যুটীয়া সংসদীয় সমিতি Joint Parliamentary Committee (JPC)

 

যুটীয়া সংসদীয় সমিতি (Joint Parliamentary Committee বা JPC) হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এনে এখন বিশেষ অস্থায়ী সংসদীয় সমিতি, য’ত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা—দুয়োখন সদনৰ সদস্য থাকে। কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু নিৰ্দিষ্ট বিষয়, ঘটনা, নীতি বা বিধেয়কৰ গভীৰ পৰীক্ষা আৰু অনুসন্ধানৰ প্ৰয়োজন হ’লে সংসদে JPC গঠন কৰিব পাৰে।

JPC হৈছে মূলতঃ Ad Hoc Committee, অৰ্থাৎ ইয়াক কোনো নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে গঠন কৰা হয় আৰু সেই উদ্দেশ্য সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত সমিতিখনৰ কাম সাধাৰণতে শেষ হয়।

---

JPC-ৰ মূল উদ্দেশ্য

Joint Parliamentary Committee গঠনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ক দুয়োখন সদনৰ সদস্যৰ যৌথ অংশগ্ৰহণেৰে বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰা।

সংসদৰ মজিয়াত সীমিত সময়ৰ ভিতৰত কোনো বিষয়ৰ সকলো দিশ পৰীক্ষা কৰা কঠিন হ’ব পাৰে। JPC-এ এনে বিষয়ত তথ্য সংগ্ৰহ, নথি পৰীক্ষা, সাক্ষ্য গ্ৰহণ আৰু সংশ্লিষ্ট পক্ষৰ মতামত লোৱাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

JPC বিশেষকৈ এনে বিষয়ত গঠন হ’ব পাৰে যাৰ—

ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্ব আছে;

ব্যাপক ৰাজহুৱা প্ৰভাৱ আছে;

বিতৰ্ক বা অভিযোগৰ সৃষ্টি হৈছে;

চৰকাৰী নীতি বা সিদ্ধান্তৰ গভীৰ পৰ্যালোচনা প্ৰয়োজন;

অথবা সংসদীয় অনুসন্ধানৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে।

---

JPC কেনেকৈ গঠন কৰা হয়?

JPC গঠনৰ বাবে সংসদৰ সংশ্লিষ্ট সদনত এটা motion বা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।

এনে প্ৰস্তাৱ সাধাৰণতে—

লোকসভা অথবা ৰাজ্যসভা—যিকোনো এখন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

কিন্তু JPC গঠন হ’বলৈ দুয়োখন সদনৰ সন্মতি প্ৰয়োজন হয়।

সাধাৰণতে এখন সদনে JPC গঠনৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত আনখন সদনেও সেই প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ পিছত সমিতিখন গঠন কৰা হয়।

JPC-ৰ সদস্যসংখ্যা, গঠন, কাৰ্যপৰিসৰ (Terms of Reference) আৰু কাৰ্যকাল সংসদে গ্ৰহণ কৰা প্ৰস্তাৱৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।

---

JPC-ৰ গঠন

JPC-ত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা দুয়োখন সদনৰ সদস্য থাকে।

ইয়াৰ সদস্যসংখ্যা সকলো JPC-ৰ বাবে একে নহয়। কোনটো বিষয় অনুসন্ধানৰ বাবে সমিতিখন গঠন কৰা হৈছে, তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সংসদে সদস্যসংখ্যা নিৰ্ধাৰণ কৰে।

সাধাৰণতে লোকসভাৰ সদস্যৰ সংখ্যা ৰাজ্যসভাৰ সদস্যতকৈ অধিক থাকে।

ইয়াৰ কাৰণ হৈছে লোকসভাৰ সদস্যসংখ্যা ৰাজ্যসভাতকৈ অধিক হোৱা আৰু সংসদীয় সমিতিৰ গঠনত সদনৰ অনুপাত প্ৰতিফলিত কৰাৰ প্ৰচলন।

---

JPC-ৰ Chairperson

Joint Parliamentary Committee-ৰ Chairperson বা অধ্যক্ষ সাধাৰণতে লোকসভাৰ সদস্যসকলৰ মাজৰ পৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

Chairperson-এ সমিতিৰ বৈঠক পৰিচালনা কৰে, আলোচনাৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু সমিতিখনে নিজৰ কাম নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ কৰাত সহায় কৰে।

---

JPC-ৰ Terms of Reference

JPC গঠনৰ সময়ত ইয়াৰ Terms of Reference (ToR) নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

Terms of Reference হৈছে সমিতিখনে কোন কোন বিষয় পৰীক্ষা বা অনুসন্ধান কৰিব, তাৰ নিৰ্দিষ্ট পৰিসৰ।

উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি বা ঘটনাৰ ওপৰত JPC গঠন কৰা হয়, তেন্তে সমিতিয়ে সেই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত—

সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়া;

চৰকাৰী নথি;

নীতিৰ প্ৰভাৱ;

প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা;

বিত্তীয় দিশ;

সংশ্লিষ্ট ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা

আদি পৰীক্ষা কৰিব পাৰে, কিন্তু এই সকলোবোৰ সমিতিৰ Terms of Reference-ৰ ভিতৰত থাকিব লাগিব।

---

JPC-ৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ

১. কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ অনুসন্ধান

JPC-ৰ অন্যতম প্ৰধান কাম হৈছে কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় বা ঘটনাৰ investigation বা অনুসন্ধান কৰা।

সমিতিয়ে সংশ্লিষ্ট বিষয়টোৰ পটভূমি, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ ফলাফল পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

---

২. নথি আৰু তথ্য পৰীক্ষা

সমিতিয়ে প্ৰয়োজনীয় চৰকাৰী নথি, প্ৰতিবেদন, চুক্তি, তথ্য আৰু অন্যান্য প্ৰাসংগিক সামগ্ৰী পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ জৰিয়তে সমিতিয়ে বিষয়টোৰ বাস্তৱিক দিশ বুজিবলৈ চেষ্টা কৰে।

---

৩. সাক্ষ্য গ্ৰহণ

JPC-এ প্ৰয়োজন অনুসৰি চৰকাৰী বিষয়া, বিশেষজ্ঞ, প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰতিনিধি, সংশ্লিষ্ট ব্যক্তি আৰু অন্যান্য অংশীদাৰৰ পৰা সাক্ষ্য বা তথ্য গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ ফলত সমিতিয়ে বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিষয়টো পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

---

৪. বিশেষজ্ঞৰ মতামত গ্ৰহণ

যদি বিষয়টো কাৰিকৰী বা বিশেষজ্ঞ জ্ঞানৰ সৈতে জড়িত হয়, তেন্তে JPC-এ বিশেষজ্ঞৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, বিত্তীয়, প্ৰযুক্তিগত, আইনী বা প্ৰশাসনিক বিষয়ত বিশেষজ্ঞৰ সহায় লোৱা হ’ব পাৰে।

---

৫. প্ৰতিবেদন দাখিল

অনুসন্ধান আৰু পৰীক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত JPC-এ নিজৰ Report বা প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰে।

এই প্ৰতিবেদন সংসদত দাখিল কৰা হয়।

প্ৰতিবেদনত সমিতিৰ পৰ্যবেক্ষণ, অনুসন্ধানৰ ফলাফল আৰু প্ৰয়োজনীয় পৰামৰ্শ থাকিব পাৰে।

---

JPC-ৰ প্ৰতিবেদনৰ প্ৰকৃতি

JPC-ৰ প্ৰতিবেদন সংসদীয়ভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’লেও ইয়াৰ পৰামৰ্শসমূহ সাধাৰণতে আইনগতভাৱে বাধ্যতামূলক নহয়।

অৰ্থাৎ চৰকাৰে প্ৰতিবেদনত দিয়া প্ৰতিটো পৰামৰ্শ বাধ্যতামূলকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব লাগিব বুলি নহয়।

কিন্তু JPC-ৰ প্ৰতিবেদন সংসদীয় জবাবদিহিতা আৰু ৰাজহুৱা আলোচনাৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

JPC-ৰ গুৰুত্ব

ভাৰতীয় সংসদীয় গণতন্ত্ৰত JPC-ৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে। ইয়াৰ মূল শক্তি হৈছে দুয়োখন সদনৰ সদস্যৰ যৌথ অংশগ্ৰহণ।

JPC-এ—

গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ গভীৰ অনুসন্ধান কৰে,

চৰকাৰী নীতি আৰু সিদ্ধান্তৰ পৰ্যালোচনা কৰে,

তথ্য আৰু নথি পৰীক্ষা কৰে,

বিশেষজ্ঞ আৰু সংশ্লিষ্ট পক্ষৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে,

সংসদৰ প্ৰতি কাৰ্যপালিকাৰ জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰে, আৰু

জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহৰ ওপৰত সংসদীয় নজৰদাৰী শক্তিশালী কৰে।

---

JPC আৰু Select Committee-ৰ পাৰ্থক্য

JPC আৰু Select Committee দুয়োটা অস্থায়ী সংসদীয় সমিতি হ’লেও ইয়াৰ মাজত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে।

ভিত্তি Select Committee Joint Parliamentary Committee

সদস্য সাধাৰণতে এটা সদনৰ সদস্য লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা দুয়োখনৰ সদস্য

প্ৰকৃতি Ad Hoc Ad Hoc

গঠন এটা সদনৰ প্ৰস্তাৱৰ ভিত্তিত দুয়োখন সদনৰ সন্মতিত

উদ্দেশ্য সাধাৰণতে নিৰ্দিষ্ট Bill পৰীক্ষা নিৰ্দিষ্ট Bill, ঘটনা বা বিষয় অনুসন্ধান/পৰীক্ষা

প্ৰতিবেদন সংশ্লিষ্ট সদনত দাখিল সংসদত দাখিল

সদস্যসংখ্যা সংসদীয় সিদ্ধান্ত অনুসৰি সংসদীয় প্ৰস্তাৱ অনুসৰি

সহজ ভাষাত:

Select Committee = এটা সদনৰ বিশেষ সমিতি

JPC = দুয়োখন সদনৰ যৌথ বিশেষ সমিতি

---

JPC আৰু DRSC-ৰ পাৰ্থক্য

এই দুয়োটা সমিতিৰ মাজতো গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে।

DRSC হৈছে Standing Committee ব্যৱস্থাৰ অংশ। ইয়াৰ অধীনত নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগ থাকে আৰু ই বছৰি পুনৰ্গঠিত হয়।

আনহাতে JPC হৈছে সাধাৰণতে Ad Hoc Committee। কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয় বা ঘটনাৰ বাবে গঠন কৰা হয় আৰু সেই বিষয়ৰ অনুসন্ধান সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত ইয়াৰ কাম শেষ হয়।

DRSC

মন্ত্ৰালয়ভিত্তিক → নিয়মীয়া পৰীক্ষা → Standing Committee

JPC

নিৰ্দিষ্ট বিষয়/ঘটনা → বিশেষ অনুসন্ধান → Ad Hoc Committee

---

JPC-ৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ

ভাৰতৰ সংসদীয় ইতিহাসত বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ ওপৰত JPC গঠন কৰা হৈছে।

১. Bofors Contract

Bofors চুক্তিক কেন্দ্ৰ কৰি উত্থাপিত অভিযোগৰ অনুসন্ধানৰ বাবে JPC গঠন কৰা হৈছিল। ই ভাৰতীয় সংসদীয় ইতিহাসৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য JPC অনুসন্ধান।

২. Securities Scam, 1992

১৯৯২ চনৰ securities scam-ৰ পিছত বিত্তীয় বজাৰ আৰু সংশ্লিষ্ট অনিয়মসমূহ পৰীক্ষা কৰিবলৈ Joint Parliamentary Committee গঠন কৰা হৈছিল।

৩. Harshad Mehta Securities Scam

এই বিত্তীয় কেলেংকাৰিৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহৰ সংসদীয় পৰীক্ষাত JPC-ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছিল।

৪. 2G Spectrum

2G spectrum allocation-ৰ বিষয়টোক কেন্দ্ৰ কৰি JPC গঠন কৰা হৈছিল। সমিতিয়ে spectrum allocation-ৰ নীতি, প্ৰক্ৰিয়া আৰু সংশ্লিষ্ট বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰিছিল।

৫. Coal Block Allocation

Coal block allocation-ৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহ পৰীক্ষাৰ বাবেও Joint Parliamentary Committee গঠন কৰা হৈছিল।

এই উদাহৰণসমূহৰ পৰা বুজিব পাৰি যে JPC সাধাৰণতে ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ, জটিল বা ব্যাপক ৰাজহুৱা আগ্ৰহৰ বিষয়ৰ ওপৰত গঠন কৰা হয়।

---

JPC-ৰ সীমাবদ্ধতা

JPC শক্তিশালী সংসদীয় অনুসন্ধান ব্যৱস্থা হ’লেও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।

প্ৰথমতে, JPC-ৰ পৰামৰ্শ সাধাৰণতে বাধ্যতামূলক নহয়।

দ্বিতীয়তে, সমিতিখনে কেৱল ইয়াৰ Terms of Reference-ৰ ভিতৰত থকা বিষয়হে পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

তৃতীয়তে, JPC গঠন কৰাটো এটা ৰাজনৈতিক আৰু সংসদীয় সিদ্ধান্ত। সেয়েহে প্ৰতিটো বিতৰ্কিত বিষয়ৰ বাবে JPC গঠন কৰা নহয়।

চতুৰ্থতে, অনুসন্ধান জটিল হ’লে প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ যথেষ্ট সময় লাগিব পাৰে।

---

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

JPC-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ — Joint Parliamentary Committee।

অসমীয়াত — যুটীয়া সংসদীয় সমিতি।

ই সাধাৰণতে এটা Ad Hoc Committee।

ইয়াত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা দুয়োখন সদনৰ সদস্য থাকে।

ইয়াৰ গঠন সাধাৰণতে নিৰ্দিষ্ট বিষয় বা ঘটনাৰ অনুসন্ধানৰ বাবে কৰা হয়।

JPC-ৰ সদস্যসংখ্যা নিৰ্দিষ্ট নহয়; সংশ্লিষ্ট প্ৰস্তাৱৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।

ইয়াৰ Terms of Reference সংসদীয় প্ৰস্তাৱৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।

JPC-এ নথি, তথ্য আৰু সাক্ষ্য পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

বিশেষজ্ঞ আৰু সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

অনুসন্ধান সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত Report সংসদত দাখিল কৰে।

JPC-ৰ পৰামৰ্শ সাধাৰণতে recommendatory।

Select Committee-ত সাধাৰণতে এটা সদনৰ সদস্য থাকে।

JPC-ত দুয়োখন সদনৰ সদস্য থাকে।

JPC-ৰ বাবে সকলো ক্ষেত্ৰতে একে নিৰ্দিষ্ট সদস্যসংখ্যা নাই।

উপসংহাৰ

Joint Parliamentary Committee (JPC) হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ যুটীয়া আৰু অস্থায়ী সংসদীয় সমিতি, যাৰ জৰিয়তে লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকলে একেলগে কোনো নিৰ্দিষ্ট গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়, ঘটনা বা বিধেয়কৰ গভীৰ পৰীক্ষা আৰু অনুসন্ধান কৰিব পাৰে।

ই সংসদীয় জবাবদিহিতা, স্বচ্ছতা আৰু কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। বিশেষকৈ যেতিয়া কোনো বিষয়ৰ ব্যাপক ৰাজহুৱা গুৰুত্ব থাকে বা সংসদীয় অনুসন্ধানৰ প্ৰয়োজন হয়, তেতিয়া JPC এক শক্তিশালী সংসদীয় পৰীক্ষা ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰে।

উৎস: ভাৰতৰ সংবিধান; Lok Sabha Secretariat; Rajya Sabha Secretariat; Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha; Rules of Procedure and Conduct of Business in Rajya Sabha; M. Laxmikanth, Indian Polity; IGNOU Study Material.