নশা মুক্ত ভাৰত অভিযান (Nasha Mukt Bharat Abhiyaan – NMBA)

ভূমিকা

নশা মুক্ত ভাৰত অভিযান (Nasha Mukt Bharat Abhiyaan বা NMBA) হৈছে ভাৰত চৰকাৰৰ মাদকদ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰ আৰু ইয়াৰ চাহিদা হ্ৰাস কৰাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় অভিযান। এই অভিযান ১৫ আগষ্ট ২০২০ তাৰিখে সামাজিক ন্যায় আৰু সৱলীকৰণ মন্ত্ৰালয় (Ministry of Social Justice and Empowerment)-ৰ দ্বাৰা আৰম্ভ কৰা হৈছিল। আৰম্ভণিতে দেশৰ ২৭২টা মাদকদ্ৰব্য-ব্যৱহাৰৰ দিশৰ পৰা অতি সংবেদনশীল জিলাক সামৰি অভিযানটো আৰম্ভ কৰা হৈছিল। পিছত আগষ্ট ২০২২ত ৩৭২খন জিলালৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয় আৰু ১৫ আগষ্ট ২০২৩ৰ পৰা দেশৰ সকলো জিলালৈ ইয়াক বিস্তাৰ কৰা হয়। 

NMBA হৈছে National Action Plan for Drug Demand Reduction (NAPDDR)-ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কেৱল মাদকদ্ৰব্যৰ বিৰুদ্ধে প্ৰচাৰ চলোৱা নহয়; বৰং সচেতনতা, প্ৰতিৰোধ, counselling, চিকিৎসা, পুনৰ্বাসন, aftercare, সামাজিক পুনঃএকীকৰণ আৰু community participation-ৰ জৰিয়তে মাদকদ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা। 

---

১. Nasha Mukt Bharat Abhiyaanৰ পটভূমি

মাদকদ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰ এজন ব্যক্তিৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱাৰ লগতে তেওঁৰ পৰিয়াল, শিক্ষা, কৰ্মজীৱন আৰু সামাজিক সম্পৰ্কতো নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেইবাবে ভাৰত চৰকাৰৰ নীতি কেৱল মাদকদ্ৰব্যৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সীমাবদ্ধ নহয়; drug demand reduction-কো গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

এই বৃহত্তৰ উদ্দেশ্যৰ বাবে National Action Plan for Drug Demand Reduction (NAPDDR)-এ preventive education, awareness generation, treatment, rehabilitation, counselling, aftercare, research আৰু capacity building আদি ক্ষেত্ৰক সামৰি লয়। 

NMBA এই বৃহত্তৰ কাঠামোৰ ভিতৰত জনসাধাৰণৰ মাজত ব্যাপক সচেতনতা আৰু সামাজিক অংশগ্ৰহণ সৃষ্টি কৰাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

---

২. Nasha Mukt Bharat Abhiyaanৰ মূল উদ্দেশ্য

NMBAৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ হৈছে—

মাদকদ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে সচেতনতা

মানুহক মাদকদ্ৰব্যৰ স্বাস্থ্য, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষতিৰ বিষয়ে অৱগত কৰা।

প্ৰতিৰোধমূলক শিক্ষা

বিশেষকৈ শিশু, কিশোৰ-কিশোৰী আৰু যুৱসমাজৰ মাজত মাদকদ্ৰব্য ব্যৱহাৰৰ আগতেই সচেতনতা সৃষ্টি কৰা।

Early Identification

মাদকদ্ৰব্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বা risk-ত থকা ব্যক্তিসকলক আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰি উপযুক্ত counselling আৰু treatment-ৰ সৈতে সংযোগ কৰা।

চিকিৎসা আৰু পুনৰ্বাসন

মাদকাসক্ত ব্যক্তিক চিকিৎসা, counselling, rehabilitation আৰু aftercare সেৱাৰ সৈতে সংযোগ কৰা।

সামাজিক পুনঃএকীকৰণ

মাদকাসক্তিৰ পৰা সুস্থ হোৱা ব্যক্তিক পুনৰ পৰিয়াল আৰু সমাজৰ সৈতে সংযুক্ত কৰাত সহায় কৰা আৰু stigma তথা discrimination হ্ৰাস কৰা। 

Community Participation

মাদকবিৰোধী আন্দোলনক কেৱল চৰকাৰী অভিযান হিচাপে নাৰাখি জনসাধাৰণৰ আন্দোলন (Jan Andolan) হিচাপে গঢ়ি তোলা।

---

৩. NMBAৰ তিনিটা-মুখীয়া পদ্ধতি

NMBAৰ এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰীক্ষামূলক দিশ হৈছে ইয়াৰ three-pronged approach।

প্ৰথম — Supply Reduction

Narcotics Control Bureau (NCB) আৰু অন্যান্য enforcement agencies-এ অবৈধ মাদকদ্ৰব্যৰ উৎপাদন, সৰবৰাহ আৰু যোগান নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কাম কৰে।

দ্বিতীয় — Awareness আৰু Demand Reduction

Ministry of Social Justice and Empowerment-এ awareness, outreach আৰু demand-reduction activitiesৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

তৃতীয় — Treatment

Health Department আৰু স্বাস্থ্য ব্যৱস্থা-ৰ জৰিয়তে মাদকাসক্ত ব্যক্তিৰ চিকিৎসা আৰু স্বাস্থ্য-সম্পৰ্কীয় সহায় আগবঢ়োৱা হয়।

অৰ্থাৎ,

Supply Reduction + Demand Reduction + Treatment

—এই তিনিটা দিশৰ সমন্বিত প্ৰচেষ্টাই NMBAৰ মূল কাঠামো গঠন কৰে। 

---

৪. যুৱসমাজৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব

NMBAৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ লক্ষ্যগোট হৈছে যুৱসমাজ।

ইয়াৰ অন্তৰ্গত—

বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থী

মহাবিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থী

বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থী

Higher Educational Institutions

Youth Clubs

NCC আৰু অন্যান্য যুৱ সংগঠন

শিক্ষক আৰু youth volunteers

চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি educational institutions-ত awareness আৰু sensitisation activitiesৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ২০২৬ চনৰ জুলাইলৈ দেশজুৰি ২১ লাখৰো অধিক educational awareness activities অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। 

ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে যুৱসমাজক মাদকদ্ৰব্যৰ পৰা দূৰত ৰখাৰ লগতে তেওঁলোকক drug-free lifestyle-ৰ ambassador হিচাপে গঢ়ি তোলা।

---

৫. মহিলা আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা

NMBAৰ লক্ষ্য কেৱল যুৱসমাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। মহিলা, পৰিয়াল, community organisations, civil society organisations আৰু স্থানীয় নেতৃত্বকো এই অভিযানৰ অংশীদাৰ কৰা হৈছে।

পৰিয়ালৰ ভূমিকা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ মাদকাসক্তিৰ প্ৰাৰম্ভিক লক্ষণ চিনাক্ত কৰা আৰু ব্যক্তিক counselling বা treatmentৰ সৈতে সংযোগ কৰাত পৰিয়ালে সহায় কৰিব পাৰে।

চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি NMBAৰ outreach activities-ত মহিলাৰ ব্যাপক অংশগ্ৰহণ হৈছে। ২০২৬ চনৰ জুলাইলৈ ৭.৯২ কোটিৰো অধিক মহিলা অভিযানটোৰ সচেতনতা কাৰ্যসূচীৰ সৈতে জড়িত হৈছিল। 

---

৬. Nasha Mukti Mitra

Nasha Mukti Mitra হৈছে NMBAৰ citizen-participation initiative।

ইয়াৰ মূল ধাৰণা হৈছে—মাদকবিৰোধী আন্দোলনত কেৱল চৰকাৰী সংস্থা নহয়, সাধাৰণ নাগৰিকেও স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

Nasha Mukti Mitraসকলে—

মাদকদ্ৰব্যৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱৰ বিষয়ে সচেতনতা সৃষ্টি কৰে,

মানুহক স্বাস্থ্যকৰ জীৱনশৈলী গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে,

মাদকাসক্ত ব্যক্তিক সহায় বিচাৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে,

community mobilisationত অংশগ্ৰহণ কৰে।

এই ব্যৱস্থাই NMBAক অধিক people-centric আৰু community-based কৰি তুলিছে। 

---

৭. চিকিৎসা আৰু পুনৰ্বাসন ব্যৱস্থা

সচেতনতা সৃষ্টি কৰিলেই মাদকাসক্তিৰ সমস্যা সম্পূৰ্ণৰূপে সমাধান নহয়। সেয়েহে NAPDDRৰ অধীনত বিভিন্ন চিকিৎসা আৰু পুনৰ্বাসন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা হৈছে।

Integrated Rehabilitation Centres for Addicts — IRCAs

মাদকাসক্ত ব্যক্তিৰ identification, counselling, treatment আৰু rehabilitationৰ বাবে এই কেন্দ্ৰসমূহে কাম কৰে।

Outreach and Drop-In Centres — ODICs

যিসকল ব্যক্তি formal treatment systemৰ পৰা আঁতৰি থাকে, তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ সেৱা লৈ যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত এই কেন্দ্ৰসমূহে ভূমিকা পালন কৰে।

Community-Based Peer-Led Intervention — CPLIs

বিশেষকৈ vulnerable adolescents আৰু community-ৰ মাজত prevention আৰু early interventionৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

Addiction Treatment Facilities — ATFs

চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত addiction treatment প্ৰদান কৰে।

District De-Addiction Centres — DDACs

জিলা পৰ্যায়ত de-addiction services অধিক সমন্বিত ৰূপত প্ৰদান কৰাৰ বাবে ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা হৈছে।

২০২৬ চনৰ চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি NAPDDRৰ অধীনত দেশজুৰি 768টা IRCAs, CPLIs, ODICs আৰু ATFs-ৰ নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ২৮.২৯ লাখৰো অধিক ব্যক্তিয়ে treatment আৰু rehabilitation services লাভ কৰিছিল। 

---

৮. National Drug De-Addiction Helpline — 14446

মাদকাসক্তি সম্পৰ্কে সহায় বিচৰা ব্যক্তি আৰু পৰিয়ালৰ বাবে চৰকাৰে National Toll-Free Drug De-Addiction Helpline — 14446 স্থাপন কৰিছে।

এই helplineৰ জৰিয়তে—

Primary counselling

Information

Guidance

Motivation

Referral services

প্ৰদান কৰা হয়।

২০২৬ চনৰ জুলাইলৈ ৪.৬০ লাখৰো অধিক calls এই helpline-ত লাভ কৰা হৈছিল। 

Exam Point:

👉 Drug De-Addiction Helpline = 14446

---

৯. NMBA আৰু NAPDDRৰ মাজৰ পাৰ্থক্য

এই দুটা শব্দ পৰীক্ষাত প্ৰায়ে বিভ্ৰান্তিকৰ হ'ব পাৰে।

NAPDDR

National Action Plan for Drug Demand Reduction হৈছে মাদকদ্ৰব্যৰ demand reductionৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰৰ বৃহত্তৰ action framework/scheme।

ইয়াৰ ভিতৰত preventive education, treatment, rehabilitation, research, capacity building, monitoring আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

NMBA

Nasha Mukt Bharat Abhiyaan হৈছে NAPDDRৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ component, যিয়ে বিশেষকৈ awareness, prevention, outreach আৰু community mobilisation-ত গুৰুত্ব দিয়ে। 

---

১০. NMBA App 2.0

২০২৬ চনত NMBAৰ implementation আৰু monitoring অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ NMBA App 2.0-ৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে—

Ground-level activitiesৰ reporting

Monitoring

Institutional coordination

Data collection

Implementation tracking

Transparency আৰু accountability বৃদ্ধি কৰা।

২০২৬ চনৰ চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি App 2.0-এ real-time reporting আৰু citizen-centric featuresৰ জৰিয়তে অভিযানটোৰ implementation অধিক শক্তিশালী কৰিছে। 

---

১১. NMBA Portal আৰু Digital Governance

২০২৬ চনৰ ১৯ আগষ্টত Nasha Mukt Bharat Abhiyaan portalটো পূৰ্বৰ platformৰ পৰা SAMAVESH Portalলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। National e-Governance Division (NeGD)-এ বিকশিত কৰা এই platformৰ জৰিয়তে NMBAৰ portal, e-Pledge, Nasha Mukti Mitra registration আৰু অন্যান্য digital services একত্ৰিত কৰা হৈছে। 

ই NMBAত digital governance আৰু technology-based monitoring-ৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পোৱাৰ কথা দেখুৱায়।

---

১২. ২০২৬ চনৰ উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি

১৬ জুলাই ২০২৬-ৰ PIB তথ্য অনুসৰি NMBAৰ awareness আৰু community participation activities-এ দেশজুৰি ২৯.৩২ কোটিৰো অধিক নাগৰিকক সামৰি লৈছিল।

ইয়াৰ ভিতৰত—

১১.২০ কোটিৰো অধিক যুৱক-যুৱতী

৭.৯২ কোটিৰো অধিক মহিলা

Educational institutions-ত ২১ লাখৰো অধিক awareness/sensitisation activities

অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। 

এইবোৰ হৈছে চৰকাৰীভাৱে প্ৰকাশিত programme outreach figures; ইয়াক ভাৰতত মাদকাসক্ত লোকৰ মুঠ সংখ্যা বুলি ব্যাখ্যা কৰিব নালাগে।

---

১৩. ২০২৬ চনৰ Nasha Mukt Bharat Saptah

Nasha Mukt Bharat Saptah 2026 অনুষ্ঠিত হৈছিল ১৭–২৬ জুন ২০২৬।

ইয়াৰ theme আছিল—

> “Nasha Mukt Bharat Abhiyaan – Viksit Bharat Ki Pehchaan”

এই কাৰ্যসূচী International Day Against Drug Abuse and Illicit Trafficking-ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। দেশজুৰি community-led আৰু awareness activitiesৰ জৰিয়তে ১.৩১ কোটিৰো অধিক নাগৰিকে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল বুলি PIB-এ প্ৰকাশ কৰিছে। 

---

১৪. ২০২৬ চনৰ National Mass Pledge

NMBAৰ ষষ্ঠ বৰ্ষপূৰ্তি উপলক্ষে ১৮ আগষ্ট ২০২৬ তাৰিখে National Mass Pledge Against Drug Abuse অনুষ্ঠিত কৰাৰ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।

ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল নাগৰিকসকলক মাদকবিৰোধী আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত কৰা আৰু যুৱসমাজক drug-free society গঢ়াৰ ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ বাবে উৎসাহিত কৰা। 

---

১৫. Nasha Mukt Bharat Abhiyaanৰ সামগ্ৰিক তাৎপৰ্য

NMBAৰ গুৰুত্ব কেইবাটাও দিশত দেখা যায়।

Prevention

মাদকদ্ৰব্য ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হোৱাৰ আগতেই সচেতনতা সৃষ্টি কৰে।

Public Awareness

মাদকদ্ৰব্যৰ স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক ক্ষতিৰ বিষয়ে মানুহক অৱগত কৰে।

Treatment

মাদকাসক্ত ব্যক্তিক চিকিৎসা আৰু counsellingৰ সৈতে সংযোগ কৰে।

Rehabilitation

চিকিৎসাৰ পিছত ব্যক্তিক স্বাভাৱিক সামাজিক জীৱনলৈ ঘূৰি আহিবলৈ সহায় কৰে।

Social Reintegration

মাদকাসক্ত ব্যক্তিৰ প্ৰতি stigma আৰু discrimination হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰে।

Community Participation

মাদকবিৰোধী কাৰ্যসূচীত নাগৰিক, যুৱক-যুৱতী, মহিলা, শিক্ষক, NGO আৰু বিভিন্ন সামাজিক সংগঠনক জড়িত কৰে।

সেয়েহে NMBAক কেৱল “মাদকবিৰোধী অভিযান” বুলি সীমাবদ্ধ কৰি চোৱা উচিত নহয়; ই prevention + treatment + rehabilitation + community participation-ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰা এক সমন্বিত drug-demand-reduction approach। 

---

১৬. পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

বিষয় তথ্য

অভিযানৰ নাম Nasha Mukt Bharat Abhiyaan (NMBA)

আৰম্ভণি ১৫ আগষ্ট ২০২০

Nodal Ministry Ministry of Social Justice and Empowerment

Framework NAPDDR

আৰম্ভণিৰ জিলা ২৭২টা

২০২২ত সম্প্ৰসাৰণ ৩৭২টা জিলা

সকলো জিলালৈ সম্প্ৰসাৰণ ১৫ আগষ্ট ২০২৩

Helpline 14446

মূল লক্ষ্য Drug-demand reduction

Three-pronged approach Supply reduction + Awareness/Demand Reduction + Treatment

গুৰুত্বপূৰ্ণ লক্ষ্যগোট Youth, Women, Children, Educational Institutions, Community

Volunteer initiative Nasha Mukti Mitra

Digital initiative NMBA App 2.0

২০২৬ৰ Nasha Mukt Bharat Saptah ১৭–২৬ জুন ২০২৬

২০২৬ৰ Theme Nasha Mukt Bharat Abhiyaan – Viksit Bharat Ki Pehchaan

---

উপসংহাৰ

Nasha Mukt Bharat Abhiyaan হৈছে মাদকদ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰাৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰৰ এক বহুমুখী আৰু community-based উদ্যোগ। ২০২০ চনত ২৭২খন সংবেদনশীল জিলাত আৰম্ভ হোৱা এই অভিযান ২০২৩ চনৰ পৰা দেশৰ সকলো জিলালৈ বিস্তাৰিত হৈছে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰত আছে সচেতনতা, প্ৰতিৰোধ, চিকিৎসা, পুনৰ্বাসন, aftercare আৰু সামাজিক পুনঃএকীকৰণ। 

২০২৬লৈ অভিযানটোৱে বৃহৎ পৰিসৰত যুৱসমাজ, মহিলা, শিক্ষানুষ্ঠান আৰু সাধাৰণ নাগৰিকক জড়িত কৰিছে। 14446 helpline, Nasha Mukti Mitra, NMBA App 2.0 আৰু digital monitoring-ৰ দৰে ব্যৱস্থাই অভিযানটোক অধিক জনমুখী আৰু প্ৰযুক্তিনিৰ্ভৰ কৰি তুলিছে। 

APSC/ADRE/UPSCৰ বাবে মূল ধাৰণা:

NMBA = Awareness + Prevention + Treatment + Rehabilitation + Community Participation + Drug Demand Reduction.

চৰকাৰী তথ্যৰ মূল উৎস

Ministry of Social Justice & Empowerment, Government of India — NMBA FAQ and NAPDDR. 

Press Information Bureau, Government of India — NMBA updates, 2026. 

Department of Social Justice & Empowerment — NMBA official programme information.