Private Member’s Bill (ব্যক্তিগত সদস্যৰ বিধেয়ক)

 

পৰিচয়

Private Member’s Bill বা ব্যক্তিগত সদস্যৰ বিধেয়ক হৈছে সংসদৰ এনে এজন সদস্যই উত্থাপন কৰা বিধেয়ক যিজন Minister বা মন্ত্ৰী নহয়। অৰ্থাৎ, চৰকাৰৰ মন্ত্ৰী নোহোৱা Lok Sabha বা Rajya Sabha-ৰ যিকোনো সাংসদে সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি Private Member’s Bill উত্থাপন কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে চৰকাৰৰ চৰকাৰী বিধেয়কৰ বাহিৰেও সংসদৰ সদস্যসকলক নিজৰ আইন প্ৰণয়নৰ প্ৰস্তাৱ সংসদৰ সন্মুখত উপস্থাপন কৰাৰ সুযোগ দিয়া।

Private Member’s Bill-এ কোনো বিষয়ত নতুন আইন প্ৰণয়ন, বৰ্তমানৰ আইন সংশোধন বা কোনো বিদ্যমান আইন বাতিল কৰাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াব পাৰে।

Private Member কোন?

Private Member বুলিলে সংসদৰ এনে এজন সদস্যক বুজোৱা হয় যিজন Minister নহয়।

সেয়েহে—

Minister = Government Member

Non-Minister MP = Private Member

Private Member-এ উত্থাপন কৰা Bill-ক Private Member’s Bill বুলি কোৱা হয়।

ইয়াত “Private” শব্দটোৰ অৰ্থ ব্যক্তিগত বা ব্যক্তিগত লাভৰ বাবে নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে চৰকাৰৰ মন্ত্ৰী নোহোৱা সংসদীয় সদস্যৰ দ্বাৰা উত্থাপিত বিধেয়ক।

Private Member’s Bill কোনে উত্থাপন কৰিব পাৰে?

Lok Sabha বা Rajya Sabha-ৰ কোনো Minister নোহোৱা সদস্যই Private Member’s Bill উত্থাপন কৰিব পাৰে।

অৰ্থাৎ—

- Lok Sabha-ৰ Private Member-এ Bill উত্থাপন কৰিব পাৰে।

- Rajya Sabha-ৰ Private Member-এও Bill উত্থাপন কৰিব পাৰে।

- Bill-খন চৰকাৰৰ দ্বাৰা নহয়, এজন non-Minister MP-ৰ দ্বাৰা উত্থাপন কৰা হয়।

Private Member’s Bill আৰু Government Bill

সংসদত Bill সাধাৰণতে দুটা দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাগ কৰিব পাৰি—

1. Government Bill

2. Private Member’s Bill

Government Bill

Minister-এ চৰকাৰৰ হৈ সংসদত উত্থাপন কৰা Bill-ক Government Bill বুলি কোৱা হয়।

Private Member’s Bill

Minister নোহোৱা সংসদৰ সদস্যই উত্থাপন কৰা Bill-ক Private Member’s Bill বুলি কোৱা হয়।

Private Member’s Bill-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য

১. Minister-এ উত্থাপন নকৰে

Private Member’s Bill-ৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে যে ইয়াক Minister-এ উত্থাপন নকৰে।

এজন non-Minister MP-এ এই Bill উত্থাপন কৰে।

২. দুয়োখন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি

Private Member’s Bill Lok Sabha বা Rajya Sabha—দুয়োখন সদনতে উত্থাপন কৰিব পাৰি, যদিহে সংশ্লিষ্ট সাংসদে সংসদীয় নিয়ম পূৰণ কৰে।

৩. ১৪ দিনৰ Notice

Private Member’s Bill উত্থাপন কৰিবলৈ সংশ্লিষ্ট সদস্যই সাধাৰণতে ১৪ দিনৰ notice দিব লাগে, সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি।

অৱশ্যে Speaker বা Chairman-ৰ অনুমতি আৰু সংশ্লিষ্ট সংসদীয় নিয়মসমূহ ইয়াৰ সৈতে জড়িত।

Private Members’ Business

Private Member’s Bill-সমূহৰ আলোচনা Private Members’ Business-ৰ অধীনত হয়।

Lok Sabha-ৰ নিয়ম অনুসৰি Private Members’ Bills আৰু Resolutions-ৰ বাবে সাধাৰণতে শুকুৰবাৰৰ দিনৰ এটা অংশ নিৰ্ধাৰিত থাকে, যদিহে House-ৰ কাৰ্যসূচী অনুসৰি অন্যথা নিৰ্ধাৰণ কৰা নহয়।

Rajya Sabha-তো Private Members’ Business-ৰ বাবে সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি সময় নিৰ্ধাৰিত থাকে।

Private Member’s Bill-ৰ উদ্দেশ্য

Private Member’s Bill-ৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দেশ্য আছে।

১. সংসদীয় গণতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰা

ইয়াৰ জৰিয়তে কেৱল চৰকাৰেই নহয়, বিৰোধী দল বা অন্যান্য non-Minister সাংসদসকলেও আইন প্ৰণয়নৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াব পাৰে।

২. জনসাধাৰণৰ বিষয় উত্থাপন কৰা

কোনো সাংসদে নিজৰ সমষ্টি বা বৃহত্তৰ জনসাধাৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা সংসদৰ সন্মুখত আনিব পাৰে।

৩. চৰকাৰৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰা

Private Member’s Bill-ৰ জৰিয়তে চৰকাৰক কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত আইন প্ৰণয়ন বা নীতি গ্ৰহণৰ বাবে চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰি।

৪. আইন সংস্কাৰৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া

বিদ্যমান আইন সংশোধন বা নতুন আইন প্ৰণয়নৰ প্ৰস্তাৱো Private Member’s Bill-ৰ জৰিয়তে আগবঢ়াব পাৰি।

Private Member’s Bill-ৰ প্ৰক্ৰিয়া

Private Member’s Bill সংসদত উত্থাপন কৰাৰ বাবে কিছুমান সংসদীয় পৰ্যায় অতিক্ৰম কৰিব লাগে।

প্ৰথম পৰ্যায় — Notice

সদস্যজনে Bill উত্থাপনৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত নিয়ম অনুসৰি notice দিয়ে।

দ্বিতীয় পৰ্যায় — Introduction

Speaker বা Chairman-ৰ অনুমতি আৰু সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি Bill সদনত introduce কৰা হয়।

তৃতীয় পৰ্যায় — Discussion

Bill-খনৰ ওপৰত সংসদত আলোচনা হয়।

চতুৰ্থ পৰ্যায় — Committee Stage

প্ৰয়োজন অনুসৰি Bill-খন সংশ্লিষ্ট Parliamentary Committee-লৈ পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।

পঞ্চম পৰ্যায় — Consideration

Bill-খন সদনত clause-by-clause বিবেচনা কৰা হয় আৰু সংশোধনৰ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব পাৰি।

ষষ্ঠ পৰ্যায় — Passage

সদনে Bill-খন গৃহীত কৰিবলৈ ভোটদান কৰে।

সপ্তম পৰ্যায় — অন্য সদন

এখন সদনে Bill গৃহীত কৰাৰ পিছত সাধাৰণ বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত আনখন সদনৰো অনুমোদন প্ৰয়োজন হয়।

অষ্টম পৰ্যায় — President’s Assent

দুয়োখন সদনে প্ৰয়োজনীয়ভাৱে Bill গৃহীত কৰাৰ পিছত ই ৰাষ্ট্ৰপতিৰ assent-ৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হয়।

Private Member’s Bill আইন হ’ব পাৰেনে?

হয়।

Private Member’s Bill যদি সংসদৰ দুয়োখন সদনে সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি গৃহীত কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে assent দিয়ে, তেন্তে ই Act বা আইনত পৰিণত হ’ব পাৰে।

কিন্তু বাস্তৱত Private Member’s Bill আইনলৈ পৰিণত হোৱাৰ ঘটনা অতি বিৰল।

ভাৰতত Private Member’s Bill-ৰ গুৰুত্ব

Private Member’s Bills সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ইয়াৰ জৰিয়তে সংসদৰ সদস্যসকলে চৰকাৰৰ পৰা স্বাধীনভাৱে বিভিন্ন সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক বিষয় সংসদৰ আলোচনালৈ আনিব পাৰে।

ই বিশেষকৈ বিৰোধী দলৰ সাংসদসকলক বিকল্প আইনগত দৃষ্টিভংগী উপস্থাপন কৰাৰ সুযোগ দিয়ে।

ভাৰতৰ প্ৰথম Private Member’s Bill

ভাৰতীয় সংসদীয় ইতিহাসত Raghunath Singh-ৰ Private Member’s Bill-ৰ উল্লেখ বিশেষভাৱে কৰা হয়।

Muslim Wakfs Bill, 1952 Private Member’s Bill হিচাপে সংসদত উত্থাপিত হৈছিল আৰু ই পিছলৈ আইনত পৰিণত হোৱা প্ৰথম Private Member’s Bill হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়।

এইটো পৰীক্ষাৰ বাবে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য।

Private Member’s Bill বনাম Government Bill

ভিত্তি| Government Bill| Private Member’s Bill

কোনে উত্থাপন কৰে?| Minister| Non-Minister MP

কাৰ হৈ উত্থাপন কৰা হয়?| চৰকাৰৰ হৈ| ব্যক্তিগত সংসদীয় সদস্যৰ দ্বাৰা

দুয়োখন সদনত উত্থাপন| Bill-ৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি| Bill-ৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি

চৰকাৰৰ সমৰ্থন| সাধাৰণতে থাকে| চৰকাৰৰ সমৰ্থন থাকিবও পাৰে, নাথাকিবও পাৰে

Private Members’ Business| নহয়| হয়

আইন হোৱাৰ সম্ভাৱনা| তুলনামূলকভাৱে অধিক| তুলনামূলকভাৱে অতি কম

উদ্দেশ্য| চৰকাৰী আইন/নীতি ৰূপায়ণ| বিকল্প আইনগত প্ৰস্তাৱ আৰু জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন

Private Member’s Bill বনাম Money Bill

Private Member’s Bill আৰু Money Bill একে ধৰণৰ classification নহয়।

Private Member’s Bill-এ Billখন কোনে উত্থাপন কৰিছে সেইটো বুজায়।

আনহাতে Money Bill-এ Billখনৰ বিষয়বস্তু আৰু সাংবিধানিক প্ৰকৃতি বুজায়।

সেয়েহে কোনো Bill-ৰ প্ৰকৃতি আৰু উত্থাপনকাৰীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দুটা পৃথক classification একেলগে বুজিব পাৰি।

অৱশ্যে Article 110-ৰ Money Bill কেৱল Lok Sabha-ত উত্থাপন কৰিব পাৰি আৰু President’s Recommendation প্ৰয়োজন।

Private Member’s Bill আৰু Private Bill একে নেকি?

এইটোও এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য।

Private Member’s Bill মানে Minister নোহোৱা সাংসদে উত্থাপন কৰা Bill।

ইয়াক কোনো ব্যক্তিগত কোম্পানী বা ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ Bill বুলি বুজিব নালাগে।

“Private Member” শব্দটোৱে non-Minister Member of Parliament বুজায়।

পৰীক্ষাৰ বাবে One-Liner Facts

1. Private Member = Minister নোহোৱা সংসদৰ সদস্য।

2. Private Member-এ উত্থাপন কৰা Bill = Private Member’s Bill।

3. Private Member’s Bill Lok Sabha আৰু Rajya Sabha—দুয়োখন সদনতে উত্থাপন কৰিব পাৰি, Bill-ৰ সাংবিধানিক প্ৰকৃতি অনুসৰি।

4. Private Member’s Bill Government Bill নহয়।

5. Private Member’s Bill-ৰ আলোচনা Private Members’ Business-ৰ অধীনত হয়।

6. Private Member’s Bill উত্থাপনৰ বাবে সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি notice দিব লাগে।

7. Private Member’s Bill আইনত পৰিণত হ’ব পাৰে।

8. কিন্তু Private Member’s Bill আইনলৈ পৰিণত হোৱাৰ ঘটনা ভাৰতত অতি বিৰল।

9. Private Member’s Bill আৰু Money Bill দুটা পৃথক classification।

10. Private Member’s Bill-ৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াক Minister নোহোৱা সাংসদে উত্থাপন কৰে।

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

Government Bill

Minister → Government Bill

Private Member’s Bill

Non-Minister MP → Private Member’s Bill

Money Bill

Article 110 → Financial matters specified in Constitution

Financial Bill

Article 117 → Financial provisions with special constitutional requirements

উপসংহাৰ

Private Member’s Bill ভাৰতীয় সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। ইয়াৰ জৰিয়তে Minister নোহোৱা সাংসদসকলে নিজৰ আইনগত প্ৰস্তাৱ সংসদত উত্থাপন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

ই চৰকাৰক বিভিন্ন জনস্বাৰ্থৰ বিষয়ৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰাৰ লগতে বিকল্প আইনগত সমাধানৰ বিষয়ে সংসদীয় আলোচনা সৃষ্টি কৰে। যদিও এনে বিধেয়ক আইনলৈ পৰিণত হোৱাৰ সম্ভাৱনা তুলনামূলকভাৱে কম, তথাপি সংসদীয় গণতন্ত্ৰত ইয়াৰ আলোচনা, জনমত গঠন আৰু চৰকাৰৰ ওপৰত সংসদীয় চাপ সৃষ্টি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে।

উৎস

1. Constitution of India — Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India.

2. Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha — Lok Sabha Secretariat.

3. Rules of Procedure and Conduct of Business in the Council of States (Rajya Sabha) — Rajya Sabha Secretariat.

4. IGNOU eGyanKosh — Study materials on Parliament and Parliamentary Democracy in India.

5. M. Laxmikanth, Indian Polity — Chapter on Parliament and Parliamentary Procedures.

6. Parliament of India — Official parliamentary resources.