Select Committee of Parliament

 

নিৰ্বাচিত সমিতি (Select Committee)

Select Committee বা নিৰ্বাচিত সমিতি হৈছে সংসদৰ এক বিশেষ ধৰণৰ Ad Hoc Committee (অস্থায়ী সমিতি), যিখন সাধাৰণতে কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিধেয়ক (Bill)-ৰ বিশদ পৰীক্ষা আৰু পৰ্যালোচনাৰ বাবে গঠন কৰা হয়। কোনো বিধেয়ক সংসদত উত্থাপনৰ পিছত ইয়াৰ ধাৰাসমূহ, উদ্দেশ্য, সম্ভাব্য প্ৰভাৱ আৰু প্ৰয়োজনীয় সংশোধন অধিক গভীৰভাৱে পৰীক্ষা কৰাৰ প্ৰয়োজন হ’লে সেই বিধেয়কখন Select Committee-লৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।

Select Committee-ৰ কাম এটা নিৰ্দিষ্ট বিধেয়কৰ সৈতে জড়িত। বিধেয়কখন পৰীক্ষা কৰি সমিতিয়ে সংসদত নিজৰ প্ৰতিবেদন (Report) দাখিল কৰাৰ পিছত সাধাৰণতে সমিতিখনৰ কাম শেষ হয়। এই কাৰণেই ই Departmentally Related Standing Committee-ৰ দৰে স্থায়ী সমিতি নহয়।

---

Select Committee-ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য

Select Committee গঠনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে কোনো বিধেয়ক সংসদে চূড়ান্তভাৱে গ্ৰহণ কৰাৰ আগতে ইয়াক অধিক বিশদ আৰু কাৰিকৰীভাৱে পৰীক্ষা কৰা।

সংসদৰ মজিয়াত বিধেয়কৰ ওপৰত আলোচনা সীমিত সময়ৰ ভিতৰত সম্পন্ন কৰিবলগীয়া হয়। কিন্তু Select Committee-এ বিধেয়কৰ প্ৰতিটো ধাৰা অধিক গভীৰভাৱে পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

সমিতিয়ে বিশেষকৈ বিবেচনা কৰিব পাৰে—

বিধেয়কৰ উদ্দেশ্য আৰু প্ৰয়োজনীয়তা;

প্ৰতিটো ধাৰাৰ প্ৰভাৱ;

আইনখনৰ প্ৰশাসনিক প্ৰভাৱ;

আৰ্থিক প্ৰভাৱ;

বিদ্যমান আইনসমূহৰ সৈতে ইয়াৰ সামঞ্জস্য;

প্ৰয়োজনীয় সংশোধন;

সংশ্লিষ্ট ব্যক্তি, সংগঠন বা বিশেষজ্ঞৰ মতামত।

ইয়াৰ ফলত বিধেয়কখন অধিক সুসংগঠিত আৰু কাৰ্যকৰী কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।

---

Select Committee কেনেকৈ গঠন কৰা হয়?

কোনো এখন বিধেয়ক Select Committee-লৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ House-ৰ motion-ৰ জৰিয়তে উত্থাপন কৰা হয়।

অৰ্থাৎ কোনো সদস্যই প্ৰস্তাৱ কৰিব পাৰে যে বিধেয়কখন সংসদৰ সংশ্লিষ্ট সদনৰ Select Committee-লৈ প্ৰেৰণ কৰা হওক।

যদি সদনে এই প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে বিধেয়কখন Select Committee-লৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়।

Select Committee-ৰ সদস্যসকল সাধাৰণতে সংশ্লিষ্ট সদনৰ সদস্য হয়। কোন কোন সদস্য সমিতিত থাকিব আৰু সমিতিৰ সদস্যসংখ্যা কিমান হ’ব, সেইটো সংশ্লিষ্ট সদনৰ সিদ্ধান্ত আৰু সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত হয়।

---

Select Committee-ৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য

১. ই Ad Hoc Committee

Select Committee হৈছে সাধাৰণতে Ad Hoc Committee, অৰ্থাৎ নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰ বাবে গঠন কৰা অস্থায়ী সমিতি।

ই কোনো স্থায়ী সংসদীয় সমিতিৰ দৰে সদায় অস্তিত্বত নাথাকে।

২. নিৰ্দিষ্ট বিধেয়কৰ সৈতে সম্পৰ্কিত

Select Committee সাধাৰণতে এখন নিৰ্দিষ্ট Bill পৰীক্ষাৰ বাবে গঠন কৰা হয়।

ইয়াৰ কাম কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিধেয়কৰ ধাৰাসমূহ পৰীক্ষা কৰাত কেন্দ্ৰিত থাকে।

৩. ধাৰা অনুসৰি পৰীক্ষা

সমিতিয়ে বিধেয়কখনৰ clause-by-clause examination কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে বিধেয়কৰ প্ৰতিটো ধাৰা পৃথকে পৃথকে পৰীক্ষা কৰা।

৪. বিশেষজ্ঞৰ মতামত গ্ৰহণ

প্ৰয়োজন অনুসৰি Select Committee-এ সংশ্লিষ্ট ক্ষেত্ৰৰ বিশেষজ্ঞ, সংগঠন, প্ৰতিষ্ঠান বা অন্যান্য অংশীদাৰৰ মতামত আৰু সাক্ষ্য গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

ই বিধেয়কৰ সম্ভাব্য প্ৰভাৱ বুজিবলৈ সহায় কৰে।

৫. প্ৰতিবেদন দাখিল

বিধেয়কখন পৰীক্ষা কৰাৰ পিছত Select Committee-এ নিজৰ Report প্ৰস্তুত কৰে আৰু সংশ্লিষ্ট সদনত দাখিল কৰে।

---

Select Committee-ৰ কাৰ্যপ্ৰণালী

Select Committee-ৰ কাম সাধাৰণতে কেইবাটাও পৰ্যায়ত সম্পন্ন হয়।

প্ৰথমে কোনো এখন Bill Select Committee-লৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। তাৰ পিছত সমিতিখনে বিধেয়কৰ বিভিন্ন ধাৰা পৰীক্ষা আৰম্ভ কৰে।

সমিতিয়ে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ৰ বিষয়া, চৰকাৰী প্ৰতিনিধি, বিশেষজ্ঞ আৰু অন্যান্য সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ পৰা তথ্য বা মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

তাৰ পিছত সদস্যসকলে বিধেয়কৰ বিভিন্ন ধাৰাৰ ওপৰত আলোচনা কৰে আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি সংশোধনৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।

শেষত সমিতিয়ে নিজৰ Report প্ৰস্তুত কৰে।

এই প্ৰতিবেদনত বিধেয়কৰ ওপৰত সমিতিৰ পৰ্যবেক্ষণ আৰু প্ৰস্তাৱিত সংশোধন থাকিব পাৰে।

প্ৰতিবেদন সংসদত দাখিল কৰাৰ পিছত বিধেয়কখন সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়লৈ আগবাঢ়ে।

---

Select Committee আৰু Joint Committee-ৰ পাৰ্থক্য

Select Committee আৰু Joint Parliamentary Committee দুয়োটা বিধেয়ক বা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ বিশদ পৰীক্ষাৰ বাবে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে, কিন্তু ইয়াৰ গঠনত পাৰ্থক্য আছে।

Select Committee সাধাৰণতে এটা নিৰ্দিষ্ট সদনৰ সদস্যসকলক লৈ গঠন কৰা হয়।

আনহাতে Joint Committee-ত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা দুয়োখন সদনৰ সদস্য থাকে।

অৰ্থাৎ—

Select Committee → এটা সদনৰ সদস্য

Joint Committee → দুয়োখন সদনৰ সদস্য

---

Select Committee আৰু Standing Committee-ৰ পাৰ্থক্য

ভিত্তি Select Committee Standing Committee

প্ৰকৃতি Ad Hoc স্থায়ী

উদ্দেশ্য নিৰ্দিষ্ট Bill/বিষয় পৰীক্ষা নিৰ্দিষ্ট ক্ষেত্ৰত নিয়মীয়া পৰ্যবেক্ষণ

কাৰ্যকাল নিৰ্দিষ্ট কাম সম্পূৰ্ণ হোৱালৈ সাধাৰণতে নিয়মিতভাৱে পুনৰ্গঠন

কাম নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত কেন্দ্ৰিত বিস্তৃত আৰু নিয়মীয়া

উদাহৰণ Select Committee on a particular Bill DRSC, PAC আদি

---

Select Committee-ৰ গুৰুত্ব

Select Committee-এ ভাৰতীয় সংসদীয় আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

সংসদত উত্থাপিত বিধেয়কসমূহ বহু সময়ত জটিল আৰু কাৰিকৰী বিষয়ৰ সৈতে জড়িত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, অৰ্থনীতি, প্ৰশাসন, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰিৱেশ, প্ৰযুক্তি বা ন্যায়িক সংস্কাৰৰ সৈতে জড়িত বিধেয়কত বহু কাৰিকৰী বিষয় থাকিব পাৰে।

এইবোৰ বিষয় সংসদৰ সাধাৰণ আলোচনাত সম্পূৰ্ণভাৱে পৰীক্ষা কৰা কঠিন হ’ব পাৰে। Select Committee-এ বিধেয়কখনৰ ধাৰাসমূহ অধিক সময় লৈ বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰাৰ সুযোগ দিয়ে।

ইয়াৰ ফলত—

আইন প্ৰণয়নৰ মান উন্নত হয়,

ত্ৰুটি বা অস্পষ্টতা চিনাক্ত কৰিব পাৰি,

প্ৰয়োজনীয় সংশোধন প্ৰস্তাৱ কৰিব পাৰি,

বিশেষজ্ঞৰ মতামত লাভ কৰিব পাৰি, আৰু

বিধেয়কৰ সম্ভাব্য সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক প্ৰভাৱ বুজিব পাৰি।

---

Select Committee-ৰ সীমাবদ্ধতা

Select Committee-ৰ ক্ষমতা গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’লেও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।

প্ৰথমতে, সমিতিৰ পৰামৰ্শ সাধাৰণতে পৰামৰ্শমূলক। সমিতিয়ে সংশোধনৰ পৰামৰ্শ দিলেও চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত সংসদৰ সংশ্লিষ্ট সদন গ্ৰহণ কৰে।

দ্বিতীয়তে, সকলো বিধেয়ক Select Committee-লৈ প্ৰেৰণ কৰা নহয়।

তৃতীয়তে, সমিতিৰ কাম নিৰ্দিষ্ট বিধেয়ক বা বিষয়ৰ সৈতে সীমাবদ্ধ থাকে।

---

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

Select Committee হৈছে সাধাৰণতে এটা Ad Hoc Committee।

ই সাধাৰণতে এখন নিৰ্দিষ্ট Bill বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰিবলৈ গঠন কৰা হয়।

ইয়াত সাধাৰণতে এটা সদনৰ সদস্য থাকে।

বিধেয়কখনৰ clause-by-clause examination কৰিব পাৰে।

বিশেষজ্ঞ আৰু সংশ্লিষ্ট অংশীদাৰৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

পৰীক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত Report সংসদত দাখিল কৰে।

Select Committee আৰু Joint Committee একে নহয়।

Joint Committee-ত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা দুয়োখন সদনৰ সদস্য থাকে।

Select Committee-ৰ কাম নিৰ্দিষ্ট বিষয় বা Bill-ৰ সৈতে সীমাবদ্ধ।

সমিতিৰ প্ৰতিবেদন সাধাৰণতে recommendatory প্ৰকৃতিৰ।

উপসংহাৰ

Select Committee হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অস্থায়ী সংসদীয় সমিতি, যাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে কোনো নিৰ্দিষ্ট বিধেয়কক চূড়ান্তভাৱে গ্ৰহণ কৰাৰ আগতে ইয়াৰ ধাৰাসমূহ, উদ্দেশ্য, প্ৰভাৱ আৰু প্ৰয়োজনীয় সংশোধন বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰা। ই সংসদীয় আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক গভীৰ, সুসংগঠিত, তথ্যভিত্তিক আৰু জবাবদিহিমূলক কৰাত সহায় কৰে।

উৎস: ভাৰতৰ সংবিধান; Lok Sabha Secretariat; Rajya Sabha Secretariat; Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha; Rules of Procedure and Conduct of Business in Rajya Sabha; M. Laxmikanth, Indian Polity; IGNOU Study Material.