PESA Act, 1996 — পঞ্চায়ত (অনুসূচিত এলেকালৈ সম্প্ৰসাৰণ) আইন, ১৯৯৬

পৰিচয়

Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act, 1996, অৰ্থাৎ PESA Act, 1996, ভাৰতৰ জনজাতীয় স্ব-শাসন আৰু তৃণমূল পৰ্যায়ৰ গণতন্ত্ৰৰ সৈতে জড়িত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন। এই আইনখন সংসদে প্ৰণয়ন কৰিছিল ভাৰতীয় সংবিধানৰ পঞ্চায়ত-সম্পৰ্কীয় ব্যৱস্থাসমূহক Scheduled Areas বা অনুসূচিত এলেকালৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে। কিন্তু এই সম্প্ৰসাৰণ সাধাৰণ ৰূপত কৰা হোৱা নাই; জনজাতীয় সমাজৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু পৰম্পৰাগত বৈশিষ্ট্যসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বিশেষ পৰিৱৰ্তন আৰু সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

PESA-ৰ গুৰুত্ব ইয়াতেই যে ই আধুনিক সাংবিধানিক গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ব্যৱস্থাৰ সৈতে জনজাতীয় সমাজৰ পৰম্পৰাগত সামাজিক ব্যৱস্থা, ৰীতি-নীতি, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু সামূহিক সম্পদ ব্যৱস্থাপনাৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।

সেয়েহে PESA আইনখনক জনজাতীয় স্ব-শাসন, অংশগ্ৰহণমূলক গণতন্ত্ৰ, সামূহিক সম্পদৰ সুৰক্ষা আৰু তৃণমূল পৰ্যায়ত ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত কৰা হয়।

---

PESA-ৰ সাংবিধানিক পটভূমি

ভাৰতত পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত 73rd Constitutional Amendment Act, 1992 এক ঐতিহাসিক পদক্ষেপ আছিল। এই সংশোধনীৰ জৰিয়তে সংবিধানত Part IX সংযোজন কৰা হয়, য’ত পঞ্চায়তৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

Part IX-ত Article 243ৰ পৰা Article 243-O লৈ পঞ্চায়ত-সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন সাংবিধানিক ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে Gram Sabha বা গাঁও সভা, গাঁও, মধ্যৱৰ্তী আৰু জিলা পৰ্যায়ত পঞ্চায়ত গঠন, নিৰ্বাচন, সংৰক্ষণ, কাৰ্যকাল আদি বিষয়ত সাংবিধানিক কাঠামো প্ৰদান কৰা হয়।

কিন্তু Part IX-ৰ ব্যৱস্থাসমূহ সকলো এলেকাত একে ধৰণে প্ৰযোজ্য কৰা হোৱা নাছিল। বিশেষকৈ Scheduled Areas আৰু কিছুমান Tribal Areas-ৰ বাবে সংবিধানে বিশেষ ব্যৱস্থা ৰাখিছিল।

ইয়াৰ বাবে Article 243M-ত Part IX-ৰ প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছে। একে সময়তে Article 243M(4)(b)-এ সংসদক ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছে যাতে সংসদে প্ৰয়োজনীয় ব্যতিক্ৰম আৰু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে Part IX-ৰ ব্যৱস্থা Scheduled Areas আৰু Tribal Areas-লৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰিব পাৰে।

এই সাংবিধানিক ব্যৱস্থাই PESA Act, 1996 প্ৰণয়নৰ ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰে।

---

PESA Act, 1996-ৰ প্ৰণয়ন

সংসদে Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act, 1996 প্ৰণয়ন কৰি Scheduled Areas-লৈ পঞ্চায়তীৰাজৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা সম্প্ৰসাৰণ কৰে।

PESA আইনখন ১৯৯৬ চনত প্ৰণয়ন কৰা হয় আৰু ২৪ ডিচেম্বৰ ১৯৯৬ তাৰিখে কাৰ্যকৰী হয়।

এই আইনখনৰ বিশেষত্ব হৈছে যে ই Scheduled Areas-ত সাধাৰণ পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক হুবহু প্ৰয়োগ কৰা নাই। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জনজাতীয় লোকসকলৰ পৰম্পৰা, ৰীতি-নীতি, সাংস্কৃতিক পৰিচয়, সামূহিক সম্পদ আৰু পৰম্পৰাগত বিবাদ নিষ্পত্তিৰ পদ্ধতিৰ প্ৰতি সন্মান জনাই বিশেষ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰিছে।

সেয়েহে PESA-ক সুৰক্ষাৰ সৈতে বিকেন্দ্ৰীকৰণ (decentralisation with safeguards)-ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি।

---

Scheduled Areas বা অনুসূচিত এলেকা কি?

PESA বুজিবলৈ প্ৰথমে Scheduled Areas-ৰ ধাৰণাটো বুজি লোৱাটো প্ৰয়োজনীয়।

Scheduled Areas হৈছে এনে কিছুমান এলেকা য’ত জনজাতীয় জনসংখ্যা যথেষ্ট আৰু যিবোৰৰ প্ৰশাসন আৰু উন্নয়নৰ বাবে বিশেষ সাংবিধানিক সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজন বুলি বিবেচনা কৰা হৈছে।

এই এলেকাসমূহৰ প্ৰশাসনৰ বাবে ভাৰতীয় সংবিধানৰ Fifth Schedule বা পঞ্চম অনুসূচীত বিশেষ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

Article 244(1)-এ Fifth Schedule-ৰ অধীনত Scheduled Areas আৰু Scheduled Tribes-ৰ প্ৰশাসনৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।

অৱশ্যে Assam, Meghalaya, Tripura আৰু Mizoram-ৰ Sixth Schedule-ৰ অধীনস্থ Tribal Areas-ৰ ক্ষেত্ৰত Fifth Schedule-ৰ এই ব্যৱস্থা প্ৰযোজ্য নহয়।

PESA মূলতঃ Fifth Schedule-ৰ অধীনস্থ Scheduled Areas-ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য।

---

PESA-ৰ মূল উদ্দেশ্য

PESA-ৰ কেন্দ্ৰীয় উদ্দেশ্য হৈছে Scheduled Areas-ত জনজাতীয় স্ব-শাসন (tribal self-governance) শক্তিশালী কৰা।

জনজাতীয় সমাজসমূহৰ নিজস্ব সামাজিক সংগঠন, পৰম্পৰাগত নেতৃত্ব, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ পদ্ধতি আৰু সামূহিক সম্পদ ব্যৱস্থাপনাৰ পৰম্পৰা আছে। সেয়েহে Scheduled Areas-ত স্থানীয় শাসনব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ সময়ত এই পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে উপেক্ষা কৰা উচিত নহয়।

PESA-এ জনজাতীয় লোকসকলক তেওঁলোকৰ সমাজ, উন্নয়ন, ভূমি, বনজ সম্পদ আৰু অন্যান্য সামূহিক সম্পদৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত অধিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ প্ৰদান কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল—

- Gram Sabha-ৰ ভূমিকা শক্তিশালী কৰা।

- জনজাতীয় পৰম্পৰা আৰু ৰীতি-নীতি সংৰক্ষণ কৰা।

- জনজাতীয় সাংস্কৃতিক পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰা।

- সামূহিক সম্পদ সংৰক্ষণ কৰা।

- অংশগ্ৰহণমূলক গণতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰা।

- স্থানীয় উন্নয়নত জনজাতীয় লোকৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰা।

- জনজাতীয় লোকসকলক শোষণৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা।

- ভূমি অধিগ্ৰহণ আৰু পুনৰ্বাসনৰ ক্ষেত্ৰত স্থানীয় লোকৰ মতামত নিশ্চিত কৰা।

- Minor Forest Produce-ৰ ওপৰত স্থানীয় অধিকাৰ শক্তিশালী কৰা।

- Minor Minerals, Village Markets আদি বিষয়ত স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰা।

---

Gram Sabha বা গাঁও সভা — PESA-ৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠান

Gram Sabha বা গাঁও সভা PESA আইনখনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান।

সাধাৰণ পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাতো Gram Sabha এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তৃণমূল গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠান। কিন্তু Scheduled Areas-ৰ ক্ষেত্ৰত PESA-এ ইয়াক অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছে।

PESA-ৰ অধীনত Gram Sabha-ই জনসাধাৰণৰ—

- পৰম্পৰা,

- ৰীতি-নীতি,

- সাংস্কৃতিক পৰিচয়,

- সামূহিক সম্পদ,

- পৰম্পৰাগত বিবাদ নিষ্পত্তিৰ পদ্ধতি

আদি সংৰক্ষণ আৰু সুৰক্ষিত কৰাৰ ভূমিকা পালন কৰে।

ইয়াৰ ফলত Gram Sabha কেৱল চৰকাৰী উন্নয়নমূলক আঁচনিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা এখন সভা হৈ নাথাকে; ই স্থানীয় স্ব-শাসনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম হিচাপে পৰিগণিত হয়।

---

উন্নয়নমূলক পৰিকল্পনাত Gram Sabha-ৰ ভূমিকা

PESA-ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে উন্নয়নমূলক কাম-কাজত Gram Sabha-ৰ অংশগ্ৰহণ।

Scheduled Areas-ত সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া plans, programmes and projects-সমূহ ৰূপায়ণৰ পূৰ্বে Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ৰ অনুমোদনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে স্থানীয় লোকসকলৰ প্ৰয়োজন, সমস্যা আৰু অগ্ৰাধিকাৰসমূহ উন্নয়ন পৰিকল্পনাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা।

জনজাতীয় এলেকাত বাহিৰৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা কোনো উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পই ভূমি, বন, জীৱিকা আৰু সামূহিক সম্পদৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়েহে স্থানীয় লোকসকলৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰাটো PESA-ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি।

---

দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল আৰু অন্যান্য আঁচনিৰ সুবিধাভোগী নিৰ্বাচন

PESA-এ Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ক দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলমূলক কাৰ্যসূচী আৰু অন্যান্য চৰকাৰী আঁচনিৰ সুবিধাভোগী নিৰ্বাচন বা চিনাক্তকৰণত ভূমিকা প্ৰদান কৰিছে।

ইয়াৰ ফলত স্থানীয় পৰ্যায়ত চৰকাৰী কল্যাণমূলক আঁচনিৰ ৰূপায়ণ অধিক স্বচ্ছ আৰু অংশগ্ৰহণমূলক কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।

স্থানীয় লোকসকলে নিজৰ গাঁও বা অঞ্চলৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতি ভালদৰে জানে। সেয়েহে উপযুক্ত সুবিধাভোগী নিৰ্বাচনত Gram Sabha-ৰ অংশগ্ৰহণে জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।

---

চৰকাৰী ধনৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণীকৰণ

PESA-ৰ অধীনত Panchayat-ৰ দ্বাৰা ৰূপায়িত বিভিন্ন উন্নয়নমূলক পৰিকল্পনা, কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্পৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা ধনৰ utilisation certificate বা ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণীকৰণৰ ক্ষেত্ৰতো Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ৰ ভূমিকা আছে।

ই স্থানীয় পৰ্যায়ত চৰকাৰী ধনৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত জনসাধাৰণৰ নজৰদাৰী আৰু জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰাৰ এক ব্যৱস্থা।

এইদৰে PESA-এ অংশগ্ৰহণ + পৰিকল্পনা + জবাবদিহিতাক তৃণমূল পৰ্যায়ত সংযোগ কৰে।

---

জনজাতীয় পৰম্পৰা আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ সুৰক্ষা

PESA-ৰ অন্যতম বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে জনজাতীয় পৰম্পৰা আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ ওপৰত ইয়াৰ গুৰুত্ব।

Gram Sabha-ই জনজাতীয় লোকসকলৰ পৰম্পৰা, ৰীতি-নীতি, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু সামূহিক সম্পদ সংৰক্ষণ কৰাৰ দায়িত্ব লাভ কৰে।

ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে স্থানীয় শাসনব্যৱস্থা কেৱল ৰাজনৈতিক ক্ষমতা বিতৰণৰ বিষয় নহয়; ই জনজাতীয় সমাজৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় সংৰক্ষণৰ সৈতেও জড়িত।

---

পৰম্পৰাগত বিবাদ নিষ্পত্তি

PESA-এ জনজাতীয় সমাজত প্ৰচলিত customary mode of dispute resolution বা পৰম্পৰাগত বিবাদ নিষ্পত্তিৰ পদ্ধতিকো স্বীকৃতি দিয়ে।

Gram Sabha-ৰ দায়িত্বৰ ভিতৰত জনজাতীয় সমাজৰ পৰম্পৰাগত বিবাদ নিষ্পত্তিৰ পদ্ধতি সংৰক্ষণ কৰাও অন্তৰ্ভুক্ত।

অৱশ্যে ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে কোনো পৰম্পৰাগত নিয়ম সংবিধান বা প্ৰচলিত আইনৰ ওপৰত প্ৰাধান্য লাভ কৰিব। PESA-ৰ উদ্দেশ্য হৈছে সাংবিধানিক আৰু আইনী কাঠামোৰ ভিতৰত জনজাতীয় সমাজৰ পৰম্পৰাগত প্ৰতিষ্ঠান আৰু পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰা।

---

ভূমি অধিগ্ৰহণৰ পূৰ্বে পৰামৰ্শ

জনজাতীয় সমাজৰ বাবে ভূমি কেৱল অৰ্থনৈতিক সম্পদ নহয়; ই জীৱিকা, সামাজিক পৰিচয় আৰু সামূহিক জীৱনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।

সেয়েহে Scheduled Areas-ত ভূমি অধিগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত PESA-এ বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছে।

Scheduled Areas-ত কোনো প্ৰকল্পৰ বাবে ভূমি অধিগ্ৰহণ আৰু সেই প্ৰকল্পৰ ফলত প্ৰভাৱিত লোকসকলৰ rehabilitation and resettlement বা পুনৰ্বাসন আৰু পুনঃস্থাপনৰ পূৰ্বে Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰাৰ ব্যৱস্থা আছে।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে স্থানীয় জনজাতীয় লোকসকলক তেওঁলোকৰ ভূমি আৰু জীৱিকাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা সিদ্ধান্তৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰাই নাৰখা।

---

Minor Forest Produce বা ক্ষুদ্ৰ বনজ উৎপাদন

PESA-ৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে Minor Forest Produce (MFP)।

আইনখনে Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ক minor forest produce-ৰ ওপৰত ownership বা মালিকানাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।

জনজাতীয় সমাজৰ বহু লোকৰ জীৱিকা বনজ সম্পদৰ সৈতে জড়িত। বনাঞ্চলৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা বিভিন্ন অ-কাঠ বনজ সামগ্ৰী তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ আয় আৰু জীৱিকাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস।

Minor Forest Produce-ৰ ওপৰত অধিকাৰ স্বীকৃতি দিয়াৰ ফলত স্থানীয় জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি হয় আৰু মধ্যস্থতাকাৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব পৰা যায়।

---

Minor Minerals বা ক্ষুদ্ৰ খনিজ

PESA-এ minor minerals-ৰ ক্ষেত্ৰতো Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ৰ ভূমিকা স্বীকাৰ কৰিছে।

Minor minerals-ৰ বাবে prospecting licence বা অনুসন্ধান অনুজ্ঞাপত্ৰ, mining lease বা খনন লীজ প্ৰদান কৰাৰ লগতে auction-ৰ জৰিয়তে minor minerals-ৰ শোষণৰ বাবে concession দিয়াৰ পূৰ্বে Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ৰ সুপাৰিশৰ ব্যৱস্থা আছে।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে Scheduled Areas-ৰ খনিজ সম্পদ ব্যৱহাৰৰ সিদ্ধান্তত স্থানীয় জনজাতীয় সমাজৰ মতামত আৰু স্বাৰ্থক স্থান দিয়া।

খনি আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ শোষণে স্থানীয় পৰিৱেশ, ভূমি, জীৱিকা আৰু সামাজিক জীৱনত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়েহে PESA-ৰ এই ব্যৱস্থা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

Money-Lending বা ঋণ প্ৰদানৰ নিয়ন্ত্ৰণ

Scheduled Areas-ৰ জনজাতীয় লোকসকলক ঋণদাতা বা money-lender-ৰ শোষণৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়াও PESA-ৰ অন্যতম উদ্দেশ্য।

আইনখনে Scheduled Areas-ত Scheduled Tribes-ৰ সদস্যসকলক ঋণ প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ বাবে ৰাজ্য চৰকাৰক উপযুক্ত আইনগত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ কৈছে।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে অত্যধিক বা শোষণমূলক ঋণৰ ব্যৱস্থাৰ পৰা জনজাতীয় লোকসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা আৰু ঋণজনিত শোষণ হ্ৰাস কৰা।

---

Village Markets বা গাঁও বজাৰ

PESA-এ Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ক Village Markets বা গাঁও বজাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।

জনজাতীয় অঞ্চলত গাঁও বজাৰসমূহ স্থানীয় অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। কৃষিজাত সামগ্ৰী, বনজ উৎপাদন আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী ইয়াত ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা হয়।

স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী হ’লে স্থানীয় উৎপাদক আৰু জনজাতীয় লোকসকলৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰাৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।

---

Intoxicants বা মাদকজাতীয় সামগ্ৰীৰ বিক্ৰী আৰু ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ

PESA-এ Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ক intoxicants-ৰ sale and consumption, অৰ্থাৎ মাদকজাতীয় সামগ্ৰীৰ বিক্ৰী আৰু ব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত ক্ষমতা প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।

এই ব্যৱস্থাও ৰাজ্যৰ প্ৰযোজ্য আইন আৰু বিধানৰ কাঠামোৰ ভিতৰত কাৰ্যকৰী হয়।

ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত নীতি হৈছে স্থানীয় সমাজৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনত প্ৰভাৱ পেলোৱা বিষয়ত স্থানীয় লোকসকলৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰা।

---

জনজাতীয় ভূমিৰ Alienation ৰোধ

জনজাতীয় ভূমিৰ সুৰক্ষা PESA-ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।

আইনখনত Scheduled Areas-ত জনজাতীয় ভূমিৰ alienation বা হস্তান্তৰ/বিচ্ছিন্নতা ৰোধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ৰ ক্ষমতাৰ ব্যৱস্থা আছে।

একেদৰে কোনো Scheduled Tribe-ৰ সদস্যৰ ভূমি বেআইনীভাৱে হস্তান্তৰিত হ’লে সেই ভূমি পুনৰুদ্ধাৰৰ ক্ষেত্ৰতো স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা আছে।

ভূমি জনজাতীয় সমাজৰ জীৱিকা আৰু সামাজিক পৰিচয়ৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত হোৱা বাবে এই ব্যৱস্থা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

সামূহিক সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা

PESA-এ community resources বা সামূহিক সম্পদৰ সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱস্থাপনাত স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।

জনজাতীয় সমাজৰ বহু সম্পদ ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ পৰিৱৰ্তে সামূহিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সেয়েহে এই সম্পদৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত স্থানীয় সমাজৰ অংশগ্ৰহণ গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।

---

PESA আৰু গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ

Democratic Decentralisation বা গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ অৰ্থ হৈছে শাসন আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা উচ্চ স্তৰৰ চৰকাৰৰ পৰা জনসাধাৰণৰ ওচৰৰ স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানলৈ স্থানান্তৰ কৰা।

PESA-এ এই নীতিক Scheduled Areas-ত অধিক গভীৰ ৰূপত প্ৰয়োগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।

ই স্থানীয় লোকসকলক—

উন্নয়ন + ভূমি + বনজ সম্পদ + প্ৰাকৃতিক সম্পদ + সংস্কৃতি + স্থানীয় অৰ্থনীতি

আদি বিভিন্ন বিষয়ত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।

Gram Sabha-ৰ জৰিয়তে সাধাৰণ জনসাধাৰণে পোনপটীয়াকৈ স্থানীয় শাসনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

সেয়েহে PESA-এ জনজাতীয় লোকসকলক কেৱল চৰকাৰী আঁচনিৰ সুবিধাভোগী হিচাপে নহয়, বৰং স্থানীয় শাসনৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণকাৰী হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

---

PESA আৰু Tribal Self-Governance

PESA-ৰ কেন্দ্ৰীয় ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত Tribal Self-Governance বা জনজাতীয় স্ব-শাসন অন্যতম।

স্ব-শাসন মানে ৰাষ্ট্ৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে নিজৰ স্থানীয় সামাজিক, সাংস্কৃতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামূহিক বিষয়ত স্থানীয় সমাজৰ অৰ্থপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা থকা।

PESA-এ Gram Sabha আৰু Panchayat-ৰ জৰিয়তে Scheduled Areas-ত এই ধাৰণাটো শক্তিশালী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।

---

PESA আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ

PESA বুজিবলৈ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ বিষয়টো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

ভাৰতৰ বহু Scheduled Areas বনজ আৰু খনিজ সম্পদত সমৃদ্ধ। একে সময়তে বহু জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ জীৱিকা এই প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

সেয়েহে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ সিদ্ধান্তত স্থানীয় সমাজৰ মতামত আৰু স্বাৰ্থক বিবেচনা কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।

Minor Forest Produce, Minor Minerals, Village Markets আৰু Community Resources-ৰ সৈতে জড়িত PESA-ৰ বিধানসমূহে এই নীতিটোক প্ৰতিফলিত কৰে।

---

PESA আৰু উন্নয়ন

PESA উন্নয়নৰ বিৰোধী আইন নহয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে অধিক অংশগ্ৰহণমূলক আৰু স্থানীয় প্ৰয়োজনৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ উন্নয়ন নিশ্চিত কৰা।

Scheduled Areas-ত বৃহৎ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ ফলত ভূমি অধিগ্ৰহণ, জীৱিকাৰ পৰিৱৰ্তন, পুনৰ্বাসন আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

সেয়েহে PESA-এ Gram Sabha-ক পৰিকল্পনা, অনুমোদন, পৰামৰ্শ আৰু নজৰদাৰীৰ সৈতে জড়িত কৰি উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ চেষ্টা কৰিছে।

মূল নীতিটো হ’ল—

জনজাতীয় এলেকাৰ উন্নয়ন জনজাতীয় লোকসকলৰ অংশগ্ৰহণৰ সৈতে হ’ব লাগে; তেওঁলোকৰ ওপৰত একপক্ষীয়ভাৱে জাপি দিয়া উচিত নহয়।

---

PESA আৰু Fifth Schedule

PESA-ৰ অধ্যয়ন Fifth Schedule-ৰ সৈতে একেলগে কৰা উচিত।

ভাৰতীয় সংবিধানৰ Fifth Schedule-এ Scheduled Areas আৰু Scheduled Tribes-ৰ প্ৰশাসন আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বিশেষ সাংবিধানিক কাঠামো প্ৰদান কৰিছে।

Article 244(1) Fifth Schedule-ৰ সৈতে জড়িত।

Fifth Schedule-ৰ অধীনত Governor-ৰ কিছুমান বিশেষ দায়িত্ব আৰু ক্ষমতা আছে। Scheduled Areas-ৰ প্ৰশাসন সম্পৰ্কে Governor-ৰ বিশেষ ভূমিকা আছে।

ইয়াৰ লগতে Tribes Advisory Council-ও Fifth Schedule-ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান।

PESA-এ এই সাংবিধানিক কাঠামোৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি Scheduled Areas-ত তৃণমূল পৰ্যায়ৰ গণতান্ত্ৰিক স্ব-শাসনৰ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰে।

---

PESA আৰু Sixth Schedule-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য

PESA আৰু Sixth Schedule-ৰ ব্যৱস্থাক একে বুলি ভাবিব নালাগে।

Fifth Schedule-এ মূলতঃ Scheduled Areas আৰু Scheduled Tribes-ৰ প্ৰশাসনৰ বাবে বিশেষ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।

আনহাতে Sixth Schedule, যিটো Article 244(2)-ৰ সৈতে জড়িত, ই Assam, Meghalaya, Tripura আৰু Mizoram-ৰ নিৰ্দিষ্ট Tribal Areas-ত Autonomous District Councils আৰু Regional Councils-ৰ জৰিয়তে বিশেষ স্বায়ত্তশাসনৰ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।

সেয়েহে PESA মূলতঃ Fifth Schedule-ৰ Scheduled Areas-ৰ সৈতে জড়িত; Sixth Schedule-ৰ Autonomous Areas-ৰ ক্ষেত্ৰত PESA প্ৰযোজ্য নহয়।

এই পাৰ্থক্য UPSC, APSC, ADRE, UGC NET আৰু SLET-ৰ বাবে বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

PESA আৰু 73rd Constitutional Amendment-ৰ পাৰ্থক্য

73rd Constitutional Amendment Act, 1992 আৰু PESA Act, 1996 পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত যদিও দুয়োটা একে নহয়।

73rd Amendment-এ ভাৰতত Panchayati Raj-ৰ সাংবিধানিক কাঠামো সৃষ্টি কৰিছিল। আনহাতে PESA-এ এই ব্যৱস্থাক Scheduled Areas-লৈ বিশেষ পৰিৱৰ্তন আৰু সুৰক্ষাৰ সৈতে সম্প্ৰসাৰণ কৰিছিল।

73rd Constitutional Amendment| PESA Act

1992 চনৰ সাংবিধানিক সংশোধনী| 1996 চনৰ সংসদীয় আইন

Part IX সংযোজন কৰে| Scheduled Areas-লৈ Part IX সম্প্ৰসাৰণ কৰে

Panchayati Raj-ৰ সাংবিধানিক ভিত্তি শক্তিশালী কৰে| Tribal self-governance-ত গুৰুত্ব দিয়ে

সাধাৰণ পঞ্চায়তীৰাজ কাঠামো| Scheduled Areas-ৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা

Gram Sabha-ৰ সাংবিধানিক স্বীকৃতি| Gram Sabha-ক বিশেষ ক্ষমতা প্ৰদান

Article 243-সমূহৰ সৈতে জড়িত| Article 243M(4)(b)-ৰ সাংবিধানিক ভিত্তিৰ ওপৰত প্ৰণীত

সাধাৰণ গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ| জনজাতীয় স্ব-শাসন আৰু সুৰক্ষাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব

---

PESA-ৰ গুৰুত্ব

PESA ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰ আৰু জনজাতীয় শাসনব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

প্ৰথমতে, ই তৃণমূল গণতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰে। Gram Sabha-ৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰি সাধাৰণ লোকসকলক স্থানীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সৈতে জড়িত কৰে।

দ্বিতীয়তে, ই জনজাতীয় পৰম্পৰা আৰু ৰীতি-নীতি সংৰক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

তৃতীয়তে, ই সামূহিক সম্পদৰ সুৰক্ষা আৰু ব্যৱস্থাপনাত স্থানীয় সমাজৰ ভূমিকাক স্বীকৃতি দিয়ে।

চতুৰ্থতে, ভূমি অধিগ্ৰহণ আৰু পুনৰ্বাসনৰ ক্ষেত্ৰত স্থানীয় লোকৰ সৈতে পৰামৰ্শৰ ব্যৱস্থা কৰে।

পঞ্চমতে, Minor Forest Produce-ৰ মালিকানাৰ জৰিয়তে জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষমতা শক্তিশালী কৰাৰ চেষ্টা কৰে।

ষষ্ঠতে, Minor Minerals, Village Markets আৰু Money-Lending আদি বিষয়ত স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰে।

শেষত, ই Scheduled Areas-ত জনজাতীয় ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু স্ব-শাসন শক্তিশালী কৰাৰ চেষ্টা কৰে।

---

PESA-ৰ ৰূপায়ণৰ প্ৰত্যাহ্বান

PESA-এ এক শক্তিশালী আইনী কাঠামো প্ৰদান কৰিলেও ইয়াৰ সফলতা বহুলাংশে সংশ্লিষ্ট ৰাজ্যসমূহে ইয়াক কেনেদৰে ৰূপায়ণ কৰে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যাহ্বান হৈছে ৰাজ্যসমূহৰ Panchayati Raj আইন আৰু PESA-ৰ বিশেষ বিধানৰ মাজত উপযুক্ত সমন্বয় স্থাপন কৰা।

আন এটা সমস্যা হৈছে Gram Sabha-ৰ প্ৰকৃত ক্ষমতায়ন। কেৱল আইনৰ ভিতৰত ক্ষমতা উল্লেখ কৰিলেই Gram Sabha স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে শক্তিশালী হৈ নাযায়। স্থানীয় লোকসকলক তথ্য, প্ৰশাসনিক সহায় আৰু প্ৰকৃত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সুযোগ প্ৰদান কৰাটোও প্ৰয়োজনীয়।

ভূমি, বন, খনিজ সম্পদ, উন্নয়নমূলক প্ৰকল্প আৰু বিভিন্ন চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিভাজনেও PESA ৰূপায়ণত প্ৰত্যাহ্বান সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

সেয়েহে PESA-ৰ সফলতা কেৱল আইন প্ৰণয়নৰ ওপৰত নহয়; ইয়াৰ কাৰ্যকৰী ৰূপায়ণ আৰু Gram Sabha-ৰ বাস্তৱ ক্ষমতায়নৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰশীল।

---

PESA আৰু ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা

PESA কেৱল জনজাতীয় নীতিৰ ক্ষেত্ৰতে গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয়; ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা আৰু স্থানীয় শাসনৰ অধ্যয়নৰ বাবেও ই গুৰুত্বপূৰ্ণ।

ভাৰতীয় সংবিধানত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিভাজনৰ লগতে 73rd আৰু 74th Constitutional Amendments-ৰ জৰিয়তে স্থানীয় চৰকাৰকো সাংবিধানিক স্থান দিয়া হৈছে।

PESA-এ ইয়াৰ সৈতে আৰু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ যোগ কৰে—ভিন্ন সামাজিক আৰু ভৌগোলিক পৰিস্থিতিৰ বাবে ভিন্ন শাসনব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে।

সেয়েহে PESA-এ ভাৰতীয় সংবিধানৰ বৈচিত্ৰ্যৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ বিকেন্দ্ৰীকৃত শাসনব্যৱস্থাৰ এক উদাহৰণ আগবঢ়ায়।

---

PESA-ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যসমূহ

বিষয়| তথ্য

সম্পূৰ্ণ নাম| Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act

জনপ্ৰিয় নাম| PESA Act

প্ৰণয়নৰ বছৰ| 1996

কাৰ্যকৰী হোৱা তাৰিখ| 24 December 1996

সাংবিধানিক ভিত্তি| Article 243M(4)(b)

সম্পৰ্কিত সাংবিধানিক অংশ| Part IX

সম্পৰ্কিত Schedule| Fifth Schedule

সম্পৰ্কিত Article| Article 244(1)

মুখ্য প্ৰতিষ্ঠান| Gram Sabha

মুখ্য উদ্দেশ্য| Tribal Self-Governance

প্ৰযোজ্য এলেকা| Fifth Schedule-ৰ Scheduled Areas

সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা| সুৰক্ষিত কৰাৰ ব্যৱস্থা

সাংস্কৃতিক পৰিচয়| সংৰক্ষণ

সামূহিক সম্পদ| সুৰক্ষা

উন্নয়নমূলক পৰিকল্পনা| Gram Sabha/Panchayat-ৰ ভূমিকা

ভূমি অধিগ্ৰহণ| পৰামৰ্শৰ ব্যৱস্থা

Rehabilitation & Resettlement| Gram Sabha/Panchayat-ৰ সৈতে পৰামৰ্শ

Minor Forest Produce| মালিকানাৰ ব্যৱস্থা

Minor Minerals| Gram Sabha/Panchayat-ৰ ভূমিকা

Money-Lending| নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা

Village Markets| স্থানীয় নিয়ন্ত্ৰণ

জনজাতীয় ভূমি Alienation| ৰোধ আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ ব্যৱস্থা

ST Reservation| কমেও এক-দ্বিতীয়াংশ আসন

Chairperson| Scheduled Areas-ত সকলো Chairperson পদ ST-ৰ বাবে সংৰক্ষিত

---

পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাসমূহ

PESA-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ: Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act.

PESA প্ৰণয়নৰ বছৰ: 1996.

PESA কাৰ্যকৰী হোৱা তাৰিখ: 24 December 1996.

PESA-ৰ সাংবিধানিক ভিত্তি: Article 243M(4)(b).

PESA-ৰ সৈতে জড়িত Schedule: Fifth Schedule.

Scheduled Areas-ৰ সৈতে জড়িত Article: Article 244(1).

PESA-ৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠান: Gram Sabha.

PESA-ৰ মূল ধাৰণা: Tribal Self-Governance.

Minor Forest Produce: Gram Sabha/Panchayat-ৰ মালিকানাৰ ব্যৱস্থা।

Minor Minerals: Gram Sabha/Panchayat-ৰ সুপাৰিশৰ ব্যৱস্থা।

ভূমি অধিগ্ৰহণ: Gram Sabha বা উপযুক্ত স্তৰৰ Panchayat-ৰ সৈতে পৰামৰ্শ।

Scheduled Tribes-ৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ: Panchayats-ত কমেও এক-দ্বিতীয়াংশ।

Chairpersons: Scheduled Areas-ৰ সকলো স্তৰৰ Panchayat-ৰ Chairperson পদ Scheduled Tribes-ৰ বাবে সংৰক্ষিত।

Sixth Schedule Areas: PESA-ৰ অধীনত নহয়।

---

উপসংহাৰ

Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act, 1996 বা PESA ভাৰতত জনজাতীয় স্ব-শাসন আৰু তৃণমূল গণতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন।

এই আইনখনে স্বীকাৰ কৰে যে Scheduled Areas-ত বসবাস কৰা জনজাতীয় সমাজসমূহৰ নিজস্ব পৰম্পৰা, ৰীতি-নীতি, সাংস্কৃতিক পৰিচয়, সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু ভূমি তথা প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সৈতে বিশেষ সম্পৰ্ক আছে।

সেয়েহে সাধাৰণ পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক হুবহু প্ৰয়োগ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে PESA-এ Gram Sabha-ক কেন্দ্ৰত ৰাখি বিশেষ স্ব-শাসন আৰু সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছে।

ভূমি অধিগ্ৰহণ, পুনৰ্বাসন, Minor Forest Produce, Minor Minerals, Village Markets, Money-Lending, জনজাতীয় ভূমিৰ সুৰক্ষা, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু সামূহিক সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত স্থানীয় লোকসকলৰ অংশগ্ৰহণৰ ব্যৱস্থা PESA-ৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি কৰিছে।

সেয়েহে PESA-ৰ মূল দৰ্শনক তলৰ ধৰণে সংক্ষেপে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি—

গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ → Gram Sabha-ৰ ক্ষমতায়ন → জনজাতীয় স্ব-শাসন।

পৰীক্ষাৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগটো মনত ৰাখিব:

PESA, 1996 + Article 243M(4)(b) + Fifth Schedule + Scheduled Areas + Gram Sabha + Tribal Self-Governance

উৎস আৰু প্ৰসংগ

Constitution of India — Article 243M, Article 244 আৰু Fifth Schedule।

The Panchayats (Extension to the Scheduled Areas) Act, 1996 — Government of India।

Ministry of Panchayati Raj, Government of India — Panchayati Raj আৰু PESA-সম্পৰ্কীয় চৰকাৰী তথ্য।

M. Laxmikanth, Indian Polity — Panchayati Raj, Scheduled Areas আৰু Tribal Administration।

IGNOU Study Materials — Panchayati Raj আৰু Tribal Administration সম্পৰ্কীয় সহায়ক শৈক্ষিক উৎস।