পৰিচয়
প্ৰশ্নকাল (Question Hour) হৈছে ভাৰতীয় সংসদত কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়। প্ৰশ্নকালৰ সময়ত সংসদৰ সদস্যসকলে মন্ত্ৰীসকলক তেওঁলোকৰ মন্ত্ৰালয়ৰ কাম-কাজ, চৰকাৰী নীতি, আঁচনি, প্ৰশাসনিক সিদ্ধান্ত, চৰকাৰী ব্যয় আৰু জনস্বাৰ্থৰ বিভিন্ন বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰশ্ন সুধিব পাৰে।
ইয়াৰ জৰিয়তে চৰকাৰে সংসদৰ সন্মুখত তথ্য প্ৰদান কৰিবলগীয়া হয় আৰু নিজৰ নীতি তথা কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা দিবলগীয়া হয়। সেয়েহে প্ৰশ্নকালক স্বচ্ছতা, জবাবদিহিতা আৰু দায়িত্বশীল চৰকাৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
সাধাৰণতে সংসদৰ এখন বৈঠকৰ প্ৰথম এঘণ্টা প্ৰশ্নকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত থাকে। অৱশ্যে সংশ্লিষ্ট সদনৰ নিয়ম আৰু কাম-কাজৰ কাৰ্যসূচী অনুসৰি ইয়াৰ ব্যৱস্থা সলনি হ’ব পাৰে।
---
প্ৰশ্নকালৰ অৰ্থ
প্ৰশ্নকাল বুলিলে সংসদৰ বৈঠকৰ সেই সময়ছোৱাক বুজোৱা হয়, যেতিয়া সংসদৰ সদস্যসকলে মন্ত্ৰীসকলক প্ৰশ্ন সুধে আৰু মন্ত্ৰীসকলে সেই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে।
এই প্ৰশ্নসমূহ চৰকাৰী নীতি, প্ৰশাসন, চৰকাৰী আঁচনিৰ ৰূপায়ণ, চৰকাৰী ব্যয়, উন্নয়নমূলক কাম, জনসাধাৰণৰ সমস্যা আৰু সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ৰ দায়িত্বৰ অন্তৰ্গত অন্যান্য বিষয়ৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্নকালৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে চৰকাৰৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে তথ্য লাভ কৰাৰ সুযোগ পায় আৰু জনস্বাৰ্থৰ বিষয় সংসদৰ মজিয়াত উত্থাপন কৰিব পাৰে।
---
প্ৰশ্নৰ প্ৰকাৰ
সংসদীয় প্ৰশ্ন মূলতঃ চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পাৰি—
১. তাৰকা চিহ্নযুক্ত প্ৰশ্ন (Starred Question)
যি প্ৰশ্নৰ মৌখিক উত্তৰ বিচৰা হয়, তাক তাৰকা চিহ্নযুক্ত প্ৰশ্ন বুলি কোৱা হয়।
এই প্ৰশ্নত মন্ত্ৰীয়ে সদনত মৌখিকভাৱে উত্তৰ দিয়ে। উত্তৰ দিয়াৰ পিছত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা সদস্যই অনুপূৰক প্ৰশ্ন (Supplementary Question) সুধিব পাৰে। নিয়ম অনুসৰি আন সদস্যসকলেও অনুপূৰক প্ৰশ্ন সুধিব পাৰে।
তাৰকা চিহ্নযুক্ত প্ৰশ্নক (*) চিহ্নৰে চিনাক্ত কৰা হয়।
মনত ৰখা:
Starred Question → Oral Answer + Supplementary Questions
---
২. তাৰকাবিহীন প্ৰশ্ন (Unstarred Question)
যি প্ৰশ্নৰ লিখিত উত্তৰ বিচৰা হয়, তাক তাৰকাবিহীন প্ৰশ্ন বুলি কোৱা হয়।
এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ মন্ত্ৰীয়ে লিখিতভাৱে দিয়ে। যিহেতু উত্তৰ লিখিত, সেয়েহে ইয়াৰ ওপৰত সাধাৰণতে অনুপূৰক প্ৰশ্ন সোধাৰ সুবিধা নাথাকে।
মনত ৰখা:
Unstarred Question → Written Answer + No Supplementary Questions
---
৩. কম সময়ৰ জাননীৰ প্ৰশ্ন (Short Notice Question)
জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয়ৰ সৈতে জড়িত এনে প্ৰশ্ন, যিটো সাধাৰণ প্ৰশ্নৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত সময়তকৈ কম সময়ৰ জাননী দি সোধা হয়, তাক Short Notice Question বুলি কোৱা হয়।
ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু জৰুৰী বিষয়ৰ ওপৰত চৰকাৰৰ পৰা শীঘ্ৰে উত্তৰ লাভ কৰা।
এই প্ৰশ্নৰ বাবে সংশ্লিষ্ট Presiding Officer-ৰ অনুমতিৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু ইয়াৰ উত্তৰ মৌখিকভাৱে দিয়া হয়।
মনত ৰখা:
Short Notice Question → Urgent Public Importance + Short Notice + Oral Answer
---
৪. ব্যক্তিগত সদস্যলৈ প্ৰশ্ন (Questions to Private Members)
কিছুমান নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিত Private Members অৰ্থাৎ মন্ত্ৰী নোহোৱা সংসদৰ সদস্যসকলকো প্ৰশ্ন সুধিব পাৰি।
এই প্ৰশ্নসমূহ সাধাৰণতে সেই সদস্যৰ দায়িত্বত থকা বিধেয়ক, প্ৰস্তাৱ বা সংসদীয় কাম-কাজৰ সৈতে জড়িত হয়।
ই মন্ত্ৰীক সোধা প্ৰশ্নৰ পৰা পৃথক।
---
অনুপূৰক প্ৰশ্ন (Supplementary Questions)
মন্ত্ৰীয়ে মৌখিক উত্তৰ দিয়াৰ পিছত সদস্যসকলে বিষয়টো অধিক স্পষ্টভাৱে বুজিবলৈ বা অতিৰিক্ত তথ্য লাভ কৰিবলৈ যি প্ৰশ্ন সোধে, তাক অনুপূৰক প্ৰশ্ন বুলি কোৱা হয়।
অনুপূৰক প্ৰশ্নে সদস্যসকলক চৰকাৰৰ পৰা অধিক তথ্য আৰু ব্যাখ্যা বিচৰাৰ সুযোগ দিয়ে।
সেয়েহে ই প্ৰশ্নকালৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
তাৰকা চিহ্নযুক্ত প্ৰশ্ন → অনুপূৰক প্ৰশ্নৰ সুবিধা থাকে।
তাৰকাবিহীন প্ৰশ্ন → অনুপূৰক প্ৰশ্নৰ সুবিধা নাথাকে।
---
প্ৰশ্নকালৰ গুৰুত্ব
প্ৰশ্নকাল হৈছে কাৰ্যপালিকাক জবাবদিহি কৰাৰ সংসদৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়।
ভাৰতত সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থা আছে। মন্ত্ৰী পৰিষদ সংসদৰ ওচৰত দায়বদ্ধ। সেয়েহে চৰকাৰৰ নীতি, সিদ্ধান্ত আৰু প্ৰশাসনিক কাম-কাজৰ ওপৰত সংসদে নজৰ ৰখাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
প্ৰশ্নকালৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে চৰকাৰক প্ৰশ্ন কৰি বিভিন্ন বিষয়ৰ তথ্য লাভ কৰে। কোনো আঁচনি সঠিকভাৱে ৰূপায়ণ হৈছেনে নাই, চৰকাৰী ধন কেনেদৰে ব্যৱহাৰ হৈছে, কোনো অঞ্চলত জনসাধাৰণৰ সমস্যা কিয় সমাধান হোৱা নাই অথবা কোনো চৰকাৰী সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্য কি—এইবোৰ বিষয় প্ৰশ্নৰ জৰিয়তে সংসদৰ সন্মুখলৈ আনিব পাৰি।
ইয়াৰ ফলত মন্ত্ৰীসকলক তেওঁলোকৰ মন্ত্ৰালয়ৰ কাম-কাজৰ বিষয়ে সংসদৰ সন্মুখত উত্তৰ দিবলগীয়া হয়।
---
কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ
প্ৰশ্নকালক Executive Accountability বা কাৰ্যপালিকাৰ জবাবদিহিতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
ইয়াৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে—
- চৰকাৰৰ পৰা তথ্য বিচাৰিব পাৰে।
- চৰকাৰী নীতিৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা বিচাৰিব পাৰে।
- প্ৰশাসনিক ব্যৰ্থতাৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে।
- চৰকাৰী আঁচনিৰ ৰূপায়ণৰ অৱস্থা জানিব পাৰে।
- জনসাধাৰণৰ সমস্যা সংসদত উত্থাপন কৰিব পাৰে।
- চৰকাৰী কাম-কাজৰ ওপৰত নজৰ ৰাখিব পাৰে।
- মন্ত্ৰীসকলক সংসদৰ সন্মুখত জবাবদিহি কৰিব পাৰে।
এইদৰে প্ৰশ্নকালে দায়িত্বশীল চৰকাৰ আৰু সংসদীয় গণতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰে।
---
প্ৰশ্নকাল আৰু শূন্যকালৰ পাৰ্থক্য
প্ৰশ্নকাল আৰু Zero Hour (শূন্যকাল) একে নহয়।
প্ৰশ্নকাল হৈছে নিয়মৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত এক সংসদীয় পদ্ধতি, য’ত সদস্যসকলে মন্ত্ৰীসকলক প্ৰশ্ন সুধে আৰু চৰকাৰৰ পৰা উত্তৰ লাভ কৰে।
আনহাতে, শূন্যকাল হৈছে সংসদীয় প্ৰথাৰ জৰিয়তে বিকশিত এক ব্যৱস্থা, য’ত সদস্যসকলে জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰে।
প্ৰশ্নকাল| শূন্যকাল
আনুষ্ঠানিক সংসদীয় পদ্ধতি| সংসদীয় প্ৰথাৰ জৰিয়তে বিকশিত
সদস্যই প্ৰশ্ন সুধে| সদস্যই জৰুৰী বিষয় উত্থাপন কৰে
মন্ত্ৰীয়ে প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে| বিষয়ৰ ওপৰত চৰকাৰৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰা হয়
নিয়মৰ দ্বাৰা বিস্তৃতভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত| Rules of Procedure-ত “Zero Hour” হিচাপে উল্লেখিত নহয়
সাধাৰণতে বৈঠকৰ প্ৰথম এঘণ্টা| পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰশ্নকালৰ পিছত
---
সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় ভিত্তি
ভাৰতীয় সংবিধানত Question Hour নামটো উল্লেখ কৰি কোনো পৃথক বিশদ বিধান দিয়া হোৱা নাই।
প্ৰশ্নকালৰ পদ্ধতি মূলতঃ Lok Sabha আৰু Rajya Sabha-ৰ Rules of Procedure and Conduct of Business-ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
ইয়াৰ সাংবিধানিক ভিত্তিৰ সৈতে অনুচ্ছেদ ১১৮ জড়িত। অনুচ্ছেদ ১১৮ অনুসৰি সংসদৰ প্ৰতিখন সদনে নিজৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু কাম-কাজ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ নিয়ম প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
সেয়েহে প্ৰশ্নকালক মূলতঃ এক সংসদীয় পদ্ধতিগত ব্যৱস্থা হিচাপে বুজিব লাগে।
---
লোকসভাৰ অধ্যক্ষ আৰু ৰাজ্যসভাৰ অধ্যক্ষৰ ভূমিকা
লোকসভাত Speaker আৰু ৰাজ্যসভাত Chairman-এ প্ৰশ্নকাল নিয়ন্ত্ৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্নসমূহ সংশ্লিষ্ট সদনৰ নিয়ম অনুসৰি গ্ৰহণযোগ্য হ’ব লাগিব। প্ৰশ্নৰ বিষয়বস্তু, স্পষ্টতা, প্ৰাসংগিকতা আৰু সংসদীয় নিয়মৰ সৈতে সামঞ্জস্য আদি বিবেচনা কৰি প্ৰশ্ন গ্ৰহণ কৰা হয়।
---
ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰত প্ৰশ্নকালৰ তাৎপৰ্য
প্ৰশ্নকালে জনসাধাৰণৰ প্ৰতিনিধিসকলক চৰকাৰৰ পৰা তথ্য লাভ কৰাৰ এক প্ৰত্যক্ষ সুযোগ প্ৰদান কৰে।
চৰকাৰী বিভাগসমূহে সংসদৰ মজিয়াত তথ্য প্ৰদান কৰিবলগীয়া হোৱাৰ বাবে প্ৰশ্নকালে স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰে।
ই চৰকাৰী আঁচনিৰ ৰূপায়ণ, প্ৰশাসনিক ব্যৰ্থতা, জনসাধাৰণৰ সমস্যা আৰু চৰকাৰী নীতিৰ ওপৰত সংসদীয় নজৰদাৰী বৃদ্ধি কৰে।
সেয়েহে প্ৰশ্নকাল কেৱল প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ সময় নহয়; ই হৈছে কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ এক শক্তিশালী আহিলা।
---
পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
1. Question Hour = প্ৰশ্নকাল।
2. প্ৰশ্নকাল হৈছে কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলা।
3. সাধাৰণতে সংসদৰ বৈঠকৰ প্ৰথম এঘণ্টা প্ৰশ্নকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত থাকে।
4. Starred Question → মৌখিক উত্তৰ।
5. Unstarred Question → লিখিত উত্তৰ।
6. Starred Question-ৰ পিছত Supplementary Question সুধিব পাৰি।
7. Unstarred Question-ৰ ক্ষেত্ৰত supplementary question সোধা নহয়।
8. Short Notice Question জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয়ৰ সৈতে জড়িত।
9. Short Notice Question কম সময়ৰ জাননী দি উত্থাপন কৰা হয়।
10. Private Member-লৈও নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত প্ৰশ্ন সুধিব পাৰি।
11. প্ৰশ্নকালৰ পদ্ধতি মূলতঃ সংশ্লিষ্ট সদনৰ Rules of Procedure and Conduct of Business-ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত।
12. Article 118 সংসদৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু কাম-কাজ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে নিয়ম প্ৰণয়নৰ সৈতে জড়িত।
13. Question Hour আৰু Zero Hour একে নহয়।
14. “Zero Hour” শব্দটো সংসদৰ Rules of Procedure-ত আনুষ্ঠানিকভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই।
15. প্ৰশ্নকালে Executive Accountability বৃদ্ধি কৰে।
16. প্ৰশ্নকালৰ জৰিয়তে সাংসদে চৰকাৰৰ পৰা তথ্য আৰু ব্যাখ্যা বিচাৰিব পাৰে।
---
এক শাৰীৰ সংজ্ঞা
প্ৰশ্নকাল হৈছে সংসদৰ এনে এটা সময়ছোৱা, য’ত সংসদৰ সদস্যসকলে মন্ত্ৰীসকলক চৰকাৰী নীতি, প্ৰশাসন আৰু জনস্বাৰ্থৰ বিভিন্ন বিষয়ত প্ৰশ্ন সুধি চৰকাৰৰ পৰা তথ্য আৰু জবাবদিহিতা লাভ কৰে।
সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল
Starred → Oral → Supplementary
Unstarred → Written → No Supplementary
Short Notice → Urgent Matter → Shorter Notice
Question Hour → Parliamentary Control over Executive
---
উৎস
- ভাৰতৰ সংবিধান — অনুচ্ছেদ ১১৮
- Lok Sabha Secretariat — Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha
- Rajya Sabha Secretariat — Rules of Procedure and Conduct of Business in the Council of States
- Parliament of India — Parliamentary Procedures
- IGNOU Study Material — Indian Parliament and Parliamentary Procedures
- M. Laxmikanth, Indian Polity — Parliament and Parliamentary Control over the Executive
Comments
Post a Comment
Comment