিকাশৰ লগে লগে সাংসদসকলে জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয়সমূহ তাৎক্ষণিকভাৱে উত্থাপন কৰাৰ বাবে এই ব্যৱহাৰ গঢ় লৈ উঠে। পৰৱৰ্তী সময়ত ই সংসদীয় কাৰ্যকলাপৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ পৰে।

“Zero Hour” নামটো মূলতঃ এই কাৰণে জনপ্ৰিয় হয় যে ই সাধাৰণতে Question Hour শেষ হোৱাৰ পিছত প্ৰায় ১২ বজাত আৰম্ভ হোৱা সময়ছোৱাৰ সৈতে জড়িত।

শূন্যকাল কেতিয়া অনুষ্ঠিত হয়?

পৰম্পৰাগতভাৱে Question Hour-ৰ পিছত, প্ৰায় ১২ বজাত শূন্যকাল আৰম্ভ হয়।

কিন্তু ইয়াক প্ৰতিদিনে সংবিধানৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত ঠিক ১২ বজাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বাধ্যতামূলক সময় বুলি গণ্য কৰা উচিত নহয়। সংসদৰ কাৰ্যসূচী, সংশ্লিষ্ট সদনৰ পদ্ধতি আৰু অধ্যক্ষ/সভাপতিৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি ইয়াৰ ব্যৱস্থা সলনি হ’ব পাৰে।

পৰীক্ষাৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যটো হ’ল:

Question Hour-ৰ পিছত পৰম্পৰাগতভাৱে Zero Hour অনুষ্ঠিত হয়।

শূন্যকালৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য

শূন্যকালৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় সংসদত উত্থাপন কৰা।

Question Hour-ৰ দৰে শূন্যকালত মন্ত্ৰীক আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰশ্ন সোধাৰ একে পদ্ধতি প্ৰযোজ্য নহয়। বিষয় উত্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট সদনৰ নিয়ম, পদ্ধতি আৰু অধ্যক্ষ/সভাপতিৰ অনুমতি বা সিদ্ধান্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

লোকসভাত অধ্যক্ষ (Speaker) আৰু ৰাজ্যসভাত সভাপতি (Chairman)-এ সংসদীয় কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

শূন্যকালে সাংসদসকলক সংসদৰ নিৰ্ধাৰিত কাৰ্যসূচীৰ বাহিৰেও তাৎক্ষণিকভাৱে গুৰুত্ব লাভ কৰা জনস্বাৰ্থৰ বিষয় চৰকাৰৰ দৃষ্টিগোচৰ কৰাৰ সুযোগ দিয়ে।

শূন্যকালৰ গুৰুত্ব

শূন্যকালৰ অন্যতম গুৰুত্ব হ’ল ই কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জবাবদিহিতা শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰে।

ইয়াৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে চৰকাৰৰ নীতি, প্ৰশাসনিক সমস্যা, জনসাধাৰণৰ অভিযোগ আৰু বিভিন্ন জৰুৰী বিষয় সংসদত উত্থাপন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ দৃষ্টি তাৎক্ষণিকভাৱে কোনো বিশেষ সমস্যাৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।

শূন্যকালৰ জৰিয়তে—

- জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰিব পাৰি।

- চৰকাৰৰ দৃষ্টি তাৎক্ষণিক সমস্যাৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ কৰিব পাৰি।

- চৰকাৰৰ জবাবদিহিতা বৃদ্ধি পায়।

- জনসাধাৰণৰ সমস্যা সংসদলৈ লৈ অহাৰ সুযোগ পোৱা যায়।

- নতুনকৈ উদ্ভৱ হোৱা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আলোচনা কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।

- সংসদীয় গণতন্ত্ৰ অধিক সজীৱ আৰু সক্ৰিয় হয়।

শূন্যকাল আৰু Question Hour

শূন্যকাল আৰু Question Hour দুয়োটাই সংসদীয় জবাবদিহিতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম যদিও দুয়োটাৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে।

Question Hour হৈছে এক আনুষ্ঠানিক সংসদীয় পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে মন্ত্ৰীসকলক চৰকাৰৰ নীতি, কাম-কাজ, প্ৰশাসন আৰু বিভিন্ন বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰশ্ন সুধিব পাৰে। ইয়াৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট নিয়ম আৰু সাধাৰণতে আগতীয়াকৈ জাননী দিয়াৰ ব্যৱস্থা থাকে।

ইয়াৰ বিপৰীতে Zero Hour মূলতঃ সংসদীয় পৰম্পৰা আৰু ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে বিকশিত হোৱা ব্যৱস্থা, য’ত জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰা হয়।

সহজভাৱে মনত ৰাখিব পাৰি—

Question Hour = চৰকাৰক প্ৰশ্ন কৰা

Zero Hour = জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰা

সাংবিধানিক আৰু আইনী ভিত্তি

শূন্যকালৰ নাম ভাৰতীয় সংবিধানত নিৰ্দিষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই।

একেদৰে সংসদৰ Rules of Procedure and Conduct of Business-তো “Zero Hour” নামে কোনো পৃথক সাংবিধানিক ব্যৱস্থা নাই।

ই সংসদীয় পৰম্পৰা, ৰীতি আৰু ব্যৱহাৰৰ ভিত্তিত বিকশিত হৈছে।

অৱশ্যে সংসদৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু ব্যৱসায় পৰিচালনাৰ বাবে সংবিধানে নিয়ম প্ৰণয়নৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। অনুচ্ছেদ ১১৮ (Article 118) অনুসৰি সংসদৰ প্ৰতিটো সদনে নিজৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু কাৰ্য পৰিচালনাৰ নিয়ম প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।

সেয়েহে পৰীক্ষাৰ বাবে মনত ৰাখিব:

অনুচ্ছেদ ১১৮ → সংসদৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু কাৰ্য পৰিচালনাৰ নিয়ম

শূন্যকাল → সংসদীয় পৰম্পৰা আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলত বিকশিত

অধ্যক্ষ আৰু সভাপতিগৰাকীৰ ভূমিকা

শূন্যকালৰ সময়ত উত্থাপন কৰা বিষয়সমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সদনৰ Presiding Officer-ৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।

লোকসভাত অধ্যক্ষ (Speaker) আৰু ৰাজ্যসভাত সভাপতি (Chairman)-এ সদনৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু শৃংখলা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

কোনো বিষয় উত্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট নিয়ম, সংসদীয় পদ্ধতি আৰু সদনৰ অধ্যক্ষ/সভাপতিৰ সিদ্ধান্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ মাধ্যম হিচাপে শূন্যকাল

সংসদীয় গণতন্ত্ৰত মন্ত্ৰীসভা বা কাৰ্যপালিকা সংসদৰ প্ৰতি জবাবদিহি। শূন্যকালে এই জবাবদিহিতা শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰে।

সাংসদসকলে জৰুৰী সমস্যা উত্থাপন কৰাৰ ফলত চৰকাৰৰ সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰী বা বিভাগে বিষয়টো লক্ষ্য কৰিব পাৰে। এইদৰে শূন্যকালে সংসদ আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগ হিচাপে কাম কৰে।

অৱশ্যে শূন্যকালত কোনো বিষয় উত্থাপন কৰিলেই স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে কোনো বাধ্যতামূলক সিদ্ধান্ত বা আইন সৃষ্টি নহয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বিষয়টো সদনৰ সন্মুখলৈ অনা আৰু চৰকাৰৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰা।

শূন্যকাল আৰু Adjournment Motion-ৰ পাৰ্থক্য

Adjournment Motion (স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ) হৈছে এক আনুষ্ঠানিক সংসদীয় পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে সদনৰ নিৰ্ধাৰিত কাম-কাজ স্থগিত কৰি কোনো নিৰ্দিষ্ট আৰু জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়।

আনহাতে, শূন্যকাল তুলনামূলকভাৱে কম আনুষ্ঠানিক আৰু মূলতঃ জৰুৰী বিষয় সদনৰ সন্মুখলৈ অনাৰ বাবে ব্যৱহৃত সংসদীয় পৰম্পৰা।

সৰলভাৱে—

Adjournment Motion → আনুষ্ঠানিক সংসদীয় পদ্ধতি

Zero Hour → সংসদীয় পৰম্পৰা/ব্যৱহাৰ

Question Hour আৰু Zero Hour-ৰ পাৰ্থক্য

ভিত্তি| Question Hour| Zero Hour

প্ৰকৃতি| আনুষ্ঠানিক সংসদীয় পদ্ধতি| সংসদীয় পৰম্পৰা/ব্যৱহাৰ

উদ্দেশ্য| মন্ত্ৰীক প্ৰশ্ন কৰা| জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰা

জাননী| নিৰ্দিষ্ট নিয়ম অনুসৰি সাধাৰণতে আগতীয়াকৈ জাননী লাগে| Question Hour-ৰ দৰে সাধাৰণ প্ৰশ্নৰ জাননী পদ্ধতি নহয়

সংবিধানত উল্লেখ| “Question Hour” নামে নিৰ্দিষ্ট উল্লেখ নাই| “Zero Hour” নামে নিৰ্দিষ্ট উল্লেখ নাই

নিয়ম| সদনৰ নিৰ্দিষ্ট নিয়মৰ অধীন| সংসদীয় ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰযোজ্য পদ্ধতিৰ অধীন

সময়| সাধাৰণতে সদনৰ প্ৰথম ঘণ্টা, কাৰ্যসূচী অনুসৰি| পৰম্পৰাগতভাৱে Question Hour-ৰ পিছত

মূল উদ্দেশ্য| কাৰ্যপালিকাক জবাবদিহি কৰোৱা| তাৎক্ষণিক জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰা

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

1. Zero Hour হৈছে ভাৰতীয় সংসদীয় ব্যৱস্থাৰ এক উদ্ভাৱন।

2. ই ভাৰতীয় সংবিধানত নিৰ্দিষ্টভাৱে উল্লেখিত নহয়।

3. “Zero Hour” নামে ই সংসদৰ Rules of Procedure-ত পৃথক সাংবিধানিক ব্যৱস্থা হিচাপে উল্লেখিত নহয়।

4. পৰম্পৰাগতভাৱে ই Question Hour-ৰ পিছত অনুষ্ঠিত হয়।

5. ইয়াৰ সৈতে পৰম্পৰাগতভাৱে ১২ বজাৰ সময় জড়িত।

6. শূন্যকালৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰা।

7. লোকসভাত Speaker-এ কাৰ্যপদ্ধতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

8. ৰাজ্যসভাত Chairman-এ কাৰ্যপদ্ধতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

9. শূন্যকাল কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় জবাবদিহিতা বৃদ্ধিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

10. অনুচ্ছেদ ১১৮ সংসদৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু কাৰ্য পৰিচালনাৰ নিয়ম প্ৰণয়নৰ সৈতে জড়িত।

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

ZERO = জৰুৰী বিষয়

Z – Zero Hour follows Question Hour

E – Emerging issues

R – Raises urgent public matters

O – Outside the formal Question Hour system

এক শাৰীৰ সংজ্ঞা

শূন্যকাল (Zero Hour) হৈছে ভাৰতীয় সংসদীয় পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে বিকশিত হোৱা এনে এক ব্যৱস্থা, যাৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে Question Hour-ৰ পিছত জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় সংসদত উত্থাপন কৰি চৰকাৰৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে।

উৎস

- ভাৰতীয় সংবিধান – অনুচ্ছেদ ১১৮

- Lok Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business

- Rajya Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business

- Parliament of India – Parliamentary Procedures and Practices

- IGNOU – Indian Parliament and Parliamentary Procedures

- M. Laxmikanth – Indian Polity, Parliament and Parliamentary Devices