বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ (Privilege Motion)

ভূমিকা

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ (Privilege Motion) হৈছে সংসদৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংসদীয় পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে কোনো সাংসদে অভিযোগ কৰে যে কোনো মন্ত্ৰী, সাংসদ, ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানে সংসদ বা ইয়াৰ কোনো সদস্যৰ বিশেষাধিকাৰ (Parliamentary Privilege) ভংগ কৰিছে।

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ হৈছে সংসদৰ দুয়োটা সদন, ইয়াৰ সমিতি আৰু সাংসদসকলে নিজৰ সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় দায়িত্ব স্বাধীনভাৱে পালন কৰিব পৰাৰ বাবে লাভ কৰা কিছুমান বিশেষ অধিকাৰ আৰু সুৰক্ষা। এই অধিকাৰসমূহৰ উদ্দেশ্য হৈছে সাংসদসকলক কোনো বাহ্যিক হস্তক্ষেপ বা অযথা বাধাৰ পৰা মুক্ত কৰি সংসদীয় কাম-কাজ সুচাৰুৰূপে চলাবলৈ সহায় কৰা।

যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে বা কোনো কৰ্তৃপক্ষই এই বিশেষাধিকাৰ ভংগ কৰিছে বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হয়, তেতিয়া সংশ্লিষ্ট সাংসদে বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব পাৰে।

সাংবিধানিক ভিত্তি

ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ 105-ত সংসদ আৰু ইয়াৰ সদস্যসকলৰ বিশেষাধিকাৰৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে।

একেদৰে, ৰাজ্য বিধানসভা আৰু ইয়াৰ সদস্যসকলৰ বিশেষাধিকাৰ অনুচ্ছেদ 194-ত উল্লেখ কৰা হৈছে।

কিন্তু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ’ল—Privilege Motion নিজে সংবিধানৰ কোনো এটা অনুচ্ছেদত পৃথক সংসদীয় প্ৰস্তাৱ হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হোৱা নাই। ইয়াৰ পদ্ধতি সংসদৰ Rules of Procedure and Conduct of Business-ৰ অধীনত নিয়ন্ত্ৰিত হয়।

বিশেষাধিকাৰ ভংগ (Breach of Privilege) কি?

বিশেষাধিকাৰ ভংগ বুলিলে সংসদ বা কোনো সাংসদে লাভ কৰা সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ বা অধিকাৰত হস্তক্ষেপ কৰা, সেই অধিকাৰ বাধাগ্ৰস্ত কৰা অথবা সংসদৰ কাম-কাজত বাধা সৃষ্টি কৰা কাৰ্যক বুজায়।

উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনো ব্যক্তিয়ে ইচ্ছাকৃতভাৱে কোনো সাংসদক সংসদীয় কৰ্তব্য পালন কৰাত বাধা দিয়ে, বা কোনো মন্ত্ৰীয়ে সদনত ইচ্ছাকৃতভাৱে ভুল বা বিভ্ৰান্তিকৰ তথ্য প্ৰদান কৰে বুলি অভিযোগ উঠে, তেন্তে পৰিস্থিতি আৰু সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন হ’ব পাৰে।

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ কিয় উত্থাপন কৰা হয়?

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সংসদৰ মৰ্যাদা, স্বাধীনতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা সুৰক্ষিত কৰা।

সংসদীয় গণতন্ত্ৰত সাংসদসকলে মুক্তভাৱে আলোচনা, বিতৰ্ক আৰু চৰকাৰক প্ৰশ্ন কৰিব পাৰিব লাগিব। যদি কোনো ব্যক্তি বা কৰ্তৃপক্ষই সাংসদৰ এই কামত বাধা দিয়ে, তেন্তে সংসদীয় বিশেষাধিকাৰৰ সুৰক্ষা প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰে।

সেয়ে বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱে সংসদৰ অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ লগতে সাংসদসকলৰ স্বাধীনভাৱে সংসদীয় কাম কৰাৰ পৰিৱেশ নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে।

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱৰ পদ্ধতি

কোনো সাংসদে বিশেষাধিকাৰ ভংগ হোৱা বুলি অনুভৱ কৰিলে সংসদৰ নিয়ম অনুসৰি সংশ্লিষ্ট সদনৰ অধ্যক্ষ বা সভাপতিক জাননী দিব পাৰে।

লোকসভাত এই জাননী লোকসভাৰ অধ্যক্ষক আৰু ৰাজ্যসভাত ৰাজ্যসভাৰ সভাপতিক দিয়া হয়।

প্ৰস্তাৱটো গ্ৰহণযোগ্য হয় নে নহয় সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট অধ্যক্ষ/সভাপতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা থাকে।

যদি বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ বিষয়টো অধিক পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজন হয়, তেন্তে বিষয়টো Committee of Privileges (বিশেষাধিকাৰ সমিতি)-লৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।

সমিতিয়ে অভিযোগটো পৰীক্ষা কৰে, প্ৰয়োজন অনুসৰি তথ্য আৰু প্ৰমাণ বিবেচনা কৰে আৰু নিজৰ প্ৰতিবেদন সদনৰ ওচৰত দাখিল কৰে।

শেষত বিষয়টোৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা সংশ্লিষ্ট সদনৰ থাকে।

বিশেষাধিকাৰ সমিতিৰ ভূমিকা

বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত Committee of Privileges-ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে।

সমিতিয়ে অভিযোগৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰে, সংশ্লিষ্ট ঘটনা আৰু প্ৰমাণ বিবেচনা কৰে আৰু বিষয়টোৰ ওপৰত সদনক পৰামৰ্শ/প্ৰতিবেদন আগবঢ়ায়।

কিন্তু বিশেষাধিকাৰ সমিতি নিজে এখন আদালত নহয়। চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত সংশ্লিষ্ট সদনে গ্ৰহণ কৰে।

লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাত বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ দুয়োটা সংসদীয় সদনতে উত্থাপন কৰিব পাৰি।

লোকসভাত বিশেষাধিকাৰ বিষয়ৰ সৈতে অধ্যক্ষ জড়িত থাকে আৰু ৰাজ্যসভাত সভাপতি এই ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

দুয়োটা সদনতে বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ পৰীক্ষাৰ বাবে সংশ্লিষ্ট Committee of Privileges আছে।

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ আৰু বিশেষাধিকাৰ সমিতিৰ পাৰ্থক্য

এই দুটা বিষয় একে নহয়।

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ হৈছে কোনো সাংসদে বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰাৰ সংসদীয় পদ্ধতি।

আনহাতে, বিশেষাধিকাৰ সমিতি হৈছে এনে অভিযোগসমূহ পৰীক্ষা কৰি সদনক প্ৰতিবেদন দিয়া সংসদীয় সমিতি।

সহজ ভাষাত—

Privilege Motion → অভিযোগ উত্থাপন

Committee of Privileges → অভিযোগ পৰীক্ষা

House → চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ আৰু Ethics Committee-ৰ পাৰ্থক্য

Privilege Motion মূলতঃ সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ সৈতে জড়িত।

আনহাতে, Ethics Committee সাংসদসকলৰ নৈতিক আচৰণ, Code of Conduct আৰু সংসদীয় নৈতিকতাৰ সৈতে জড়িত বিষয় পৰীক্ষা কৰে।

অৰ্থাৎ—

Privilege = সংসদীয় অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা

Ethics = সাংসদৰ নৈতিক আচৰণ

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ আৰু নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ পাৰ্থক্য

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰা।

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ উদ্দেশ্য হৈছে চৰকাৰ বা চৰকাৰৰ কোনো নীতি/কাৰ্যৰ ওপৰত নিন্দা বা অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰা।

সেয়ে দুয়োটা সংসদীয় পদ্ধতিৰ উদ্দেশ্য পৃথক।

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱৰ গুৰুত্ব

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱে সংসদীয় গণতন্ত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰে। সংসদৰ সদস্যসকলে যাতে বাহ্যিক হেঁচা, বাধা বা হস্তক্ষেপৰ অবিহনে নিজৰ দায়িত্ব পালন কৰিব পাৰে, তাৰ বাবে সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ প্ৰয়োজনীয়।

এই পদ্ধতিয়ে সংসদৰ মৰ্যাদা আৰু স্বায়ত্তশাসন ৰক্ষা কৰে আৰু সংসদীয় কাৰ্যপদ্ধতিৰ প্ৰতি সন্মান বজাই ৰখাত সহায় কৰে।

ইয়াৰ জৰিয়তে সংসদে নিজৰ কাম-কাজত বাধা সৃষ্টি কৰা বা বিশেষাধিকাৰ ভংগ কৰা কাৰ্যৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে।

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

- Privilege Motion = বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ

- সংসদীয় বিশেষাধিকাৰৰ সাংবিধানিক ভিত্তি মূলতঃ অনুচ্ছেদ 105।

- ৰাজ্য বিধানমণ্ডলৰ বিশেষাধিকাৰৰ ভিত্তি অনুচ্ছেদ 194।

- বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱৰ পদ্ধতি সংসদৰ Rules of Procedure-ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত।

- ই লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা দুয়োখন সদনতে উত্থাপন কৰিব পাৰি।

- লোকসভাত অধ্যক্ষ আৰু ৰাজ্যসভাত সভাপতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা থাকে।

- বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ Committee of Privileges-লৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।

- সমিতিয়ে বিষয়টো পৰীক্ষা কৰি সদনত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে।

- চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত সংশ্লিষ্ট সদনে গ্ৰহণ কৰে।

- Committee of Privileges এখন আদালত নহয়।

- Privilege Motion আৰু Ethics Committee একে বিষয় নহয়।

- Privilege = সংসদীয় অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা; Ethics = নৈতিক আচৰণ।

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

P–C–H Formula

P – Privilege Motion → বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ উত্থাপন

C – Committee of Privileges → অভিযোগ পৰীক্ষা

H – House → চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত

এক শাৰীৰ সংজ্ঞা

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ হৈছে সংসদ বা কোনো সাংসদৰ বিশেষাধিকাৰ ভংগ হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক সংসদীয় পদ্ধতি।

উৎস

1. Constitution of India – Article 105 – সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ।

2. Constitution of India – Article 194 – ৰাজ্য বিধানমণ্ডলৰ বিশেষাধিকাৰ।

3. Lok Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha.

4. Rajya Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business in Rajya Sabha.

5. Parliament of India – Parliamentary Privileges and Committees.

6. IGNOU Study Materials – Indian Parliament and Parliamentary Procedures.

7. M. Laxmikanth – Indian Polity – Parliamentary Privileges and Parliamentary Devices.