অনাস্থা প্ৰস্তাৱ (No-Confidence Motion)

 

ভূমিকা

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ (No-Confidence Motion) হৈছে ভাৰতীয় সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাত চৰকাৰৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম। ইয়াৰ জৰিয়তে লোকসভাৰ সদস্যসকলে প্ৰকাশ কৰে যে তেওঁলোকে মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত আৰু আস্থা ৰাখা নাই।

ভাৰতত সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছে। এই ব্যৱস্থাত মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ। সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ 75(3) অনুসৰি, Council of Ministers shall be collectively responsible to the House of the People.

সেয়েহে যদি মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সদস্যৰ আস্থা হেৰুৱায়, তেন্তে চৰকাৰে ক্ষমতাত অব্যাহত থাকিব নোৱাৰে। এই আস্থা পৰীক্ষা কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংসদীয় পদ্ধতি হৈছে অনাস্থা প্ৰস্তাৱ।

সাংবিধানিক ভিত্তি

অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে ভাৰতীয় সংবিধানত পোনপটীয়াকৈ কোনো নিৰ্দিষ্ট অনুচ্ছেদ নাই।

ই সংসদৰ Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha আৰু সংসদীয় পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ব্যৱহৃত হয়।

অৱশ্যে ইয়াৰ মূল সাংবিধানিক ভিত্তি হৈছে Article 75(3)।

এই অনুচ্ছেদ অনুসৰি—

“The Council of Ministers shall be collectively responsible to the House of the People.”

ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ।

এই নীতিৰ ফলত মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থন বা আস্থা বজাই ৰাখিব লাগিব।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ মূল উদ্দেশ্য

অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ আস্থা উপভোগ কৰি আছে নে নাই সেইটো পৰীক্ষা কৰা।

যদি বিৰোধী দল বা কোনো সাংসদে অনুভৱ কৰে যে চৰকাৰে লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থন হেৰুৱাইছে, তেন্তে সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি অনাস্থা প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব পাৰে।

ই চৰকাৰৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু সংসদীয় বৈধতা পৰীক্ষা কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

কোন সদনত অনাস্থা প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰা হয়?

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

ইয়াৰ কাৰণ হৈছে মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ, ৰাজ্যসভাৰ ওচৰত নহয়।

সেয়ে ৰাজ্যসভাত কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী পৰিষদৰ বিৰুদ্ধে অনাস্থা প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব নোৱাৰি।

এইটো প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ উত্থাপনৰ পদ্ধতি

লোকসভাৰ কোনো সদস্যই সংসদৰ নিয়ম অনুসৰি অনাস্থা প্ৰস্তাৱ উত্থাপনৰ বাবে জাননী দিব পাৰে।

প্ৰস্তাৱটো লোকসভাৰ অধ্যক্ষৰ সন্মুখত উত্থাপন কৰা হয়। অধ্যক্ষই সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি ইয়াৰ গ্ৰহণযোগ্যতা নিৰ্ধাৰণ কৰে।

প্ৰস্তাৱটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ লোকসভাৰ অন্ততঃ ৫০ জন সদস্যৰ সমৰ্থন প্ৰয়োজন।

প্ৰয়োজনীয় সমৰ্থন লাভ কৰিলে অধ্যক্ষই নিয়ম অনুসৰি প্ৰস্তাৱটোৰ ওপৰত আলোচনা আৰু ভোটদানৰ বাবে সময় নিৰ্ধাৰণ কৰে।

তাৰ পিছত লোকসভাত চৰকাৰৰ ওপৰত আস্থা আৰু অনাস্থাৰ বিষয়টো আলোচনা কৰা হয়।

আলোচনাৰ অন্তত প্ৰস্তাৱটো ভোটৰ বাবে উত্থাপন কৰা হয়।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লে কি হয়?

যদি অনাস্থা প্ৰস্তাৱটো লোকসভাত গৃহীত হয়, তেন্তে ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ আস্থা হেৰুৱাইছে।

সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ নীতি অনুসৰি মন্ত্ৰী পৰিষদে পদত্যাগ কৰিব লাগে।

কাৰণ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ অস্তিত্ব লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

এইটোৱেই অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিণতি।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ পৰাজিত হ’লে

যদি অনাস্থা প্ৰস্তাৱটো লোকসভাত পৰাজিত হয়, তেন্তে ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে চৰকাৰে সেই ভোটৰ জৰিয়তে লোকসভাৰ আস্থা বজাই ৰাখিছে।

এই পৰিস্থিতিত মন্ত্ৰী পৰিষদে স্বাভাৱিকভাৱে চৰকাৰ চলাই যাব পাৰে।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ বাবে কাৰণ উল্লেখ কৰাটো প্ৰয়োজনীয় নেকি?

অনাস্থা প্ৰস্তাৱত নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ দৰে নিৰ্দিষ্ট অভিযোগ বা কাৰণ উল্লেখ কৰাটো বাধ্যতামূলক নহয়।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ মূল প্ৰশ্নটো হৈছে—

“লোকসভাই বৰ্তমানৰ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত আস্থা ৰাখেনে?”

অৰ্থাৎ, ই কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট নীতি বা কাৰ্যৰ ওপৰত নিন্দা প্ৰকাশ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত আস্থাৰ পৰীক্ষা কৰে।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ আৰু নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ পাৰ্থক্য

এই দুয়োটা সংসদীয় প্ৰস্তাৱৰ মাজৰ পাৰ্থক্য পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ| নিন্দা প্ৰস্তাৱ

সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত আস্থা পৰীক্ষা কৰে| চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি/কাৰ্যৰ নিন্দা কৰে

লোকসভাত উত্থাপন কৰা হয়| লোকসভাত উত্থাপন কৰা হয়

নিৰ্দিষ্ট কাৰণ উল্লেখ কৰাটো বাধ্যতামূলক নহয়| নিন্দাৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা হয়

চৰকাৰে লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা হেৰুৱাইছে নে নাই সেইটো পৰীক্ষা কৰে| চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যৰ প্ৰতি অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰে

গৃহীত হ’লে মন্ত্ৰী পৰিষদে পদত্যাগ কৰিব লাগে| গৃহীত হ’লেও মন্ত্ৰী পৰিষদৰ পদত্যাগ স্বয়ংক্ৰিয় নহয়

মূল উদ্দেশ্য = Confidence Test| মূল উদ্দেশ্য = Criticism/Censure

সহজে মনত ৰাখিব

No-Confidence → “Do you still have the confidence of the Lok Sabha?”

Censure → “We disapprove of this particular policy/action.”

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ আৰু বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত লোকসভাৰ আস্থা পৰীক্ষা কৰে।

আনহাতে, বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ (Privilege Motion) সংসদ বা কোনো সাংসদৰ সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগ হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

অৰ্থাৎ—

No-Confidence Motion → Government's Majority/Confidence

Privilege Motion → Breach of Parliamentary Privilege

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ আৰু স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ (Adjournment Motion) কোনো নিৰ্দিষ্ট, জৰুৰী আৰু জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আলোচনা কৰিবলৈ স্বাভাৱিক সংসদীয় কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

আনহাতে, অনাস্থা প্ৰস্তাৱ সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ আস্থা উপভোগ কৰে নে নাই সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰে।

সেয়ে—

Adjournment Motion → Urgent specific public matter

No-Confidence Motion → Confidence in the Council of Ministers

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ আৰু Trust Vote

Trust Vote আৰু No-Confidence Motion একে উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে, কিন্তু প্ৰক্ৰিয়াগত দিশত দুয়োটাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ সাধাৰণতে বিৰোধী বা কোনো সদস্যৰ উদ্যোগত চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপন কৰা হয়।

আনহাতে, কোনো চৰকাৰে নিজৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা বা লোকসভাৰ আস্থা প্ৰমাণ কৰিবলৈ Trust Vote/Floor Test বিচাৰিব পাৰে।

দুয়ো ক্ষেত্ৰতে মূল বিষয় হৈছে লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থন।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ গুৰুত্ব

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত বিধানমণ্ডলীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ অন্যতম শক্তিশালী মাধ্যম।

ই চৰকাৰক লোকসভাৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ কৰি ৰাখে। চৰকাৰে কেৱল নিৰ্বাচনৰ সময়ত জনসাধাৰণৰ পৰা সমৰ্থন লাভ কৰিলেই নহয়, সংসদীয় কাৰ্যকালত লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থনো বজাই ৰাখিব লাগে।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱে বিৰোধী দলক চৰকাৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত ব্যাপক আলোচনা কৰাৰ সুযোগ দিয়ে আৰু চৰকাৰৰ সংসদীয় সংখ্যাগৰিষ্ঠতা পৰীক্ষা কৰে।

ইয়াৰ ফলত Collective Responsibility, Parliamentary Accountability আৰু Democratic Control over the Executive অধিক শক্তিশালী হয়।

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

- No-Confidence Motion = অনাস্থা প্ৰস্তাৱ

- ই লোকসভাতহে উত্থাপন কৰিব পাৰি।

- ৰাজ্যসভাত কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী পৰিষদৰ বিৰুদ্ধে অনাস্থা প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব নোৱাৰি।

- ইয়াৰ সাংবিধানিক পটভূমি Article 75(3)।

- Article 75(3) অনুসৰি মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ।

- সংবিধানত No-Confidence Motion-ৰ বিষয়ে পোনপটীয়াকৈ কোনো নিৰ্দিষ্ট অনুচ্ছেদ নাই।

- ইয়াৰ পদ্ধতি লোকসভাৰ Rules of Procedure and Conduct of Business-ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত।

- অনাস্থা প্ৰস্তাৱ উত্থাপনৰ বাবে কমেও ৫০ জন সদস্যৰ সমৰ্থন প্ৰয়োজন।

- ইয়াত নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ দৰে নিৰ্দিষ্ট অভিযোগ বা কাৰণ উল্লেখ কৰাটো বাধ্যতামূলক নহয়।

- অনাস্থা প্ৰস্তাৱ সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত আস্থা পৰীক্ষা কৰে।

- প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লে মন্ত্ৰী পৰিষদে পদত্যাগ কৰিব লাগে।

- প্ৰস্তাৱ পৰাজিত হ’লে চৰকাৰে লোকসভাৰ আস্থা বজাই ৰাখে।

- ই সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কাৰ্যপালিকাৰ জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম।

এক শাৰীৰ সংজ্ঞা

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ হৈছে লোকসভাত উত্থাপন কৰা এনে এক সংসদীয় প্ৰস্তাৱ, যাৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ আস্থা উপভোগ কৰি আছে নে নাই সেইটো পৰীক্ষা কৰা হয়।

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

N–C–R Formula

N – No Confidence → আস্থা নাই বুলি দাবী

C – Council of Ministers → মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত পৰীক্ষা

R – Resignation → প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লে পদত্যাগ

অৰ্থাৎ—

No Confidence → Council of Ministers → Resignation

Parliamentary Motions – Quick Revision

Question Hour → চৰকাৰক প্ৰশ্ন

Zero Hour → জৰুৰী বিষয় উত্থাপন

Calling Attention → মন্ত্ৰীৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ

Adjournment Motion → জৰুৰী নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত

Censure Motion → চৰকাৰৰ নিৰ্দিষ্ট নীতি/কাৰ্যৰ নিন্দা

Privilege Motion → বিশেষাধিকাৰ ভংগ

No-Confidence Motion → মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত আস্থাৰ পৰীক্ষা

উৎস

1. Constitution of India – Article 75(3) – Council of Ministers' collective responsibility to the Lok Sabha.

2. Lok Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha.

3. Parliament of India – Parliamentary Procedures and Devices.

4. IGNOU Study Materials – Indian Parliament and Parliamentary Government.

5. M. Laxmikanth, Indian Polity – Parliamentary Devices and Control over the Executive.