ধন বিধেয়ক (Money Bill)

 

Money Bill বা ধন বিধেয়ক হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এক বিশেষ ধৰণৰ বিধেয়ক, যাৰ সৈতে মূলতঃ চৰকাৰৰ কৰ আৰোপ, চৰকাৰী ঋণ, Consolidated Fund of India, চৰকাৰী ধনৰ গ্ৰহণ আৰু ব্যয় আদি বিত্তীয় বিষয় জড়িত থাকে।

ভাৰতীয় সংবিধানৰ Article 110-ত Money Bill-ৰ সংজ্ঞা দিয়া হৈছে। Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণ বিধেয়কৰ তুলনাত সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়া পৃথক আৰু ইয়াত লোকসভাক ৰাজ্যসভাৰ তুলনাত অধিক ক্ষমতা দিয়া হৈছে।

Money Bill-ৰ সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল বিধানসমূহ Articles 109 আৰু 110-ত আছে।

---

Money Bill-ৰ সংজ্ঞা — Article 110

Article 110(1) অনুসৰি, কোনো Bill-ত কেৱল তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিধান থাকিলে তাক Money Bill বুলি গণ্য কৰা হয়।

১. কৰৰ সৈতে জড়িত বিষয়

কোনো কৰ—

- আৰোপ কৰা,

- বিলোপ কৰা,

- ৰেহাই দিয়া,

- পৰিৱৰ্তন কৰা, অথবা

- নিয়ন্ত্ৰণ কৰা

আদি বিষয় Money Bill-ৰ অন্তৰ্গত হ'ব পাৰে।

২. চৰকাৰী ঋণ

Government of India-ৰ দ্বাৰা ঋণ গ্ৰহণ, চৰকাৰৰ guarantee দিয়া বা ভাৰতৰ Consolidated Fund-ৰ ওপৰত আৰ্থিক দায়িত্ব সৃষ্টি বা পৰিৱৰ্তন কৰা বিষয়।

৩. Consolidated Fund of India

Consolidated Fund of India-ত ধন জমা কৰা, ধন গ্ৰহণ কৰা বা সেই ধনৰ custody-ৰ সৈতে জড়িত বিষয়।

৪. Consolidated Fund-ৰ পৰা ধন উলিওৱা

Consolidated Fund of India-ৰ পৰা Appropriation অৰ্থাৎ ধন উলিওৱাৰ অনুমোদনৰ সৈতে জড়িত বিষয়।

৫. Charged Expenditure

কোনো ব্যয়ক Consolidated Fund of India-ৰ ওপৰত charged expenditure হিচাপে ঘোষণা কৰা বা তেনে ব্যয়ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা।

৬. Public Account

ভাৰত চৰকাৰৰ Public Account-ত ধন গ্ৰহণ, custody বা issue-ৰ সৈতে জড়িত বিষয়।

৭. Union বা State-ৰ Accounts

ভাৰত বা কোনো ৰাজ্যৰ হিচাপ-নিকাচৰ audit-ৰ সৈতে জড়িত বিষয়।

৮. আনুষংগিক বিষয়

ওপৰত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ যিকোনো এটাৰ সৈতে incidental matters বা আনুষংগিক বিষয় জড়িত থাকিলেও সেই বিধান Money Bill-ৰ অংশ হ'ব পাৰে।

---

কেৱল বিত্তীয় বিষয় থাকিলেই Money Bill নহয়

এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ'ল—

কোনো Bill-ত বিত্তীয় বিষয় আছে বুলিয়েই সেই Bill Money Bill হৈ নাযায়।

Article 110-ত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নিৰ্দিষ্ট বিধান থাকিব লাগিব।

বিশেষকৈ, কেৱল এই কাৰণে কোনো Bill Money Bill নহয় যে ই—

- জৰিমনা বা penalty আৰোপ কৰে;

- fee বা licence fee আদায় কৰে;

- local authority-এ local purpose-ৰ বাবে কৰ আৰোপ কৰে।

---

Money Bill কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি

Money Bill কেৱল Lok Sabha-ত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

ই Rajya Sabha-ত উত্থাপন কৰিব নোৱাৰি।

ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে—

«Money Bill → Lok Sabha only»

---

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ Recommendation

Money Bill লোকসভাত উত্থাপন কৰাৰ আগতে President's recommendation প্ৰয়োজন।

অৰ্থাৎ, ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পূৰ্বানুমোদন বা recommendation অবিহনে Money Bill Lok Sabha-ত introduce কৰিব নোৱাৰি।

এইটো Money Bill আৰু Ordinary Bill-ৰ মাজৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য।

---

ৰাজ্যসভাৰ ভূমিকা

Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Rajya Sabha-ৰ ক্ষমতা সীমিত।

Lok Sabha-ই Money Bill গৃহীত কৰাৰ পিছত Bill-খন Rajya Sabha-লৈ পঠিওৱা হয়।

Rajya Sabha-ই Money Bill-খন—

- নাকচ কৰিব নোৱাৰে;

- নিজে সংশোধন কৰিব নোৱাৰে।

কিন্তু Rajya Sabha-ই recommendations আগবঢ়াব পাৰে।

Lok Sabha এই recommendations গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য নহয়।

সেয়েহে Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Lok Sabha-ৰ supremacy দেখা যায়।

---

14 দিনৰ নিয়ম

Money Bill Rajya Sabha-লৈ যোৱাৰ পিছত Rajya Sabha-ই Bill-খন 14 দিনৰ ভিতৰত Lok Sabha-লৈ ঘূৰাই দিব লাগিব।

যদি Rajya Sabha-ই 14 দিনৰ ভিতৰত Bill-খন ঘূৰাই নিদিয়ে, তেন্তে—

Bill-খন Lok Sabha-ই গৃহীত কৰা ৰূপতেই দুয়োখন সদনে গৃহীত কৰা বুলি গণ্য কৰা হয়।

এই 14-day rule Money Bill-ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য।

---

Lok Sabha-ই Rajya Sabha-ৰ Recommendation গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য নহয়

যদি Rajya Sabha-ই কোনো Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত recommendations দিয়ে, তেন্তে Lok Sabha-ই সেই recommendations গ্ৰহণ কৰিবও পাৰে, নকৰিবও পাৰে।

অৰ্থাৎ—

Rajya Sabha → Recommendation only

Lok Sabha → Final decision

---

Joint Sitting নহয়

Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting-ৰ ব্যৱস্থা নাই।

সাধাৰণ Ordinary Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Article 108-ৰ অধীনত দুই সদনৰ deadlock সমাধানৰ বাবে Joint Sitting অনুষ্ঠিত কৰিব পাৰি।

কিন্তু Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত এনে Joint Sitting অনুষ্ঠিত কৰিব নোৱাৰি।

---

Speaker-ৰ ভূমিকা

Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Lok Sabha Speaker-ৰ বিশেষ সাংবিধানিক ভূমিকা আছে।

Article 110(3) অনুসৰি, কোনো Bill Money Bill হয় নে নহয় সেই বিষয়ে Lok Sabha Speaker-ৰ সিদ্ধান্ত final।

Money Bill এখন Rajya Sabha-লৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ সময়ত Speaker-এ Bill-খন Money Bill বুলি certificate দিব লাগে।

সেয়েহে পৰীক্ষাৰ বাবে মনত ৰাখিব—

«Money Bill → Speaker certifies it.»

---

ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু Money Bill

Money Bill Parliament-ত উত্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত President's recommendation প্ৰয়োজন।

সংসদৰ দুয়োখন সদনৰ সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত Money Bill ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওচৰলৈ যায়।

Article 111 অনুসৰি, ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে Money Bill-খন reconsideration-ৰ বাবে ঘূৰাই পঠাব নোৱাৰে।

এই ক্ষেত্ৰত Money Bill আৰু Ordinary Bill-ৰ মাজত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে।

---

Money Bill-ৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য

Money Bill-ৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল—

প্ৰথমতে, Money Bill কেৱল Lok Sabha-ত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

দ্বিতীয়তে, ইয়াৰ বাবে President's recommendation প্ৰয়োজন।

তৃতীয়তে, Rajya Sabha-ৰ ভূমিকা সীমিত আৰু ই কেৱল recommendations দিব পাৰে।

চতুৰ্থতে, Rajya Sabha-ই Bill-খন 14 দিনৰ ভিতৰত ঘূৰাই দিব লাগে।

পঞ্চমতে, 14 দিনৰ ভিতৰত ঘূৰাই নিদিলে Bill-খন Lok Sabha-ই গৃহীত কৰা ৰূপতেই দুয়োখন সদনে গৃহীত কৰা বুলি গণ্য কৰা হয়।

ষষ্ঠতে, Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting নহয়।

সপ্তমতে, কোনো Bill Money Bill হয় নে নহয় সেই বিষয়ে Lok Sabha Speaker-ৰ সিদ্ধান্ত final।

---

Money Bill আৰু Financial Bill-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য

বৈশিষ্ট্য| Money Bill| Financial Bill

Article| 110| 117

উত্থাপন| কেৱল Lok Sabha| Category অনুসৰি

President's Recommendation| প্ৰয়োজন| নিৰ্দিষ্ট ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজন

Rajya Sabha-ৰ ক্ষমতা| সীমিত| অধিক

14 দিনৰ নিয়ম| আছে| নাই

Speaker's Certification| প্ৰয়োজন| Money Bill হিচাপে নহয়

Joint Sitting| নহয়| প্ৰযোজ্য ক্ষেত্ৰত সম্ভৱ

বিষয়ৰ পৰিসৰ| Article 110-ৰ নিৰ্দিষ্ট বিষয়| Money Bill-তকৈ বিস্তৃত

---

Money Bill আৰু Ordinary Bill-ৰ পাৰ্থক্য

বৈশিষ্ট্য| Ordinary Bill| Money Bill

ক'ত উত্থাপন কৰিব পাৰি?| যিকোনো সদনত| কেৱল Lok Sabha

Article| 107 আদি| 110

President's Recommendation| সাধাৰণতে প্ৰয়োজন নাই| প্ৰয়োজন

Rajya Sabha| প্ৰায় সমান ভূমিকা| কেৱল recommendation

14 দিনৰ নিয়ম| নাই| আছে

Joint Sitting| সম্ভৱ| নহয়

Speaker's Certification| নাই| আছে

President-এ ঘূৰাই পঠাব পাৰে?| পাৰে| নোৱাৰে

---

Exam-Oriented Important Facts

- Article 110 → Money Bill-ৰ সংজ্ঞা।

- Article 109 → Money Bill-ৰ বিশেষ সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়া।

- Money Bill কেৱল Lok Sabha-ত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

- Money Bill উত্থাপনৰ বাবে President's recommendation প্ৰয়োজন।

- Rajya Sabha-ই Money Bill নাকচ কৰিব নোৱাৰে।

- Rajya Sabha-ই Money Bill-ত কেৱল recommendations আগবঢ়াব পাৰে।

- Rajya Sabha-ই Money Bill 14 দিনৰ ভিতৰত ঘূৰাই দিব লাগে।

- 14 দিনৰ ভিতৰত ঘূৰাই নিদিলে Bill-খন Lok Sabha-ই গৃহীত কৰা ৰূপতেই দুয়োখন সদনে গৃহীত কৰা বুলি গণ্য হয়।

- Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting নহয়।

- Money Bill হয় নে নহয় সেই বিষয়ে Lok Sabha Speaker-ৰ সিদ্ধান্ত final।

- Money Bill-ত Speaker-ৰ certificate থাকে।

- Money Bill-ৰ সংজ্ঞা Article 110(1)-ত আছে।

- Money Bill-ৰ বিশেষ procedure Article 109-ত আছে।

- President's assent to Bills Article 111-ত আছে।

Yes. For the Money Bill article, you can give the following reliable sources at the end:

Sources

1. Constitution of India – Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India

Article 109 – Special procedure in respect of Money Bills

Article 110 – Definition of Money Bills

Article 111 – Assent to Bills

The official Constitution text confirms the 14-day rule, the limited role of Rajya Sabha, and the constitutional definition of a Money Bill. 

2. IGNOU – eGyanKosh, Indira Gandhi National Open University

IGNOU study material on the Legislature / Parliamentary Democracy in India provides academic material on Parliament and legislative procedures. 

3. IGNOU – eGyanKosh, Financial Control of Parliament over Executive

This IGNOU unit discusses Parliament's financial control and related financial procedures. 

4. M. Laxmikanth, Indian Polity

Chapter/sections dealing with Parliament, Parliamentary Procedures, Money Bill and Financial Bills. Used as a standard conceptual reference; wording should be kept original.

[Official Constitution of India – Legislative Department]

[IGNOU eGyanKosh – Legislature]