লোক হিচাপ সমিতি (Public Accounts Committee – PAC)

 

ভূমিকা

লোক হিচাপ সমিতি (Public Accounts Committee বা PAC) ভাৰতীয় সংসদৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰ্থিক সমিতি। চৰকাৰে সংসদৰ অনুমোদন অনুসৰি জনসাধাৰণৰ ধন কেনেদৰে ব্যয় কৰিছে, সেই ব্যয় আইন, নিয়ম আৰু সংসদীয় অনুমোদনৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূর্ণ হয় নে নহয়—এই বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰাটো এই সমিতিৰ মুখ্য দায়িত্ব।

সংসদে চৰকাৰক বিভিন্ন কামৰ বাবে ধন ব্যয় কৰাৰ অনুমতি দিয়ে। কিন্তু কেৱল ধন ব্যয়ৰ অনুমোদন দিয়াই সংসদীয় বিত্তীয় নিয়ন্ত্ৰণ সম্পূৰ্ণ নকৰে। সংসদে পিছত পৰীক্ষা কৰিব লাগিব যে অনুমোদিত ধন সঠিক উদ্দেশ্যত, নিয়মমাফিক আৰু দক্ষতাৰে ব্যয় কৰা হৈছে নে নাই। এই **ব্যয়োত্তৰ সংসদীয় পৰীক্ষা (post-expenditure scrutiny)**ৰ ক্ষেত্ৰত লোক হিচাপ সমিতিৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

লোক হিচাপ সমিতিৰ সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় ভিত্তি

লোক হিচাপ সমিতি সংবিধানৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অনুচ্ছেদৰ দ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ সৃষ্টি হোৱা সমিতি নহয়। ই সংসদীয় সমিতি, যাৰ গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী মূলতঃ **লোকসভাৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু কাৰ্য পৰিচালনাৰ নিয়ম (Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha)**ৰ অধীনত নিৰ্ধাৰিত হয়।

লোক হিচাপ সমিতিৰ কামৰ সৈতে **ভাৰতৰ নিয়ন্ত্ৰক আৰু মহা হিচাপ পৰীক্ষক (Comptroller and Auditor General of India—CAG)**ৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।

CAG-এ চৰকাৰৰ হিচাপ পৰীক্ষা কৰি সংসদৰ ওচৰত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে। লোক হিচাপ সমিতিয়ে সেই প্ৰতিবেদনসমূহ আৰু সংশ্লিষ্ট চৰকাৰী হিচাপ পৰীক্ষা কৰি চৰকাৰী ব্যয়ৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী কৰে।

সহজভাৱে ক’ব পাৰি—

সংসদে ধন অনুমোদন কৰে → চৰকাৰে ধন ব্যয় কৰে → CAG-এ হিচাপ পৰীক্ষা কৰে → PAC-এ CAG-ৰ প্ৰতিবেদন আৰু হিচাপ পৰীক্ষা কৰে → সংসদীয় জবাবদিহিতা নিশ্চিত হয়।

---

লোক হিচাপ সমিতিৰ গঠন

লোক হিচাপ সমিতিত মুঠ ২২ জন সদস্য থাকে।

ইয়াৰ ভিতৰত—

- লোকসভাৰ পৰা ১৫ জন সদস্য

- ৰাজ্যসভাৰ পৰা ৭ জন সদস্য

সদস্যসকলক সংসদৰ দ্বাৰা আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ একক হস্তান্তৰযোগ্য ভোট (Single Transferable Vote) পদ্ধতিৰে নিৰ্বাচিত কৰা হয়।

সমিতিৰ সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে এবছৰ।

এজন কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী PAC-ৰ সদস্য হ’ব নোৱাৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে চৰকাৰৰ ব্যয় আৰু বিত্তীয় কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত সমিতিয়ে নিৰপেক্ষভাৱে পৰীক্ষা কৰিব পৰা।

---

PAC-ৰ অধ্যক্ষ

লোক হিচাপ সমিতিৰ অধ্যক্ষক লোকসভাৰ অধ্যক্ষই (Speaker of Lok Sabha) নিযুক্ত কৰে।

১৯৬৭ চনৰ পৰা এটা সংসদীয় পৰম্পৰা হিচাপে PAC-ৰ অধ্যক্ষ সাধাৰণতে বিৰোধী দলৰ এজন সদস্যক কৰা হয়।

ইয়াৰ ফলত চৰকাৰী ব্যয়ৰ ওপৰত সংসদীয় পৰ্যবেক্ষণ অধিক স্বাধীন আৰু ফলপ্ৰসূ হোৱাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।

---

লোক হিচাপ সমিতিৰ মুখ্য কাৰ্য

১. Appropriation Accounts পৰীক্ষা কৰা

PAC-ৰ অন্যতম মুখ্য কাম হৈছে Appropriation Accounts বা বিনিয়োজন হিচাপ পৰীক্ষা কৰা।

সংসদে বিভিন্ন মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ বাবে যিমান ধন ব্যয় কৰাৰ অনুমোদন দিয়ে, সেই ধনৰ বিপৰীতে বাস্তৱত কিমান ধন ব্যয় কৰা হ’ল—Appropriation Accounts-ত তাৰ তথ্য পোৱা যায়।

সমিতিয়ে পৰীক্ষা কৰে—

সংসদে অনুমোদন কৰা ধন বনাম প্ৰকৃততে ব্যয় কৰা ধন।

যদি অনুমোদিত পৰিমাণতকৈ অধিক ধন ব্যয় কৰা হয় বা অনুমোদিত উদ্দেশ্যৰ বাহিৰত ধন ব্যয় কৰা হয়, তেন্তে PAC-এ তাৰ কাৰণ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

---

২. Finance Accounts পৰীক্ষা কৰা

PAC-এ ভাৰত চৰকাৰৰ Finance Accounts বা বিত্তীয় হিচাপ পৰীক্ষা কৰে।

Finance Accounts-ত চৰকাৰৰ বিভিন্ন বিত্তীয় লেনদেন আৰু চৰকাৰী ধনৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে তথ্য থাকে।

সমিতিয়ে এই হিচাপৰ জৰিয়তে চৰকাৰী বিত্তীয় লেনদেনসমূহ নিয়ম আৰু বিধি অনুসৰি সম্পন্ন হৈছে নে নাই, সেই বিষয়ে পৰীক্ষা কৰে।

---

৩. CAG-ৰ প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰা

PAC-ৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কামসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ভাৰতৰ নিয়ন্ত্ৰক আৰু মহা হিচাপ পৰীক্ষক (CAG)-ৰ প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰা।

CAG হৈছে এক সাংবিধানিক কৰ্তৃপক্ষ, যিয়ে চৰকাৰৰ বিভিন্ন হিচাপ আৰু ব্যয়ৰ অডিট কৰে।

CAG-ৰ অডিটত যদি কোনো—

- বিত্তীয় অনিয়ম,

- অনুমোদনৰ বাহিৰত ব্যয়,

- অতিৰিক্ত ব্যয়,

- চৰকাৰী ধনৰ অপব্যৱহাৰ,

- চৰকাৰৰ বিত্তীয় ক্ষতি,

- নিয়ম উলংঘা,

- অপচয় বা অদক্ষতা

আদি ধৰা পৰে, তেন্তে PAC-এ সেই বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

---

৪. অতিৰিক্ত ব্যয় পৰীক্ষা কৰা

যদি কোনো মন্ত্ৰালয় বা বিভাগে সংসদে অনুমোদন কৰা পৰিমাণতকৈ অধিক ধন ব্যয় কৰে, তেন্তে PAC-এ সেই **অতিৰিক্ত ব্যয় (Excess Expenditure)**ৰ কাৰণ পৰীক্ষা কৰে।

সমিতিয়ে জানিবলৈ চেষ্টা কৰে—

- কিয় অতিৰিক্ত ব্যয় হ’ল?

- এই ব্যয় আগতীয়াকৈ অনুমান কৰিব পৰা গৈছিল নেকি?

- উপযুক্ত অনুমোদন লোৱা হৈছিল নে নাই?

- বিত্তীয় নিয়ম পালন কৰা হৈছিল নে নাই?

- ভৱিষ্যতে এনে ঘটনা কেনেকৈ ৰোধ কৰিব পাৰি?

ইয়াৰ জৰিয়তে চৰকাৰী বিভাগসমূহৰ ওপৰত বিত্তীয় শৃংখলা বজাই ৰখাৰ চাপ সৃষ্টি হয়।

---

৫. চৰকাৰী ধনৰ অপচয় আৰু ক্ষতি পৰীক্ষা কৰা

চৰকাৰী ধন হৈছে জনসাধাৰণৰ ধন। সেইবাবে চৰকাৰী ধনৰ অপচয়, অনিয়ম বা ভুল ব্যৱহাৰ সংসদীয় পৰীক্ষাৰ বিষয়।

যদি কোনো চৰকাৰী বিভাগৰ গাফিলতি, অদক্ষতা বা ভুল প্ৰশাসনিক সিদ্ধান্তৰ ফলত চৰকাৰৰ আৰ্থিক ক্ষতি হয়, তেন্তে PAC-এ সেই বিষয়টো পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

সমিতিৰ উদ্দেশ্য কেৱল অতীতৰ ভুল উলিয়াই দিয়া নহয়; ভৱিষ্যতে যাতে একে ধৰণৰ বিত্তীয় অনিয়ম পুনৰ নঘটে, তাৰ বাবেও প্ৰয়োজনীয় পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।

---

৬. বিত্তীয় অনিয়ম পৰীক্ষা কৰা

CAG-ৰ প্ৰতিবেদনত চৰকাৰী ব্যয় সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন অনিয়ম উত্থাপন হ’ব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে—

- নিয়ম বহিৰ্ভূত ব্যয়,

- অনুমোদন নথকাকৈ ব্যয়,

- বাজেটৰ উদ্দেশ্যৰ বাহিৰত ধন ব্যৱহাৰ,

- চৰকাৰী সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ,

- চৰকাৰৰ আৰ্থিক ক্ষতি

আদি বিষয় PAC-এ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

সমিতিয়ে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয় বা বিভাগৰ পৰা ব্যাখ্যা আৰু প্ৰয়োজনীয় তথ্য বিচাৰিব পাৰে।

---

CAG আৰু PAC-ৰ সম্পৰ্ক

CAG আৰু PAC একে সংস্থা নহয়, কিন্তু দুয়োৰে মাজত অতি ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।

CAG-এ চৰকাৰী হিচাপ আৰু ব্যয়ৰ অডিট কৰে আৰু প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰে।

PAC-এ সেই অডিট প্ৰতিবেদন আৰু চৰকাৰী হিচাপ পৰীক্ষা কৰে।

সৰলভাৱে—

CAG = Audit আৰু Report

PAC = Examination আৰু Parliamentary Scrutiny

CAG-ৰ প্ৰতিবেদন PAC-ৰ কামৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি।

---

PAC-ৰ বিত্তীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ ভূমিকা

ভাৰতীয় সংসদীয় ব্যৱস্থাত চৰকাৰী ধনৰ ওপৰত সংসদৰ নিয়ন্ত্ৰণ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি।

সংসদে চৰকাৰক ধন ব্যয়ৰ অনুমোদন দিয়ে। কিন্তু চৰকাৰে সেই ধন কেনেদৰে ব্যয় কৰিলে সেইটোও পৰীক্ষা কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।

এই ক্ষেত্ৰত PAC-এ ব্যয়োত্তৰ বিত্তীয় নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰদান কৰে।

সেয়েহে PAC-এ কাৰ্যপালিকাক সংসদৰ প্ৰতি বিত্তীয়ভাৱে জবাবদিহি কৰি ৰখাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

---

PAC আৰু Estimates Committee-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য

ভিত্তি| লোক হিচাপ সমিতি (PAC)| অনুমান সমিতি (Estimates Committee)

মুখ্য বিষয়| ইতিমধ্যে হোৱা চৰকাৰী ব্যয় পৰীক্ষা| ভৱিষ্যৎ চৰকাৰী ব্যয়ৰ অনুমান পৰীক্ষা

মুখ্য নথি| Appropriation Accounts, Finance Accounts আৰু CAG Reports| Budget Estimates

সদস্য| ২২ জন| ৩০ জন

লোকসভা| ১৫ জন| ৩০ জন

ৰাজ্যসভা| ৭ জন| কোনো সদস্য নাই

মন্ত্ৰী সদস্য হ’ব পাৰে নে?| নোৱাৰে| নোৱাৰে

কাৰ্যকাল| ১ বছৰ| ১ বছৰ

অধ্যক্ষ| লোকসভাৰ অধ্যক্ষই নিযুক্ত কৰে| লোকসভাৰ অধ্যক্ষই নিযুক্ত কৰে

মূল উদ্দেশ্য| বিত্তীয় জবাবদিহিতা| অৰ্থনীতি আৰু প্ৰশাসনিক দক্ষতা

---

PAC আৰু Committee on Public Undertakings-ৰ পাৰ্থক্য

সংসদৰ তিনিখন মুখ্য বিত্তীয় সমিতি হৈছে—

1. Public Accounts Committee (PAC)

2. Estimates Committee

3. Committee on Public Undertakings (COPU)

PAC-এ মূলতঃ চৰকাৰী হিচাপ, চৰকাৰী ব্যয় আৰু CAG-ৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰে।

Estimates Committee-এ চৰকাৰৰ ব্যয়ৰ অনুমান, অৰ্থনীতি আৰু প্ৰশাসনিক দক্ষতাৰ বিষয় পৰীক্ষা কৰে।

Committee on Public Undertakings-এ মূলতঃ Public Sector Undertakings বা চৰকাৰী ৰাজহুৱা উদ্যোগসমূহৰ হিচাপ আৰু কাৰ্যকলাপ পৰীক্ষা কৰে।

---

PAC-ৰ গুৰুত্ব

লোক হিচাপ সমিতিয়ে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰত বিত্তীয় জবাবদিহিতা শক্তিশালী কৰে।

চৰকাৰে জনসাধাৰণৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা ধন সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছে নে নাই, সেই বিষয়ে সংসদীয় পৰ্যবেক্ষণৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে।

ই—

- চৰকাৰী ধনৰ অপচয় হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে;

- বিত্তীয় শৃংখলা শক্তিশালী কৰে;

- কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি কৰে;

- চৰকাৰী ব্যয় অধিক স্বচ্ছ কৰাত সহায় কৰে;

- CAG-ৰ অডিট ফলাফলৰ সংসদীয় পৰীক্ষা নিশ্চিত কৰে; আৰু

- চৰকাৰক সংসদৰ প্ৰতি জবাবদিহি কৰি ৰাখে।

এই কাৰণে PAC-ক সংসদীয় financial accountability mechanismৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

---

PAC-ৰ সীমাবদ্ধতা

PAC গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’লেও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।

প্ৰথমতে, PAC-ৰ পৰামৰ্শ সাধাৰণতে সুপাৰিশমূলক (recommendatory)। ই আদালতৰ দৰে শাস্তি প্ৰদান কৰা সংস্থা নহয়।

দ্বিতীয়তে, PAC মূলতঃ ব্যয় সম্পন্ন হোৱাৰ পিছত সেই ব্যয় পৰীক্ষা কৰে। সেয়েহে ই মূলতঃ post-expenditure scrutiny-ৰ সৈতে জড়িত।

তৃতীয়তে, সমিতিয়ে বৃহৎ পৰিমাণৰ হিচাপ আৰু CAG-ৰ অডিট প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰিবলগীয়া হয়। সেয়েহে প্ৰতিটো বিষয় একে গভীৰতাৰে পৰীক্ষা কৰা সদায় সহজ নহয়।

তথাপি চৰকাৰী ধনৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত সংসদীয় জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত PAC-ৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

১. PAC-ৰ পূৰ্ণ নাম কি?

Public Accounts Committee — লোক হিচাপ সমিতি।

২. PAC কিহৰ সৈতে জড়িত?

চৰকাৰী ব্যয় আৰু বিত্তীয় জবাবদিহিতা।

৩. PAC-ত মুঠ কিমানজন সদস্য থাকে?

২২ জন।

৪. লোকসভাৰ পৰা কিমানজন সদস্য থাকে?

১৫ জন।

৫. ৰাজ্যসভাৰ পৰা কিমানজন সদস্য থাকে?

৭ জন।

৬. PAC-ৰ কাৰ্যকাল কিমান?

১ বছৰ।

৭. মন্ত্ৰী PAC-ৰ সদস্য হ’ব পাৰে নে?

নোৱাৰে।

৮. PAC-ৰ অধ্যক্ষক কোনে নিযুক্ত কৰে?

লোকসভাৰ অধ্যক্ষই।

৯. ১৯৬৭ চনৰ পৰা PAC-ৰ অধ্যক্ষ সাধাৰণতে কোন পক্ষৰ পৰা হয়?

বিৰোধী দলৰ পৰা।

১০. PAC-এ কোনটো সাংবিধানিক কৰ্তৃপক্ষৰ প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰে?

CAG।

১১. PAC-এ কোনবোৰ হিচাপ পৰীক্ষা কৰে?

Appropriation Accounts আৰু Finance Accounts।

১২. PAC মূলতঃ কেতিয়াৰ ব্যয় পৰীক্ষা কৰে?

ব্যয় সম্পন্ন হোৱাৰ পিছত।

১৩. PAC-ৰ পৰামৰ্শ বাধ্যতামূলক নেকি?

সাধাৰণতে নহয়; ই সুপাৰিশমূলক।

১৪. PAC কোনটো সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম?

চৰকাৰী বিত্ত আৰু ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ।

---

এক শাৰীৰ সংজ্ঞা

লোক হিচাপ সমিতি (PAC) হৈছে সংসদৰ এখন বিত্তীয় সমিতি, যিয়ে চৰকাৰী ব্যয়, Appropriation Accounts, Finance Accounts আৰু CAG-ৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰি জনসাধাৰণৰ ধনৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু চৰকাৰৰ বিত্তীয় জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে।

মূল কথা মনত ৰাখিব

PAC = ২২ সদস্য = ১৫ লোকসভা + ৭ ৰাজ্যসভা = ১ বছৰৰ কাৰ্যকাল = মন্ত্ৰী সদস্য নহয় = CAG Report পৰীক্ষা = Post-expenditure scrutiny = অধ্যক্ষ লোকসভাৰ Speaker-এ নিযুক্ত কৰে।

উৎস

- ভাৰতৰ সংবিধান

- Lok Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha

- Rajya Sabha Secretariat – Parliamentary Committees

- Comptroller and Auditor General of India (CAG) – Official Reports and Constitutional Information

- M. Laxmikanth, Indian Polity – Parliamentary Committees and Financial Committees

- IGNOU Study Material – Indian Parliament, Parliamentary Committees and Financial Control