সংসদত সাধাৰণ বিধেয়ক (Ordinary Bill)

 

সাধাৰণ বিধেয়ক (Ordinary Bill) হৈছে এনে এক বিধেয়ক যিয়ে ধন বিধেয়ক (Money Bill) বা সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক (Constitution Amendment Bill)-ৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট বিশেষ বিষয়সমূহৰ বাহিৰে আন বিষয়ত আইন প্ৰণয়ন, সংশোধন বা বাতিল কৰাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। ভাৰতীয় সংসদৰ সাধাৰণ আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াত Ordinary Bill-ৰ গুৰুত্ব অতি বেছি।

শিক্ষা, সামাজিক কল্যাণ, প্ৰশাসন, পৰিৱেশ, অপৰাধ আইন, অৰ্থনীতি, জনস্বাস্থ্য আদি বহু বিষয়ৰ ওপৰত সংসদে Ordinary Bill প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে, যদিহে সেই বিষয়ত সংসদৰ আইন প্ৰণয়নৰ সাংবিধানিক ক্ষমতা থাকে।

Ordinary Bill-ৰ প্ৰক্ৰিয়া মূলতঃ সংবিধানৰ Article 107 আৰু Article 108-ৰ সৈতে জড়িত। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদনৰ বিষয়টো Article 111-ত উল্লেখ কৰা হৈছে।

Ordinary Bill ক'ত উত্থাপন কৰিব পাৰি?

Ordinary Bill সংসদৰ যিকোনো এখন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

অৰ্থাৎ, ই—

- লোকসভাত, অথবা

- ৰাজ্যসভাত

উত্থাপন কৰিব পাৰি।

এই ক্ষেত্ৰত Money Bill-ৰ দৰে কেৱল লোকসভাত উত্থাপনৰ বাধ্যবাধকতা নাই।

Ordinary Bill এজন মন্ত্ৰী বা Private Member অৰ্থাৎ মন্ত্ৰী নোহোৱা কোনো সাংসদে উত্থাপন কৰিব পাৰে।

সাধাৰণতে Ordinary Bill উত্থাপনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পূৰ্বানুমোদনৰ প্ৰয়োজন নহয়। অৱশ্যে সংবিধানৰ কোনো বিশেষ বিধানে কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ recommendation প্ৰয়োজন বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰিলে সেই নিয়ম প্ৰযোজ্য হ'ব।

---

Ordinary Bill কেনেকৈ আইনত পৰিণত হয়?

এটা Ordinary Bill আইনত পৰিণত হ'বলৈ সাধাৰণতে সংসদৰ দুয়োখন সদনে একে ৰূপত বিধেয়কখন গৃহীত কৰিব লাগিব।

প্ৰথমে বিধেয়কখন যিখন সদনত উত্থাপন কৰা হয়, সেই সদনত ইয়াৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত আলোচনা আৰু বিবেচনা কৰা হয়। প্ৰয়োজন অনুসৰি বিধেয়কখন সংসদীয় সমিতিলৈও প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।

বিধেয়কখন প্ৰথম সদনে গৃহীত কৰাৰ পিছত দ্বিতীয় সদনলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়।

দ্বিতীয় সদনে বিধেয়কখন—

- কোনো সংশোধনী নকৰাকৈ গৃহীত কৰিব পাৰে;

- সংশোধনীসহ গৃহীত কৰিব পাৰে;

- নাকচ কৰিব পাৰে; অথবা

- বিধেয়কখনৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত লোৱাত ব্যৰ্থ হ'ব পাৰে।

যদি দুয়োখন সদনৰ মাজত মতানৈক্য সৃষ্টি হয়, তেন্তে সাংবিধানিকভাৱে নিৰ্ধাৰিত পৰিস্থিতিত Joint Sitting (যুটীয়া অধিৱেশন) আহ্বান কৰিব পাৰি।

---

Joint Sitting আৰু Ordinary Bill

Article 108-ৰ অধীনত কিছুমান বিশেষ পৰিস্থিতিত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ যুটীয়া অধিৱেশন (Joint Sitting) অনুষ্ঠিত কৰিব পাৰি।

তলত দিয়া পৰিস্থিতিত যুটীয়া অধিৱেশন আহ্বান কৰিব পাৰি—

১. এখন সদনে বিধেয়ক নাকচ কৰিলে

যদি এখন সদনে গৃহীত কৰা বিধেয়ক আনখন সদনে সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ কৰে, তেন্তে deadlock সৃষ্টি হ'ব পাৰে।

২. সংশোধনীক লৈ মতানৈক্য

যদি দুয়োখন সদনে বিধেয়কখনত কৰিবলগীয়া সংশোধনীৰ ক্ষেত্ৰত চূড়ান্তভাৱে মতানৈক্যত উপনীত হয়, তেন্তে Joint Sitting আহ্বান কৰিব পাৰি।

৩. ছয় মাহতকৈ অধিক সময় বিধেয়কখনৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত নোলোৱা

যদি এখন সদনে আনখন সদনৰ দ্বাৰা প্ৰেৰণ কৰা বিধেয়কখন ছয় মাহতকৈ অধিক সময় গৃহীত নকৰে, তেন্তে Article 108-ৰ অধীনত Joint Sitting-ৰ ব্যৱস্থা প্ৰযোজ্য হ'ব পাৰে।

যুটীয়া অধিৱেশনত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকল একেলগে বহে।

সাধাৰণতে লোকসভাৰ Speaker-এ Joint Sitting-ত সভাপতিত্ব কৰে।

---

কোনবোৰ বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting নহয়?

Joint Sitting-ৰ ব্যৱস্থা সকলো বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নহয়।

বিশেষকৈ—

Money Bill আৰু Constitution Amendment Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting-ৰ ব্যৱস্থা নাই।

সেয়েহে পৰীক্ষাৰ বাবে এইটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ—

«Ordinary Bill → Joint Sitting possible

Money Bill → Joint Sitting not possible

Constitution Amendment Bill → Joint Sitting not possible»

---

Ordinary Bill-ত ৰাজ্যসভাৰ ভূমিকা

Ordinary Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ সাংবিধানিক ভূমিকা মূলতঃ সমান।

Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যসভাৰ ক্ষমতা সীমিত, কিন্তু Ordinary Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যসভাই বিধেয়কখন—

- আলোচনা কৰিব পাৰে;

- সংশোধনী প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াব পাৰে;

- গৃহীত কৰিব পাৰে;

- নাকচ কৰিব পাৰে; আৰু

- বিধেয়কখনৰ ক্ষেত্ৰত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত বিলম্ব কৰিব পাৰে।

সেয়েহে Ordinary Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যসভা কেৱল পৰামৰ্শদাতা সদন নহয়; ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা আছে।

---

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন

সংসদৰ দুয়োখন সদনে Ordinary Bill গৃহীত কৰাৰ পিছত বিধেয়কখন Article 111-ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওচৰলৈ পঠিওৱা হয়।

ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে—

1. বিধেয়কখনত assent দিব পাৰে;

2. assent withheld কৰিব পাৰে; অথবা

3. Money Bill নহ'লে বিধেয়কখন পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে সংসদলৈ ঘূৰাই পঠিয়াব পাৰে।

যদি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ঘূৰাই পঠোৱা Ordinary Bill-খন সংসদে পুনৰ গৃহীত কৰে, তেন্তে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে পুনৰ assent ৰখাই থ'ব নোৱাৰে।

এই কাৰণেই Ordinary Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ এই ক্ষমতাক সাধাৰণতে Suspensive Veto বুলি কোৱা হয়।

---

Ordinary Bill-ৰ Lapse

লোকসভা ভংগ (Dissolution) হ'লে সংসদত বিচাৰাধীন থকা বিধেয়কসমূহৰ অৱস্থাৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।

Article 107 অনুসৰি—

যদি কোনো Bill ৰাজ্যসভাত pending হৈ থাকে আৰু লোকসভাই সেই Bill-খন এতিয়াও গৃহীত কৰা নাই, তেন্তে কেৱল লোকসভা ভংগ হোৱাৰ কাৰণে সেই Bill-খন lapse নকৰে।

কিন্তু—

- লোকসভাত pending থকা Bill সাধাৰণতে লোকসভা ভংগ হ'লে lapse কৰে।

- লোকসভাই গৃহীত কৰি ৰাজ্যসভাত pending হৈ থকা Bill-ও সাধাৰণতে লোকসভা ভংগ হ'লে lapse কৰে।

অৱশ্যে Article 108-ৰ অধীনত Joint Sitting আহ্বান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান বিশেষ সাংবিধানিক ব্যতিক্ৰম আছে।

---

Ordinary Bill আৰু Money Bill-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য

বৈশিষ্ট্য| Ordinary Bill| Money Bill

মূল সাংবিধানিক বিধান| Article 107–108| Article 110

ক'ত উত্থাপন কৰিব পাৰি?| যিকোনো সদনত| কেৱল লোকসভাত

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ recommendation| সাধাৰণতে প্ৰয়োজন নাই| প্ৰয়োজন

ৰাজ্যসভাৰ ভূমিকা| যথেষ্ট/মূলতঃ সমান| সীমিত

Joint Sitting| সম্ভৱ| সম্ভৱ নহয়

Speaker's certification| প্ৰয়োজন নাই| প্ৰয়োজন

ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ঘূৰাই পঠাব পাৰে নে?| পাৰে| নোৱাৰে

বিশেষ 14 দিনৰ নিয়ম| নাই| আছে

---

Ordinary Bill-ৰ সৈতে জড়িত গুৰুত্বপূৰ্ণ Articles

Article 107 – Bills-ৰ উত্থাপন আৰু গৃহীত কৰাৰ বিধান।

Article 108 – কিছুমান পৰিস্থিতিত দুয়োখন সদনৰ Joint Sitting।

Article 111 – Bills-ৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ assent।

---

Exam Facts

- Ordinary Bill লোকসভা বা ৰাজ্যসভা—যিকোনো এখন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

- Ordinary Bill এজন Minister বা Private Member-এ উত্থাপন কৰিব পাৰে।

- Ordinary Bill গৃহীত কৰিবলৈ সাধাৰণতে দুয়োখন সদনৰ অনুমোদন প্ৰয়োজন।

- দুয়োখন সদনৰ মাজত deadlock হ'লে Article 108-ৰ অধীনত Joint Sitting অনুষ্ঠিত কৰিব পাৰি।

- Joint Sitting-ত সাধাৰণতে Lok Sabha Speaker-এ সভাপতিত্ব কৰে।

- Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting নহয়।

- Constitution Amendment Bill-ৰ ক্ষেত্ৰতো Joint Sitting নহয়।

- Ordinary Bill ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে সংসদলৈ ঘূৰাই পঠাব পাৰে।

- সংসদে পুনৰ গৃহীত কৰা Ordinary Bill-ত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে assent ৰখাই থ'ব নোৱাৰে।

- Ordinary Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Lok Sabha আৰু Rajya Sabha-ৰ ভূমিকা মূলতঃ সমান।

- Article 107 = Bills

- Article 108 = Joint Sitting

- Article 111 = President's Assent

Sources: Constitution of India (Articles 107, 108 and 111), Legislative Department, Government of India; IGNOU study material on Parliament and Parliamentary Procedure; M. Laxmikanth, Indian Polity, chapters on Parliament and Legislative Procedure.