ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ (State Finance Commission)

পৰিচয়

ভাৰতীয় সংবিধানত স্থানীয় স্বায়ত্তশাসনক শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনী আইন, ১৯৯২ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ। ৭৩তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তসমূহে আৰু ৭৪তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে পৌৰসভাসমূহে সাংবিধানিক মৰ্যাদা লাভ কৰে। কিন্তু কেৱল সাংবিধানিক মৰ্যাদা লাভ কৰিলেই স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন সফল নহয়। স্থানীয় সংস্থাসমূহে তেওঁলোকৰ দায়িত্ব পালন কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত আৰ্থিক সম্পদৰ প্ৰয়োজন হয়। এই কাৰণেই ৰাজ্য আৰু স্থানীয় সংস্থাৰ মাজত বিত্তীয় সম্পদৰ বণ্টন আৰু স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ বিত্তীয় অৱস্থা পৰ্যালোচনাৰ বাবে ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ হৈছে ৰাজ্যপালে গঠন কৰা এক সাংবিধানিক সংস্থা, যিয়ে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ বিত্তীয় অৱস্থা পৰ্যালোচনা কৰি ৰাজ্য আৰু স্থানীয় চৰকাৰৰ মাজত কৰ, শুল্ক, টোল, মাচুল আৰু অনুদানৰ বিতৰণ সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ দিয়ে। সেয়েহে ই ভাৰতৰ বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ (Fiscal Decentralisation)-ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলা।

সাংবিধানিক ভিত্তি

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ মূল সাংবিধানিক ভিত্তি হৈছে অনুচ্ছেদ 243-I। এই অনুচ্ছেদ অনুসৰি ৰাজ্যপালে ৰাজ্যৰ পঞ্চায়তসমূহৰ বিত্তীয় অৱস্থা পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ এটা বিত্ত আয়োগ গঠন কৰিব লাগে। এই আয়োগে পঞ্চায়তসমূহৰ বিত্তীয় সম্পদৰ উৎস, ব্যয়ৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ৰাজ্যৰ পৰা স্থানীয় সংস্থালৈ বিত্তীয় সম্পদৰ হস্তান্তৰৰ নীতি পৰ্যালোচনা কৰে।

ইয়াৰ উপৰি অনুচ্ছেদ 243-Y-এ পৌৰসভাসমূহৰ বিত্তীয় অৱস্থাও একেটা বিত্ত আয়োগে পৰ্যালোচনা কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। অৰ্থাৎ, ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ কাম কেৱল গ্ৰাম্য পঞ্চায়তৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়; ই গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া দুয়োটা স্থানীয় স্বায়ত্তশাসিত সংস্থাৰ বিত্তীয় অৱস্থা পৰ্যালোচনা কৰে।

ইয়াৰ সৈতে অনুচ্ছেদ 243-H আৰু 243-X-ও গুৰুত্বপূৰ্ণ। অনুচ্ছেদ 243-H পঞ্চায়তৰ কৰ আৰোপ আৰু পুঁজি সম্পৰ্কে আৰু 243-X পৌৰসভাৰ কৰ আৰোপ আৰু পুঁজি সম্পৰ্কে ব্যৱস্থা কৰে।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ গঠন

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ ৰাজ্যপালে গঠন কৰে। সংবিধানে আয়োগৰ সদস্যৰ সংখ্যা বা সকলো ৰাজ্যৰ বাবে একে ধৰণৰ নিৰ্দিষ্ট গঠন নিৰ্ধাৰণ কৰা নাই। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ৰাজ্য বিধানসভাই আইন প্ৰণয়ন কৰি আয়োগৰ গঠন, সদস্যসকলৰ যোগ্যতা আৰু সদস্য নিৰ্বাচনৰ পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।

সাধাৰণতে আয়োগত এজন অধ্যক্ষ আৰু আন সদস্য থাকে। বিত্ত, অৰ্থনীতি, স্থানীয় প্ৰশাসন, হিচাপ-নিকাচ, ৰাজহ ব্যৱস্থা আৰু জনপ্ৰশাসনৰ জ্ঞান বা অভিজ্ঞতা থকা ব্যক্তিসকলক সদস্য হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ'ব পাৰে। কিন্তু সদস্যৰ সঠিক সংখ্যা আৰু যোগ্যতা ৰাজ্যভেদে পৃথক হ'ব পাৰে।

ইয়াত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰীক্ষামুখী পাৰ্থক্য মনত ৰাখিব লাগে—আয়োগ গঠন কৰে ৰাজ্যপালে, কিন্তু ইয়াৰ গঠন, সদস্যৰ যোগ্যতা আৰু নিৰ্বাচন পদ্ধতিৰ বিষয়ে আইন প্ৰণয়ন কৰাৰ ক্ষমতা ৰাজ্য বিধানসভাৰ আছে।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ গঠনৰ সময়সীমা

অনুচ্ছেদ 243-I অনুসৰি প্ৰথম ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ ৭৩তম সংবিধান সংশোধনীৰ পিছত গঠন কৰা হৈছিল। তাৰ পিছত সাধাৰণতে প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে নতুন বিত্ত আয়োগ গঠন কৰাৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা আছে। প্ৰয়োজন অনুসৰি ৰাজ্যপালে আগতেও আয়োগ গঠন কৰিব পাৰে।

এই পাঁচ বছৰীয়া ব্যৱস্থাৰ উদ্দেশ্য হৈছে স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ বিত্তীয় অৱস্থা নিয়মীয়াকৈ পৰ্যালোচনা কৰা। কাৰণ সময়ৰ লগে লগে স্থানীয় সংস্থাৰ জনসংখ্যা, দায়িত্ব, উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা, ৰাজহ সংগ্ৰহ আৰু ব্যয়ৰ পৰিমাণ সলনি হয়।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ প্ৰধান কাৰ্য

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ মূল কাম হৈছে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ বিত্তীয় অৱস্থা পৰ্যালোচনা কৰি বিত্তীয় সম্পদৰ ন্যায়সংগত আৰু যুক্তিসংগত বিতৰণৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।

প্ৰথমতে, ই ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু পঞ্চায়তৰ মাজত কৰ, শুল্ক, টোল আৰু মাচুলৰ নিট ৰাজহৰ বিতৰণৰ নীতি সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ দিয়ে। অৰ্থাৎ ৰাজ্য চৰকাৰে সংগ্ৰহ কৰা কিছুমান ৰাজহৰ কিমান অংশ স্থানীয় পঞ্চায়তলৈ যাব পাৰে আৰু সেই বিতৰণ কেনেধৰণৰ নীতিৰ ভিত্তিত হ'ব লাগে, সেই বিষয়ে আয়োগে পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।

দ্বিতীয়তে, আয়োগে কোনবোৰ কৰ, শুল্ক, টোল বা মাচুল পঞ্চায়তক প্ৰদান বা তেওঁলোকৰ দ্বাৰা ব্যৱহাৰযোগ্য কৰা উচিত, সেই বিষয়ে পৰামৰ্শ দিয়ে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ নিজা ৰাজহৰ উৎস বৃদ্ধি কৰা।

তৃতীয়তে, ৰাজ্যৰ Consolidated Fund-ৰ পৰা পঞ্চায়তসমূহক প্ৰদান কৰিবলগীয়া অনুদান (Grants-in-aid)-ৰ নীতি সম্পৰ্কে আয়োগে পৰামৰ্শ দিয়ে। সকলো পঞ্চায়তৰ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ ক্ষমতা একে নহয়। সেয়েহে অনুদানৰ ব্যৱস্থা স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ বিত্তীয় বৈষম্য হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।

চতুৰ্থতে, আয়োগে পঞ্চায়তসমূহৰ বিত্তীয় অৱস্থা উন্নত কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ইয়াৰ ভিতৰত স্থানীয় ৰাজহ সংগ্ৰহৰ উন্নতি, বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা শক্তিশালী কৰা আৰু উপলব্ধ সম্পদৰ অধিক ফলপ্ৰসূ ব্যৱহাৰ আদি বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত হ'ব পাৰে।

ইয়াৰ উপৰি ৰাজ্যপালে যদি স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ সুস্থ বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ স্বাৰ্থত আন কোনো বিষয় আয়োগৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে, তেন্তে আয়োগে সেই বিষয়তো পৰামৰ্শ আগবঢ়াব পাৰে।

পৌৰসভাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ

অনুচ্ছেদ 243-Y ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই অনুচ্ছেদ অনুসৰি অনুচ্ছেদ 243-I-ৰ অধীনত গঠন কৰা বিত্ত আয়োগে পৌৰসভাসমূহৰ বিত্তীয় অৱস্থাও পৰ্যালোচনা কৰিব।

পৌৰসভাৰ ক্ষেত্ৰতো আয়োগে ৰাজ্য আৰু পৌৰসভাৰ মাজত কৰ, শুল্ক, টোল আৰু মাচুলৰ ৰাজহ বিতৰণৰ নীতি, বিভিন্ন পৌৰসভাৰ মাজত সম্পদৰ বিতৰণ, পৌৰসভাক প্ৰদান কৰিবলগীয়া কৰ বা ৰাজহ, ৰাজ্যৰ Consolidated Fund-ৰ পৰা অনুদান আৰু পৌৰসভাৰ বিত্তীয় অৱস্থা উন্নত কৰাৰ ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ দিয়ে।

সেয়েহে এটা সহজ সূত্ৰত মনত ৰাখিব পাৰি—

Article 243-I → পঞ্চায়তৰ বিত্তীয় অৱস্থা

Article 243-Y → পৌৰসভাৰ বিত্তীয় অৱস্থা

কিন্তু দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে কাম কৰা বিত্ত আয়োগ একেটা State Finance Commission।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ ক্ষমতা

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ সংবিধানগত ভূমিকা মূলতঃ পৰামৰ্শমূলক। সংবিধানে আয়োগক কোনো চৰকাৰক নিজৰ পৰামৰ্শ বাধ্যতামূলকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰোৱাৰ দৰে বিস্তৃত ক্ষমতা প্ৰদান কৰা নাই। আয়োগৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ষমতা আৰু কাম-কাজৰ পদ্ধতি ৰাজ্য বিধানসভাই প্ৰণয়ন কৰা আইনৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হ'ব পাৰে।

ৰাজ্য বিধানসভাই আয়োগৰ ক্ষমতা, কাম-কাজৰ পদ্ধতি আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় বিষয় আইনযোগে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে। সেয়েহে বিভিন্ন ৰাজ্যৰ ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ সাংগঠনিক আৰু প্ৰক্ৰিয়াগত ব্যৱস্থাত কিছু পাৰ্থক্য থাকিব পাৰে।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ পৰামৰ্শ কাৰ ওচৰত দিয়া হয়?

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগে নিজৰ পৰামৰ্শ ৰাজ্যপালৰ ওচৰত দাখিল কৰে।

তাৰ পিছত অনুচ্ছেদ 243-I অনুসৰি ৰাজ্যপালে আয়োগৰ পৰামৰ্শ আৰু সেই পৰামৰ্শৰ ওপৰত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা বা গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰস্তাৱ কৰা ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে এটা Explanatory Memorandum-সহ ৰাজ্য বিধানসভাৰ সন্মুখত উপস্থাপন কৰে।

ইয়াৰ ফলত আয়োগৰ কাম আৰু চৰকাৰৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বিধানসভাৰ পৰ্যায়ত পৰ্যালোচনা কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ আৰু বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ গুৰুত্ব বুজিবলৈ বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ধাৰণাটো বুজাটো প্ৰয়োজনীয়।

বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ অৰ্থ হৈছে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ, প্ৰশাসনিক দায়িত্ব আৰু সম্পদৰ একাংশ উচ্চ স্তৰৰ চৰকাৰৰ পৰা নিম্ন স্তৰৰ চৰকাৰলৈ হস্তান্তৰ কৰা। পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাক যদি অধিক দায়িত্ব দিয়া হয় কিন্তু সেই দায়িত্ব পালন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বিত্তীয় সম্পদ প্ৰদান কৰা নহয়, তেন্তে বিকেন্দ্ৰীকৰণ ফলপ্ৰসূ নহ'ব।

সেয়েহে “Functions must be accompanied by finances”—অৰ্থাৎ দায়িত্বৰ সৈতে উপযুক্ত বিত্তীয় সম্পদৰ ব্যৱস্থা থাকিব লাগে।

এই ক্ষেত্ৰত ৰাজ্য বিত্ত আয়োগে স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ দায়িত্ব আৰু বিত্তীয় সম্পদৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগৰ সৈতে সম্পৰ্ক

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ আৰু কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগ একে সংস্থা নহয়।

কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগ অনুচ্ছেদ 280-ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে গঠন কৰে আৰু ইয়াৰ মূল কাম হৈছে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজৰ বিত্তীয় সম্পৰ্ক সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ দিয়া।

আনহাতে ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ অনুচ্ছেদ 243-I-ৰ অধীনত ৰাজ্যপালে গঠন কৰে আৰু ইয়াৰ মূল ক্ষেত্ৰ হৈছে ৰাজ্য আৰু স্থানীয় চৰকাৰ—পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ মাজৰ বিত্তীয় সম্পৰ্ক।

অৱশ্যে দুয়োৰে মাজত সাংবিধানিক সম্পৰ্ক আছে। অনুচ্ছেদ 280(3)(bb)-ত পঞ্চায়তৰ সম্পদ বৃদ্ধিৰ বাবে ৰাজ্যৰ Consolidated Fund শক্তিশালী কৰাৰ ব্যৱস্থা আৰু অনুচ্ছেদ 280(3)(c)-ত পৌৰসভাৰ সম্পদ বৃদ্ধিৰ সৈতে জড়িত ব্যৱস্থাৰ কথা উল্লেখ আছে, যিবোৰ ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ গুৰুত্ব

ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ সফলতাৰ বাবে ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট। পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভা হৈছে নাগৰিকৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ চৰকাৰ। পানী যোগান, পথ, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, স্থানীয় উন্নয়ন, জনস্বাস্থ্য, বর্জ্য ব্যৱস্থাপনা আৰু বিভিন্ন উন্নয়নমূলক কামৰ সৈতে তেওঁলোক জড়িত।

কিন্তু এই কামবোৰ কৰিবলৈ স্থানীয় সংস্থাৰ নিজা ৰাজহৰ উৎস বহু সময়ত সীমিত হয়। ফলত ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা সম্পদ হস্তান্তৰৰ প্ৰয়োজন হয়। ৰাজ্য বিত্ত আয়োগে এই সম্পদ হস্তান্তৰৰ বাবে নীতি আৰু ন্যায়সংগত বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।

সেয়েহে ৰাজ্য বিত্ত আয়োগক স্থানীয় স্বায়ত্তশাসনৰ বিত্তীয় ভেটি শক্তিশালী কৰা এক সাংবিধানিক ব্যৱস্থা বুলি ক'ব পাৰি।

পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক অনুচ্ছেদ

অনুচ্ছেদ 243G — পঞ্চায়তৰ ক্ষমতা, কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব।

অনুচ্ছেদ 243H — পঞ্চায়তৰ কৰ আৰোপ আৰু পুঁজি।

অনুচ্ছেদ 243-I — ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ।

অনুচ্ছেদ 243W — পৌৰসভাৰ ক্ষমতা, কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব।

অনুচ্ছেদ 243X — পৌৰসভাৰ কৰ আৰোপ আৰু পুঁজি।

অনুচ্ছেদ 243Y — পৌৰসভাৰ বিত্তীয় অৱস্থা আৰু বিত্ত আয়োগ।

অনুচ্ছেদ 280(3)(bb) — পঞ্চায়তৰ সম্পদ বৃদ্ধিৰ সৈতে কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগৰ ভূমিকা।

অনুচ্ছেদ 280(3)(c) — পৌৰসভাৰ সম্পদ বৃদ্ধিৰ সৈতে কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগৰ ভূমিকা।

উপসংহাৰ

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ ভাৰতৰ স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন আৰু বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক প্রতিষ্ঠান। ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনীৰ জৰিয়তে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাক সাংবিধানিক মৰ্যাদা দিয়াৰ পিছত তেওঁলোকৰ বিত্তীয় সক্ষমতা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে এই ব্যৱস্থাই বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।

ৰাজ্য বিত্ত আয়োগে কেৱল ৰাজ্যৰ ৰাজহ স্থানীয় সংস্থাৰ মাজত বিতৰণৰ পৰামৰ্শ দিয়াই নহয়; ই স্থানীয় সংস্থাৰ নিজা ৰাজহৰ উৎস, অনুদান, কৰ-শুল্কৰ ভাগ আৰু বিত্তীয় অৱস্থা উন্নত কৰাৰ উপায়ো পৰ্যালোচনা কৰে। এইদৰে ই ৰাজনৈতিক বিকেন্দ্ৰীকৰণক বিত্তীয় ভিত্তি প্ৰদান কৰে আৰু স্থানীয় গণতন্ত্ৰক অধিক কাৰ্যকৰী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে।

উৎস

Constitution of India — Articles 243G–243J, 243W–243Z আৰু Article 280

M. Laxmikanth — Indian Polity

D.D. Basu — Introduction to the Constitution of India

Subhash C. Kashyap — Our Constitution

Ministry of Panchayati Raj, Government of India

Ministry of Housing and Urban Affairs, Government of India