জন ৰ’লছ (John Rawls):

 

জন ৰ’লছ (1921–2002) আছিল ২০শ শতিকাৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী আমেৰিকান ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক। আধুনিক Liberalism, Political Philosophy আৰু Theory of Justice-ৰ বিকাশত তেওঁৰ বিশেষ অৱদান আছে। তেওঁৰ ন্যায়ৰ তত্ত্বৰ মূল ধাৰণা হৈছে “Justice as Fairness” — ন্যায় হিচাপে ন্যায্যতা।

১. সংক্ষিপ্ত পৰিচয়

নাম: John Bordley Rawls

জন্ম: 21 February 1921

মৃত্যু: 24 November 2002

দেশ: United States

ক্ষেত্ৰ: Political Philosophy, Ethics

প্ৰধান বিষয়: Justice, Liberty, Equality, Democracy, Political Liberalism

সৰ্বাধিক বিখ্যাত গ্ৰন্থ: A Theory of Justice (1971)

২. ৰ’লছৰ মুখ্য গ্ৰন্থসমূহ

ৰ’লছৰ চিন্তাৰ বিকাশ বুজিবলৈ তেওঁৰ গ্ৰন্থসমূহৰ ক্ৰম মনত ৰখাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।

1971 — A Theory of Justice

এই গ্ৰন্থত ৰ’লছে তেওঁৰ বিখ্যাত Justice as Fairness তত্ত্ব আগবঢ়ায়।

মূল ধাৰণা:

Original Position

Veil of Ignorance

Two Principles of Justice

Equal Basic Liberties

Fair Equality of Opportunity

Difference Principle

Primary Social Goods

1993 — Political Liberalism

এই গ্ৰন্থত ৰ’লছে বহুত্ববাদী গণতান্ত্ৰিক সমাজত ন্যায় কেনেদৰে সম্ভৱ, সেই বিষয়ে আলোচনা কৰে।

মূল ধাৰণা:

Reasonable Pluralism

Political Conception of Justice

Overlapping Consensus

Public Reason

Political Liberalism

1999 — The Law of Peoples

ইয়াত ৰ’লছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায় আৰু বিভিন্ন peoples বা জনগোষ্ঠী/ৰাজনৈতিক সমাজৰ মাজৰ ন্যায়সংগত সম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে।

2001 — Justice as Fairness: A Restatement

ইয়াত ৰ’লছে A Theory of Justice-ৰ মূল তত্ত্বসমূহক অধিক স্পষ্ট আৰু সংক্ষিপ্ত ৰূপত পুনৰ উপস্থাপন কৰে।

৩. Justice as Fairness

ৰ’লছৰ সমগ্ৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা হৈছে—

Justice as Fairness

তেওঁৰ মতে এখন ন্যায়সংগত সমাজৰ মৌলিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ এনেদৰে সংগঠিত হোৱা উচিত যাতে নাগৰিকসকলক স্বাধীন আৰু সমান ব্যক্তি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

প্ৰশ্নটো হ’ল—

স্বাধীন আৰু সমান ব্যক্তিসকলে যদি নিজৰ সামাজিক অৱস্থান নজনাকৈ সমাজৰ মৌলিক নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে তেওঁলোকে কোন নীতি বাছি ল’ব?

ইয়াৰ উত্তৰ বিচাৰিবলৈ ৰ’লছে Original Position-ৰ ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰিছে।

৪. Original Position

Original Position হৈছে ৰ’লছৰ এক কাল্পনিক নৈতিক-ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি।

ই কোনো ঐতিহাসিক ঘটনা নহয়।

এই পৰিস্থিতিত ব্যক্তিসকলৰ প্ৰতিনিধিয়ে সমাজৰ মৌলিক ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।

কিন্তু তেওঁলোকে নিজৰ বাস্তৱ সামাজিক অৱস্থান নাজানে।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্ধাৰণত পক্ষপাত আৰু ব্যক্তিগত সুবিধা আঁতৰোৱা।

৫. Veil of Ignorance

Original Position-ৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে Veil of Ignorance — অজ্ঞতাৰ পৰ্দা।

এই পৰ্দাৰ আঁৰত ব্যক্তিয়ে নাজানে—

তেওঁ ধনী নে দৰিদ্ৰ;

তেওঁ কোন সামাজিক শ্ৰেণীৰ;

তেওঁৰ লিংগ;

তেওঁৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস;

তেওঁৰ জাতিগত বা সামাজিক অৱস্থান;

তেওঁৰ স্বাভাৱিক প্ৰতিভা;

তেওঁৰ বুদ্ধিমত্তা;

তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক অৱস্থা;

তেওঁ সমাজৰ সুবিধাপ্ৰাপ্ত নে বঞ্চিত অংশত থাকিব।

ফলত কোনো ব্যক্তিয়ে নিজৰ সম্ভাব্য সামাজিক সুবিধাৰ ভিত্তিত ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে।

৬. Primary Social Goods

ৰ’লছৰ মতে কিছুমান সামাজিক সামগ্ৰী প্ৰায় সকলো নাগৰিকৰ বাবেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।

ইয়াৰ ভিতৰত আছে—

মৌলিক অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা;

চলাফেৰাৰ স্বাধীনতা;

পেছা নিৰ্বাচনৰ সুযোগ;

ক্ষমতা আৰু অধিকাৰ;

আয় আৰু সম্পদ;

আত্মসন্মানৰ সামাজিক ভিত্তি।

এইবোৰক Primary Social Goods বুলি কোৱা হয়।

৭. ৰ’লছৰ দুটা ন্যায়ৰ নীতি

ৰ’লছৰ তত্ত্বৰ কেন্দ্ৰীয় অংশ হৈছে Two Principles of Justice।

প্ৰথম নীতি

প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ সমান মৌলিক স্বাধীনতাৰ একে অধিকাৰ থাকিব লাগে, যি স্বাধীনতা আন সকলোৰে একে স্বাধীনতাৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ।

ইয়াক Equal Basic Liberties বুলি কোৱা হয়।

দ্বিতীয় নীতি

সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য তেতিয়াহে ন্যায়সংগত হ’ব যেতিয়া—

(ক) পদ আৰু সুযোগসমূহ সকলোৰে বাবে Fair Equality of Opportunity-ৰ অধীনত মুকলি থাকে;

আৰু

(খ) বৈষম্যই Least Advantaged লোকসকলৰ সৰ্বাধিক উপকাৰ কৰে।

দ্বিতীয় অংশটোৱেই Difference Principle।

৮. Difference Principle

Difference Principle ৰ’লছৰ আটাইতকৈ পৰিচিত ধাৰণাসমূহৰ অন্যতম।

ৰ’লছ সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সমতাৰ সমৰ্থক নহয়।

তেওঁৰ মতে সমাজত বৈষম্য থাকিব পাৰে, কিন্তু সেই বৈষম্যৰ ফলত আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকসকলৰ অৱস্থা উন্নত হ’ব লাগিব।

অৰ্থাৎ—

Inequality → Permissible only when it benefits the least advantaged.

৯. Fair Equality of Opportunity

ৰ’লছৰ মতে কেৱল আইনৰ দৃষ্টিত সকলোৰে বাবে পদ মুকলি কৰিলেই সুযোগৰ প্ৰকৃত সমতা সৃষ্টি নহয়।

উদাহৰণস্বৰূপে, দুজন শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে একে পৰীক্ষা থাকিলেও যদি এজনৰ উন্নত শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু সম্পদৰ সুবিধা থাকে আৰু আনজন সেইবোৰৰ পৰা বঞ্চিত হয়, তেন্তে তেওঁলোকৰ বাস্তৱ সুযোগ একে নহয়।

সেয়েহে ৰ’লছৰ Fair Equality of Opportunity-এ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পটভূমিৰ প্ৰভাৱ কমোৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

১০. Liberty আৰু Equality

ৰ’লছে স্বাধীনতা আৰু সমতাৰ মাজত এটা সমন্বয় স্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

তেওঁ—

কেৱল Liberty-ৰ সমৰ্থক নহয়,

আৰু

কেৱল Economic Equality-ৰ সমৰ্থকো নহয়।

তেওঁৰ তত্ত্বত আছে—

Equal Liberty + Fair Opportunity + Benefit to Least Advantaged

১১. Lexical Priority

ৰ’লছৰ নীতি দুটাৰ মাজত এটা বিশেষ ক্ৰম আছে।

ক্ৰম:

Equal Basic Liberties

↓

Fair Equality of Opportunity

↓

Difference Principle

অৰ্থাৎ অৰ্থনৈতিক লাভৰ বাবে মৌলিক স্বাধীনতা ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি।

১২. Utilitarianism-ৰ সমালোচনা

ৰ’লছৰ তত্ত্ব Utilitarianism-ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিকল্প।

উপযোগবাদে সমাজৰ সামগ্ৰিক সুখ বা কল্যাণ সৰ্বাধিক কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

ৰ’লছৰ আপত্তি হৈছে—সামগ্ৰিক লাভ বৃদ্ধি কৰাৰ নামত কিছুমান ব্যক্তিৰ মৌলিক অধিকাৰ বা স্বাধীনতা ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।

ৰ’লছৰ মতে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ নিজস্ব অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা আছে।

সেয়েহে এজন ব্যক্তিৰ মৌলিক স্বাধীনতাক আন বহুজনৰ অধিক সুবিধাৰ বাবে সহজে ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি।

১৩. Reflective Equilibrium

ৰ’লছৰ পদ্ধতিগত ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত Reflective Equilibrium বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে—

আমাৰ considered moral judgments আৰু general principles-ৰ মাজত সামঞ্জস্য স্থাপন কৰা।

অৰ্থাৎ কোনো নৈতিক নীতি আৰু আমাৰ গভীৰভাৱে বিবেচিত নৈতিক বিচাৰৰ মাজত অসামঞ্জস্য থাকিলে দুয়োটাকে পুনৰীক্ষণ কৰি অধিক সুসংগত অৱস্থালৈ নিয়া হয়।

১৪. Political Liberalism

ৰ’লছৰ পিছৰ চিন্তাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈছে Political Liberalism।

আধুনিক গণতান্ত্ৰিক সমাজত মানুহৰ—

ধৰ্ম;

নৈতিকতা;

দৰ্শন;

জীৱন-দৃষ্টিভংগী

একে নহয়।

এই বহুত্ববাদক ৰ’লছে Reasonable Pluralism বুলি ব্যাখ্যা কৰে।

তেওঁৰ মতে এই মতভেদৰ মাজতো নাগৰিকসকলে কিছুমান মৌলিক ৰাজনৈতিক নীতিত সন্মত হ’ব পাৰে।

১৫. Overlapping Consensus

Overlapping Consensus মানে হৈছে বিভিন্ন ধৰ্মীয়, নৈতিক আৰু দাৰ্শনিক মতৰ মানুহে নিজৰ নিজৰ কাৰণত একে মৌলিক ৰাজনৈতিক নীতিক সমৰ্থন কৰা।

অৰ্থাৎ—

বেলেগ বিশ্বাস → বেলেগ যুক্তি → কিন্তু একে ৰাজনৈতিক নীতিত ঐকমত্য।

এই ধাৰণাই বহুত্ববাদী গণতান্ত্ৰিক সমাজত স্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ সহায় কৰে।

১৬. Public Reason

Public Reason হৈছে গণতান্ত্ৰিক সমাজত মৌলিক ৰাজনৈতিক আৰু সাংবিধানিক বিষয়সমূহৰ ওপৰত এনে যুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা যিবোৰ আন নাগৰিকেও বুজি আৰু মূল্যায়ন কৰিব পাৰে।

ই বিভিন্ন মতাদৰ্শৰ নাগৰিকৰ মাজত গণতান্ত্ৰিক আলোচনা আৰু ন্যায়সংগত ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তৰ ভিত্তি প্ৰদান কৰে।

১৭. Rawls-ৰ সমালোচক

Rawls-ৰ তত্ত্বৰ ওপৰত বহু চিন্তাবিদে সমালোচনা আগবঢ়াইছে।

Robert Nozick

ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আৰু Entitlement Theory-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

Michael Sandel

ব্যক্তিক সমাজ আৰু সম্প্ৰদায়ৰ পৰা পৃথক কৰি চোৱাৰ Rawls-ৰ ধাৰণাক প্ৰশ্ন কৰে।

Michael Walzer

বিভিন্ন সামাজিক সামগ্ৰীৰ বিতৰণৰ বাবে একেটা সাধাৰণ নীতি ব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি আগবঢ়ায়।

Feminist Thinkers

পৰিয়াল, লিংগ বৈষম্য, care work আৰু ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰৰ ন্যায়ৰ বিষয়সমূহক অধিক গুৰুত্ব দিয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা উত্থাপন কৰে।

১৮. পৰীক্ষাৰ বাবে একেবাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

John Rawls → Justice as Fairness

A Theory of Justice → 1971

Original Position → Hypothetical situation

Veil of Ignorance → Personal circumstances unknown

Primary Social Goods → Basic resources needed to pursue one's aims

First Principle → Equal Basic Liberties

Second Principle → Fair Equality of Opportunity + Difference Principle

Difference Principle → Greatest benefit of the least advantaged

Political Liberalism → 1993

Overlapping Consensus → Agreement despite different comprehensive doctrines

The Law of Peoples → 1999

Justice as Fairness: A Restatement → 2001

Major critic → Robert Nozick

এক শাৰীত Rawls:

“Rawls seeks a just democratic society based on equal basic liberties, fair equality of opportunity and a difference principle benefiting the least advantaged.”