১. ভূমিকা
আধুনিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ হৈছে জন ৰ’লছ (John Rawls)। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ A Theory of Justice (1971)-ত তেওঁ ন্যায়ৰ এক বিস্তৃত তত্ত্ব আগবঢ়ায়। ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ তত্ত্বৰ মূল নাম হৈছে “Justice as Fairness”, অৰ্থাৎ “ন্যায় হিচাপে ন্যায্যতা”।
ৰ’লছৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল এনে এখন সমাজৰ বাবে ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা য’ত সকলো নাগৰিকক স্বাধীন আৰু সমান ব্যক্তি হিচাপে গণ্য কৰা হয়। তেওঁ বিশেষকৈ স্বাধীনতা, সমতা, সুযোগৰ ন্যায্যতা আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ মাজত এক ন্যায়সংগত সমন্বয় স্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
ৰ’লছৰ তত্ত্ব মূলতঃ সমাজৰ “basic structure” বা মৌলিক গাঁথনিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত। সংবিধান, আইন, অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা, শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু অন্যান্য মৌলিক সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহে নাগৰিকৰ জীৱনৰ সুযোগ-সুবিধাক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। সেয়েহে এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহ ন্যায়সংগতভাৱে সংগঠিত হোৱা উচিত।
---
২. ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ ধাৰণা
ৰ’লছৰ মতে ন্যায় হৈছে সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ প্ৰথম গুণ। অৰ্থাৎ কোনো সামাজিক ব্যৱস্থা কিমান কাৰ্যক্ষম বা উৎপাদনশীল সেইটো গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’লেও, সেই ব্যৱস্থা ন্যায়সংগত নোহোৱাকৈ কেৱল অধিক উৎপাদন বা অধিক সামগ্ৰিক সুখৰ ভিত্তিত তাক গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি।
তেওঁ সমাজক সামাজিক সহযোগিতাৰ এক ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰে। সমাজৰ সদস্যসকলে বিভিন্ন ধৰণে সহযোগিতা কৰি সামূহিক সম্পদ সৃষ্টি কৰে। কিন্তু সেই সম্পদ আৰু সুযোগসমূহ কেনেদৰে বিতৰণ কৰা হ’ব, সেইটো ন্যায়ৰ এক কেন্দ্ৰীয় প্ৰশ্ন।
সেয়েহে ৰ’লছৰ মূল প্ৰশ্নটো হ’ল—
স্বাধীন আৰু সমান ব্যক্তিসকলে যদি নিজৰ সামাজিক অৱস্থান নজনাকৈ সমাজৰ মৌলিক নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে তেওঁলোকে কোনবোৰ ন্যায়ৰ নীতি বাছি ল’ব?
এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ ৰ’লছে Original Position আৰু Veil of Ignorance-ৰ ধাৰণা আগবঢ়ায়।
---
৩. ৰ’লছ আৰু উপযোগবাদ (Utilitarianism)
ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ তত্ত্ব বুজিবলৈ তেওঁৰ Utilitarianism বা উপযোগবাদৰ সমালোচনা বুজাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
উপযোগবাদে সাধাৰণতে সমাজৰ সামগ্ৰিক সুখ বা কল্যাণ সৰ্বাধিক কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। অৰ্থাৎ কোনো নীতি বা ব্যৱস্থাই সমাজৰ মুঠ সুখ বৃদ্ধি কৰিলে তাক উপযোগবাদী দৃষ্টিকোণৰ পৰা ন্যায়সংগত বুলি গণ্য কৰিব পৰা যায়।
ৰ’লছৰ আপত্তি আছিল যে এই ধৰণৰ চিন্তাধাৰাই কেতিয়াবা কিছুমান ব্যক্তিৰ অধিকাৰ বা স্বাধীনতাক বৃহত্তৰ সংখ্যক লোকৰ সুবিধাৰ বাবে ত্যাগ কৰাৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
ৰ’লছৰ মতে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ কিছুমান মৌলিক অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা আছে যিবোৰ কেৱল সামগ্ৰিক সামাজিক লাভৰ বাবে বলি দিব নোৱাৰি।
সেয়েহে ৰ’লছৰ তত্ত্বত—
Justice → Aggregate Utility-ৰ ওপৰত অগ্ৰাধিকাৰ লাভ কৰে।
---
৪. Original Position বা মূল অৱস্থান
Original Position ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ তত্ত্বৰ অন্যতম কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা।
ই কোনো ঐতিহাসিক ঘটনা নহয়। অৰ্থাৎ ৰ’লছে কোৱা নাই যে অতীতত মানুহে সঁচাকৈ এনে এখন সভাত বহি সমাজৰ নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
ই হৈছে এটা কাল্পনিক বা hypothetical situation।
এই কাল্পনিক অৱস্থাত ব্যক্তিসকলৰ প্ৰতিনিধিয়ে সমাজৰ মৌলিক নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। কিন্তু তেওঁলোকে নিজৰ ব্যক্তিগত সামাজিক অৱস্থানৰ বিষয়ে কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য নাজানে।
এই ব্যৱস্থাৰ উদ্দেশ্য হৈছে ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্ধাৰণৰ সময়ত পক্ষপাত আৰু স্বাৰ্থপৰতাক আঁতৰোৱা।
---
৫. Veil of Ignorance বা অজ্ঞতাৰ পৰ্দা
Original Position-ৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত উপাদান হৈছে Veil of Ignorance বা অজ্ঞতাৰ পৰ্দা।
অজ্ঞতাৰ পৰ্দাৰ আঁৰত থকা ব্যক্তিয়ে নিজৰ বিষয়ে কিছুমান বিশেষ তথ্য নাজানে।
তেওঁ নাজানে—
তেওঁ ধনী নে দৰিদ্ৰ হ’ব;
তেওঁ কোনটো সামাজিক শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত হ’ব;
তেওঁৰ লিংগ কি হ’ব;
তেওঁৰ জাতিগত বা সামাজিক পৰিচয় কি হ’ব;
তেওঁৰ বুদ্ধিমত্তা বা স্বাভাৱিক প্ৰতিভাৰ স্তৰ কিমান হ’ব;
তেওঁ কোন পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিব;
তেওঁৰ ধৰ্মীয় বা দাৰ্শনিক বিশ্বাস কি হ’ব;
সমাজত তেওঁৰ বিশেষ স্থান কি হ’ব;
তেওঁ অধিক সুবিধাপ্ৰাপ্ত নে বঞ্চিত অৱস্থাত থাকিব।
কিন্তু তেওঁ সমাজ, অৰ্থনীতি, ৰাজনীতি আৰু মানুহৰ সাধাৰণ আচৰণ সম্পৰ্কে সাধাৰণ জ্ঞান লাভ কৰে।
---
৬. অজ্ঞতাৰ পৰ্দাৰ উদ্দেশ্য
অজ্ঞতাৰ পৰ্দাই কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম কৰে।
ক) স্বাৰ্থপৰতা হ্ৰাস কৰে
এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ বাবে সুবিধাজনক নিয়ম নিৰ্মাণ কৰিব নোৱাৰে, কাৰণ তেওঁ নাজানে যে বাস্তৱ সমাজত তেওঁ কোন স্থানত থাকিব।
খ) নিৰপেক্ষতা সৃষ্টি কৰে
সকলোৱে প্ৰায় একে অৱস্থাৰ পৰা ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্বাচন কৰে।
গ) সমতাৰ ভিত্তি সৃষ্টি কৰে
কোনো ব্যক্তিৰ সামাজিক বা অৰ্থনৈতিক ক্ষমতা আনজনতকৈ অধিক নহয়।
ঘ) বঞ্চিত লোকৰ সুৰক্ষা
ব্যক্তিয়ে নাজানে যে তেওঁ নিজেই সমাজৰ আটাইতকৈ বঞ্চিত অংশত পৰিব পাৰে। সেয়েহে তেওঁ এনে নীতি বাছি লোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে যিয়ে বঞ্চিত লোকৰ অৱস্থা সুৰক্ষিত কৰে।
---
৭. Original Position-ত থকা ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্য
Original Position-ত থকা ব্যক্তিসকলক ৰ’লছে rational বা যুক্তিসংগত ব্যক্তি হিচাপে বিবেচনা কৰিছে।
তেওঁলোকে—
বিভিন্ন বিকল্পৰ তুলনা কৰিব পাৰে;
নিজৰ স্বাৰ্থৰ কথা চিন্তা কৰিব পাৰে;
যুক্তিসংগত সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে;
সাধাৰণ সামাজিক তথ্য বুজিব পাৰে;
ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্বাচন কৰিব পাৰে।
কিন্তু তেওঁলোকে নিজৰ বিশেষ সামাজিক পৰিচয় আৰু অৱস্থান নাজানে।
---
৮. Primary Social Goods বা প্ৰাথমিক সামাজিক সামগ্ৰী
ৰ’লছৰ তত্ত্বৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা হৈছে Primary Social Goods।
ই হৈছে এনে কিছুমান সামগ্ৰী বা সুবিধা যিবোৰ মানুহে সাধাৰণতে নিজৰ বিভিন্ন জীৱন-লক্ষ্য পূৰণ কৰিবলৈ প্ৰয়োজন কৰে।
ইয়াৰ ভিতৰত আছে—
1. মৌলিক অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা;
2. চলাফেৰা আৰু পেছা নিৰ্বাচনৰ স্বাধীনতা;
3. ক্ষমতা আৰু সুযোগ;
4. আয় আৰু সম্পদ;
5. আত্মসন্মানৰ সামাজিক ভিত্তি।
মানুহৰ ব্যক্তিগত লক্ষ্য বা “good life”-ৰ ধাৰণা বেলেগ হ’ব পাৰে। কিন্তু এই প্ৰাথমিক সামাজিক সামগ্ৰীসমূহ প্ৰায় সকলো ব্যক্তিৰ বাবেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
---
৯. ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ দুটা নীতি
ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ তত্ত্বৰ কেন্দ্ৰত আছে Two Principles of Justice বা ন্যায়ৰ দুটা নীতি।
প্ৰথম নীতি
প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে আন সকলোৰে সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণভাৱে সম্ভৱপৰ বিস্তৃত সমান মৌলিক স্বাধীনতাৰ একে অধিকাৰ থাকিব লাগে।
দ্বিতীয় নীতি
সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য তেতিয়াহে ন্যায়সংগত হ’ব পাৰে যেতিয়া—
(ক) সেই বৈষম্যৰ সৈতে জড়িত পদ আৰু সুযোগসমূহ সকলোৰে বাবে Fair Equality of Opportunity-ৰ অধীনত মুকলি থাকে; আৰু
(খ) সেই বৈষম্যই সমাজৰ Least Advantaged বা আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকসকলৰ সৰ্বাধিক লাভ নিশ্চিত কৰে।
দ্বিতীয় অংশটোকেই Difference Principle বুলি কোৱা হয়।
---
১০. প্ৰথম নীতি: সমান মৌলিক স্বাধীনতা
ৰ’লছৰ প্ৰথম নীতিৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় হৈছে Equal Basic Liberties।
ইয়াৰ অন্তৰ্গত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্বাধীনতাসমূহ হ’ল—
চিন্তাৰ স্বাধীনতা;
বিবেকৰ স্বাধীনতা;
ধৰ্মীয় স্বাধীনতা;
মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা;
সমাবেশৰ স্বাধীনতা;
সংগঠন কৰাৰ স্বাধীনতা;
ভোটাধিকাৰ;
ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰ;
ব্যক্তিগত স্বাধীনতা;
আইনৰ শাসনৰ সুৰক্ষা।
এই অধিকাৰসমূহ সকলো নাগৰিকৰ বাবে সমান হ’ব লাগে।
---
১১. Priority of Liberty বা স্বাধীনতাৰ অগ্ৰাধিকাৰ
ৰ’লছে মৌলিক স্বাধীনতাক বিশেষ অগ্ৰাধিকাৰ দিছে।
অৰ্থনৈতিক সুবিধাৰ বিনিময়ত মৌলিক স্বাধীনতা সহজে ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি।
উদাহৰণস্বৰূপে, চৰকাৰে যদি কয়—
“নাগৰিকসকলে অধিক আয় পাব, কিন্তু তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা সীমিত কৰা হ’ব।”
ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ তত্ত্বত এই ধৰণৰ বিনিময় গ্ৰহণযোগ্য নহয়, কাৰণ মৌলিক স্বাধীনতাৰ এক বিশেষ অগ্ৰাধিকাৰ আছে।
---
১২. দ্বিতীয় নীতি: Fair Equality of Opportunity
Fair Equality of Opportunity বা ন্যায্য সুযোগৰ সমতা ৰ’লছৰ দ্বিতীয় নীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
ৰ’লছে কেৱল আইনীভাৱে সকলোকে একে সুযোগ দিয়াক যথেষ্ট বুলি নাভাবে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এখন পৰীক্ষা সকলোৰে বাবে মুকলি বুলি ঘোষণা কৰা হ’ল। এইটো Formal Equality of Opportunity হ’ব পাৰে।
কিন্তু যদি—
এজন শিক্ষাৰ্থীয়ে উন্নত বিদ্যালয় লাভ কৰে;
ব্যক্তিগত শিক্ষক লাভ কৰে;
উন্নত শিক্ষাৰ সামগ্ৰী লাভ কৰে;
আনহাতে আনজন শিক্ষাৰ্থী দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ বাবে এই সুবিধাবোৰৰ পৰা বঞ্চিত হয়, তেন্তে কেৱল পৰীক্ষাটো সকলোৰে বাবে মুকলি কৰিলেই প্ৰকৃত সুযোগৰ সমতা সৃষ্টি নহয়।
সেয়েহে ৰ’লছে Fair Equality of Opportunity-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
---
১৩. Fair Equality আৰু Formal Equality-ৰ পাৰ্থক্য
Formal Equality
সকলোৱে আইনৰ দৃষ্টিত একে আৰু সকলোৰে বাবে সুযোগ আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি।
Fair Equality
সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পটভূমিৰ পাৰ্থক্যৰ ফলত যাতে সুযোগৰ ক্ষেত্ৰত গভীৰ বৈষম্য সৃষ্টি নহয়, তাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানসমূহে উপযুক্ত ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
অৰ্থাৎ—
Formal equality = একে নিয়ম
Fair equality = একে নিয়মৰ লগতে বাস্তৱ সুযোগৰ ন্যায্যতা।
---
১৪. Difference Principle বা পাৰ্থক্য নীতি
ৰ’লছৰ তত্ত্বৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত অংশসমূহৰ এটা হৈছে Difference Principle।
ৰ’লছে সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সমতা দাবী কৰা নাই।
তেওঁৰ মতে সমাজত কিছুমান সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য থাকিব পাৰে।
কিন্তু সেই বৈষম্য তেতিয়াহে ন্যায়সংগত হ’ব যেতিয়া ই least advantaged বা আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকসকলৰ অৱস্থা উন্নত কৰে।
অৰ্থাৎ—
> বৈষম্য থাকিব পাৰে, কিন্তু সেই বৈষম্যই আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকসকলৰ সৰ্বাধিক উপকাৰ কৰিব লাগিব।
---
১৫. Difference Principle-ৰ উদাহৰণ
ধৰা হওক, দুটা অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা আছে।
ব্যৱস্থা A
ধনী লোক = ₹১০ লাখ
দৰিদ্ৰ লোক = ₹২ লাখ
ব্যৱস্থা B
ধনী লোক = ₹২০ লাখ
দৰিদ্ৰ লোক = ₹৪ লাখ
যদি ব্যৱস্থা B-ৰ ফলত আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকৰ অৱস্থা ₹২ লাখৰ পৰা ₹৪ লাখলৈ উন্নত হয়, তেন্তে অধিক বৈষম্য থকা সত্ত্বেও সেই ব্যৱস্থাক Difference Principle-ৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ বুলি আলোচনা কৰিব পাৰি।
মূল প্ৰশ্নটো হ’ল—
“ধনীসকল কিমান ধনী হ’ল?” নহয়।
বৰং—
“সামাজিক গাঁথনিৰ ফলত আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকসকলৰ অৱস্থা কিমান উন্নত হ’ল?”
---
১৬. Rawls আৰু সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সমতা
ৰ’লছ absolute equality বা সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সমতাৰ সমৰ্থক নহয়।
তেওঁ স্বীকাৰ কৰে যে কিছুমান বৈষম্যৰ সামাজিক উপযোগিতা থাকিব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, আয়ৰ পাৰ্থক্যই—
উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিব পাৰে;
নতুন উদ্ভাৱন উৎসাহিত কৰিব পাৰে;
বিশেষ দক্ষতাৰ কামত মানুহক উৎসাহিত কৰিব পাৰে;
সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
কিন্তু এনে বৈষম্য least advantaged লোকৰ অৱস্থাৰ উন্নতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হ’ব লাগিব।
---
১৭. Least Advantaged বা আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত
Rawls-ৰ Difference Principle-ৰ কেন্দ্ৰীয় ব্যক্তি হৈছে Least Advantaged।
এইসকল হৈছে সমাজৰ সেইসকল ব্যক্তি যিসকলৰ হাতত প্ৰাথমিক সামাজিক সামগ্ৰীসমূহৰ তুলনামূলকভাৱে কম অংশ থাকে।
ন্যায়সংগত সামাজিক ব্যৱস্থাই এই লোকসকলক অৱহেলা কৰিব নোৱাৰে।
সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ এনেদৰে সংগঠিত হ’ব লাগে যাতে বৈষম্যৰ ফলত আটাইতকৈ বঞ্চিত লোকসকলৰ অৱস্থা অধিক বেয়া নহয় আৰু সম্ভৱ হ’লে তেওঁলোকৰ অৱস্থা উন্নত হয়।
---
১৮. Maximin Principle
Difference Principle-ৰ সৈতে Maximin ধাৰণাৰ সম্পৰ্ক আছে।
Maximin মানে হৈছে—
“minimum position-টোক maximum কৰা।”
অৰ্থাৎ, Original Position-ত থকা ব্যক্তিসকলে নাজানে যে তেওঁলোক বাস্তৱ সমাজত কোন অৱস্থাত থাকিব।
সেয়েহে তেওঁলোকে এনে নীতি বাছি ল’ব পাৰে যিয়ে সমাজৰ আটাইতকৈ বেয়া অৱস্থানত থকা ব্যক্তিৰ অৱস্থাকো সুৰক্ষিত কৰে।
সহজ ভাষাত—
“যদি মই সমাজৰ আটাইতকৈ বঞ্চিত ব্যক্তিজন হওঁ, তেন্তে কোনটো সামাজিক ব্যৱস্থা মোৰ বাবে ন্যায়সংগত হ’ব?”
---
১৯. Lexical Priority বা ক্ৰমগত অগ্ৰাধিকাৰ
ৰ’লছৰ দুটা নীতিৰ মাজত সমান অগ্ৰাধিকাৰ নাই।
ইয়াৰ এটা নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম আছে।
ক্ৰমটো হ’ল—
১. Equal Basic Liberties
↓
২. Fair Equality of Opportunity
↓
৩. Difference Principle
অৰ্থাৎ অৰ্থনৈতিক সুবিধাৰ বাবে মৌলিক স্বাধীনতা ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি।
একেদৰে কেৱল অধিক অৰ্থনৈতিক লাভৰ যুক্তিত ন্যায্য সুযোগৰ সমতা উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰি।
---
২০. Basic Structure of Society
ৰ’লছৰ তত্ত্ব মূলতঃ সমাজৰ Basic Structure বা মৌলিক গাঁথনিৰ সৈতে জড়িত।
ইয়াৰ ভিতৰত আছে—
সংবিধান;
আইন আৰু ন্যায়ব্যৱস্থা;
ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান;
অৰ্থনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান;
সম্পত্তিৰ ব্যৱস্থা;
শিক্ষা ব্যৱস্থা;
সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান।
এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এজন ব্যক্তিৰ জীৱনৰ সম্ভাৱনা আৰু সুযোগক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।
সেয়েহে ন্যায়ৰ তত্ত্ব কেৱল ব্যক্তিগত আচৰণৰ বিষয়ে নহয়; ই সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ কেনেকৈ সংগঠিত হ’ব লাগে সেই বিষয়েও আলোচনা কৰে।
---
২১. Natural Talents আৰু সামাজিক পৰিস্থিতি
মানুহৰ জন্মগত প্ৰতিভা আৰু সামাজিক পৰিস্থিতি সমান নহয়।
কোনো ব্যক্তিৰ—
বুদ্ধিমত্তা;
শাৰীৰিক ক্ষমতা;
প্ৰতিভা;
দক্ষতা
আন ব্যক্তিৰ তুলনাত অধিক হ’ব পাৰে।
আনহাতে কোনো ব্যক্তি ধনী পৰিয়ালত আৰু আন কোনো ব্যক্তি দৰিদ্ৰ পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
ৰ’লছৰ মতে এই পাৰ্থক্যসমূহৰ বহুখিনি morally arbitrary, অৰ্থাৎ ব্যক্তিজনে নিজে এইবোৰ নিৰ্বাচন কৰা নাই।
এজন ব্যক্তিয়ে ধনী পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰাটো তেওঁৰ নিজৰ সিদ্ধান্ত নহয়।
সেয়েহে সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই অনিয়ন্ত্ৰিত সুবিধাসমূহৰ প্ৰভাৱ ন্যায়সংগতভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে।
---
২২. Natural Talents as Common Asset
ৰ’লছে মানুহৰ স্বাভাৱিক প্ৰতিভাক এক অৰ্থত “common asset” হিচাপে বিবেচনা কৰে।
ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ব্যক্তিৰ নিজৰ প্ৰতিভাৰ ওপৰত কোনো অধিকাৰ নাই।
বৰং ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে—সমাজৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহ এনেদৰে গঠন কৰা উচিত যাতে প্ৰতিভা আৰু ক্ষমতাৰ পৰা উৎপন্ন সুবিধাসমূহ সামাজিক সহযোগিতাৰ সামগ্ৰিক ব্যৱস্থাৰ বাবে উপকাৰী হয় আৰু বিশেষকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকসকলৰ উপকাৰ হয়।
---
২৩. Self-Respect বা আত্মসন্মান
ৰ’লছৰ তত্ত্বত Self-Respect বা আত্মসন্মানৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।
ই Primary Social Goods-ৰ ভিতৰত অন্যতম।
এখন ন্যায়সংগত সমাজত ব্যক্তিয়ে নিজকে সমাজৰ সমান আৰু সন্মানীয় সদস্য হিচাপে অনুভৱ কৰিব পাৰিব লাগে।
অত্যধিক সামাজিক বৈষম্যই মানুহৰ আত্মসন্মান ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰে।
সেয়েহে ন্যায় কেৱল আয় আৰু সম্পত্তিৰ বিতৰণৰ বিষয় নহয়; ই মানুহৰ সমান নাগৰিক মৰ্যাদাৰ বিষয়ো।
---
২৪. Justice and Equality
ৰ’লছৰ বাবে ন্যায় মানে সম্পূৰ্ণ সমতা নহয়।
তেওঁৰ তত্ত্বত একেলগে গুৰুত্ব লাভ কৰে—
সমান মৌলিক স্বাধীনতা;
সুযোগৰ ন্যায্যতা;
সামাজিক সমতা;
বঞ্চিত লোকৰ সুৰক্ষা;
ন্যায়সংগতভাৱে সংগঠিত বৈষম্য।
এইদৰে ৰ’লছে liberty আৰু equality-ৰ মাজত এক সমন্বয় স্থাপন কৰাৰ চেষ্টা কৰিছে।
---
২৫. Reflective Equilibrium
ৰ’লছৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতিগত ধাৰণা হৈছে Reflective Equilibrium।
ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে আমাৰ—
নৈতিক বিচাৰ;
সাধাৰণ নীতি;
বিশেষ ক্ষেত্ৰৰ বিচাৰ;
ন্যায় সম্পৰ্কীয় ধাৰণা
ইত্যাদিৰ মাজত এক সামঞ্জস্য স্থাপন কৰা।
অৰ্থাৎ প্ৰথমে কোনো নীতি স্থিৰ কৰি লৈ সকলো ক্ষেত্ৰত জোৰকৈ প্ৰয়োগ কৰা নহয়। বৰং নীতি আৰু আমাৰ গভীৰভাৱে বিবেচিত নৈতিক বিচাৰসমূহৰ মাজত সামঞ্জস্য স্থাপন কৰিবলৈ দুয়োটাকে পুনৰীক্ষণ কৰা হয়।
---
২৬. Political Liberalism
ৰ’লছে পিছৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ Political Liberalism (1993)-ত তেওঁৰ চিন্তাধাৰা আৰু অধিক বিকশিত কৰে।
আধুনিক গণতান্ত্ৰিক সমাজত মানুহৰ—
ধৰ্মীয় বিশ্বাস;
নৈতিক বিশ্বাস;
দাৰ্শনিক মত;
জীৱনৰ লক্ষ্য
একে নহয়।
এই বহুত্ববাদক Rawls-এ reasonable pluralism বুলি ব্যাখ্যা কৰে।
সেয়েহে সকলো নাগৰিকে একেটা ধৰ্মীয় বা দাৰ্শনিক মত গ্ৰহণ কৰাটো প্ৰয়োজনীয় নহয়।
---
২৭. Reasonable Pluralism
Reasonable Pluralism হৈছে আধুনিক মুক্ত গণতান্ত্ৰিক সমাজত বিভিন্ন যুক্তিসংগত আৰু পৰস্পৰ-বিৰোধী comprehensive doctrines-ৰ সহাৱস্থান।
মানুহে স্বাধীনভাৱে চিন্তা কৰাৰ সুযোগ পালে তেওঁলোকৰ মাজত বিশ্বাস আৰু মূল্যবোধৰ পাৰ্থক্য থাকিবই পাৰে।
সেয়েহে গণতান্ত্ৰিক সমাজে এনে ৰাজনৈতিক নীতি বিচাৰিব লাগে যিবোৰ এই বৈচিত্ৰ্যৰ মাজতো গ্ৰহণযোগ্য হ’ব পাৰে।
---
২৮. Overlapping Consensus
Overlapping Consensus ৰ’লছৰ Political Liberalism-ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা।
বিভিন্ন নাগৰিকৰ ধৰ্মীয় বা দাৰ্শনিক বিশ্বাস পৃথক হ’ব পাৰে, কিন্তু তেওঁলোকে একে মৌলিক ৰাজনৈতিক নীতিত সন্মত হ’ব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে—
এজন ধৰ্মীয় ব্যক্তিয়ে ধৰ্মীয় কাৰণত freedom of conscience সমৰ্থন কৰিব পাৰে।
এজন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ব্যক্তিয়ে ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ ভিত্তিত একেটা নীতি সমৰ্থন কৰিব পাৰে।
তেওঁলোকৰ কাৰণ বেলেগ, কিন্তু ৰাজনৈতিক নীতিটোৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ overlapping consensus থাকিব পাৰে।
---
২৯. Public Reason
ৰ’লছে Public Reason-ৰ ধাৰণাও বিকশিত কৰে।
গণতান্ত্ৰিক সমাজত মৌলিক সাংবিধানিক বিষয় আৰু মৌলিক ন্যায়ৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ওপৰত আলোচনা কৰোঁতে নাগৰিকসকলে এনে যুক্তি আগবঢ়াব লাগে যিবোৰ আন নাগৰিকেও বুজি আৰু মূল্যায়ন কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিভিন্ন ধৰ্মীয়, নৈতিক আৰু দাৰ্শনিক মতৰ মাজত গণতান্ত্ৰিক আলোচনা সম্ভৱ কৰা।
---
৩০. Rawls আৰু গণতন্ত্ৰ
ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ তত্ত্ব constitutional democracy-ৰ সৈতে গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত।
এখন ন্যায়সংগত গণতান্ত্ৰিক সমাজত—
সমান ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা;
মৌলিক অধিকাৰৰ সাংবিধানিক সুৰক্ষা;
ন্যায্য ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ;
সুযোগৰ সমতা;
বঞ্চিত লোকৰ সুৰক্ষা
থাকিব লাগে।
ৰ’লছৰ মতে ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা কেৱল কাগজত থকা অধিকাৰ হ’লেই যথেষ্ট নহয়; নাগৰিকসকলৰ বাস্তৱ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগো ন্যায্য হ’ব লাগে।
---
৩১. Property-Owning Democracy
ৰ’লছে Property-Owning Democracy-ৰ ধাৰণাও আলোচনা কৰিছে।
ইয়াৰ উদ্দেশ্য কেৱল দৰিদ্ৰ লোকসকলক পিছত welfare বা সাহায্য প্ৰদান কৰা নহয়।
বৰং সমাজত সম্পদ আৰু উৎপাদনশীল সম্পত্তিৰ মালিকানা তুলনামূলকভাৱে বিস্তৃতভাৱে বিতৰণ কৰা, যাতে নাগৰিকসকলে অধিক স্বাধীন আৰু সমানভাৱে সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
---
৩২. Rawls আৰু Welfare State
ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ ধাৰণা কেৱল welfare payment বা দৰিদ্ৰ লোকক পিছত সাহায্য দিয়াৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়।
তেওঁ সমাজৰ মৌলিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ কেনেকৈ গঠন কৰা হৈছে সেই বিষয়টোক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
অৰ্থাৎ—
কেনেকৈ সম্পদ সৃষ্টি হয় → কেনেকৈ সুযোগ বিতৰণ হয় → কেনেকৈ সম্পদৰ মালিকানা গঠন হয় → কেনেকৈ শিক্ষা আৰু সামাজিক সুযোগ প্ৰদান কৰা হয়
এই সমগ্ৰ প্ৰতিষ্ঠানগত গাঁথনিখন ন্যায়সংগত হোৱা উচিত।
---
৩৩. Rawls-ৰ তত্ত্বৰ সমালোচনা
ৰ’লছৰ তত্ত্ব আধুনিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনত অত্যন্ত প্ৰভাৱশালী হ’লেও ইয়াৰ বিৰুদ্ধে বহু সমালোচনা কৰা হৈছে।
ক) Robert Nozick-ৰ সমালোচনা
Robert Nozick-এ তেওঁৰ Anarchy, State, and Utopia (1974) গ্ৰন্থত Rawls-ৰ বিতৰণমূলক ন্যায়ৰ সমালোচনা কৰে।
Nozick-ৰ মতে ব্যক্তিৰ—
সম্পত্তিৰ অধিকাৰ;
বৈধ acquisition;
বৈধ transfer
ইত্যাদি অধিকাৰক গুৰুত্ব দিয়া উচিত।
তেওঁৰ মতে কোনো নিৰ্দিষ্ট pattern বজাই ৰাখিবলৈ বাৰে বাৰে সম্পদ পুনৰ্বিতৰণ কৰিলে ব্যক্তিগত অধিকাৰত হস্তক্ষেপ হ’ব পাৰে।
---
৩৪. Michael Sandel-ৰ সমালোচনা
Michael Sandel-এ Rawls-ৰ ব্যক্তিৰ ধাৰণাক সমালোচনা কৰে।
Sandel-ৰ মতে মানুহ কেৱল স্বাধীন আৰু বিচ্ছিন্ন ব্যক্তি নহয়।
মানুহৰ পৰিচয় গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত—
পৰিয়াল;
সমাজ;
পৰম্পৰা;
সংস্কৃতি;
সামাজিক সম্পৰ্ক
ইত্যাদিৰ সৈতে।
সেয়েহে ব্যক্তিক সমাজৰ সম্পৰ্কৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক কৰি চিন্তা কৰাটো সমস্যাজনক বুলি তেওঁ যুক্তি আগবঢ়ায়।
---
৩৫. Michael Walzer-ৰ সমালোচনা
Michael Walzer-এ বিভিন্ন সামাজিক সামগ্ৰীৰ বাবে একেটা সাধাৰণ বিতৰণমূলক নীতি ব্যৱহাৰৰ ধাৰণাক সমালোচনা কৰে।
তেওঁৰ Spheres of Justice গ্ৰন্থত তেওঁ যুক্তি দিয়ে যে সমাজৰ বিভিন্ন সামগ্ৰী বিভিন্ন সামাজিক অৰ্থ আৰু বিতৰণৰ নীতিৰ সৈতে জড়িত।
তেওঁ Complex Equality-ৰ ধাৰণা আগবঢ়ায়।
---
৩৬. Feminist Criticism
Feminist চিন্তাবিদসকলে Rawls-ৰ তত্ত্বৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আঙুলিয়াই দিছে।
বিশেষকৈ—
পৰিয়ালৰ ভিতৰৰ বৈষম্য;
লিংগভিত্তিক ভূমিকা;
unpaid care work;
মহিলাৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সুযোগ
ইত্যাদি বিষয়ক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছে।
এই সমালোচনাই দেখুৱায় যে ন্যায়ৰ আলোচনা কেৱল ৰাজহুৱা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰতে নহয়, পৰিয়াল আৰু ব্যক্তিগত সামাজিক সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰাসংগিক।
---
৩৭. Communitarian Criticism
Communitarian চিন্তাবিদসকলে Rawls-ৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ সমালোচনা কৰিছে।
তেওঁলোকৰ মতে মানুহক সমাজৰ পৰা পৃথক কৰি বুজিব নোৱাৰি।
মানুহৰ—
সংস্কৃতি;
ইতিহাস;
পৰম্পৰা;
সম্প্ৰদায়;
সামাজিক সম্পৰ্ক
তেওঁলোকৰ পৰিচয় গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
---
৩৮. Rawls-ৰ তত্ত্বৰ গুৰুত্ব
ৰ’লছৰ তত্ত্ব আধুনিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ তেওঁ—
1. আধুনিক যুগত normative political philosophy-ক পুনৰ শক্তিশালী কৰে;
2. উপযোগবাদৰ এক শক্তিশালী বিকল্প আগবঢ়ায়;
3. মৌলিক স্বাধীনতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে;
4. সামাজিক ন্যায়ৰ সৈতে স্বাধীনতাৰ সমন্বয় কৰে;
5. Original Position-ৰ ধাৰণা আগবঢ়ায়;
6. Veil of Ignorance-ৰ ধাৰণা বিকশিত কৰে;
7. Difference Principle প্ৰৱৰ্তন কৰে;
8. Fair Equality of Opportunity-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে;
9. Least Advantaged লোকৰ স্বাৰ্থক ন্যায়ৰ কেন্দ্ৰলৈ আনে;
10. Self-Respect-ক Primary Social Good হিচাপে গুৰুত্ব দিয়ে;
11. গণতান্ত্ৰিক সমাজত যুক্তিসংগত বহুত্ববাদৰ সমস্যা ব্যাখ্যা কৰে;
12. Political Liberalism আৰু Overlapping Consensus-ৰ ধাৰণা বিকশিত কৰে।
৩৯. পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ
ধাৰণা অৰ্থ
Justice as Fairness ৰ’লছৰ ন্যায়ৰ মূল ধাৰণা
Original Position ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্বাচনৰ কাল্পনিক অৱস্থা
Veil of Ignorance ব্যক্তিগত সামাজিক অৱস্থানৰ বিষয়ে অজ্ঞতাৰ অৱস্থা
Primary Social Goods জীৱনৰ লক্ষ্য পূৰণৰ বাবে সাধাৰণতে প্ৰয়োজনীয় সামাজিক সামগ্ৰী
Equal Basic Liberties সকলোৰে বাবে সমান মৌলিক স্বাধীনতা
Fair Equality of Opportunity সামাজিক পটভূমিৰ প্ৰভাৱ কমাই বাস্তৱ সুযোগৰ ন্যায্যতা
Difference Principle বৈষম্যই Least Advantaged লোকৰ সৰ্বাধিক উপকাৰ কৰিব লাগিব
Least Advantaged প্ৰাথমিক সামাজিক সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ কম সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোক
Maximin ন্যূনতম অৱস্থানটোক সৰ্বাধিক অনুকূল কৰা
Reflective Equilibrium নীতি আৰু বিবেচিত নৈতিক বিচাৰৰ মাজত সামঞ্জস্য
Political Liberalism বহুত্ববাদী গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ বাবে ৰাজনৈতিক ন্যায়ৰ ধাৰণা
Reasonable Pluralism বিভিন্ন যুক্তিসংগত মতাদৰ্শৰ সহাৱস্থান
Overlapping Consensus ভিন্ন বিশ্বাসৰ মাজতো মৌলিক ৰাজনৈতিক নীতিত ঐকমত্য
Public Reason মৌলিক ৰাজনৈতিক প্ৰশ্নত ৰাজহুৱা যুক্তিৰ ব্যৱহাৰ
Property-Owning Democracy সম্পদ আৰু সম্পত্তিৰ বহল বিতৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া ব্যৱস্থা
৪০. Exam Revision Formula
ৰ’লছৰ তত্ত্ব মনত ৰখাৰ সহজ ক্ৰম—
Original Position
⬇
Veil of Ignorance
⬇
Principles of Justice
⬇
First Principle – Equal Basic Liberty
⬇
Second Principle
Fair Equality of Opportunity + Difference Principle ⬇
Least Advantaged লোকৰ সুৰক্ষা
আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ৰম:
Basic Liberty → Fair Equality of Opportunity → Difference Principle
৪১. উপসংহাৰ
জন ৰ’লছৰ Justice as Fairness আধুনিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ন্যায়ৰ তত্ত্ব। Original Position আৰু Veil of Ignorance-ৰ সহায়ত ৰ’লছে দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰে যে ন্যায়ৰ নীতি নিৰ্ধাৰণৰ সময়ত ব্যক্তিগত স্বাৰ্থ আৰু সামাজিক সুবিধাৰ প্ৰভাৱ আঁতৰোৱা উচিত।
তেওঁৰ প্ৰথম নীতিয়ে সকলো নাগৰিকৰ বাবে সমান মৌলিক স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰে। দ্বিতীয় নীতিয়ে Fair Equality of Opportunity আৰু Difference Principle-ৰ জৰিয়তে সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যক ন্যায়ৰ সৈতে সংযোগ কৰে। বিশেষকৈ বৈষম্যৰ ফলত সমাজৰ Least Advantaged লোকসকলৰ অৱস্থা উন্নত হ’ব লাগে।
এইদৰে ৰ’লছৰ তত্ত্বই সম্পূৰ্ণ সমতা আৰু সম্পূৰ্ণ ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ মাজত এটা তাত্ত্বিক সমন্বয় স্থাপন কৰাৰ চেষ্টা কৰে। পিছত Political Liberalism-ৰ জৰিয়তে তেওঁ বহুত্ববাদী গণতান্ত্ৰিক সমাজত বিভিন্ন বিশ্বাসৰ লোকৰ মাজত Overlapping Consensus আৰু Public Reason-ৰ ভিত্তিত স্থিৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা কেনেদৰে সম্ভৱ হ’ব পাৰে, সেই বিষয়টোও ব্যাখ্যা কৰে।
Standard Sources
John Rawls, A Theory of Justice
John Rawls, Political Liberalism
John Rawls, Justice as Fairness: A Restatement
Will Kymlicka, Contemporary Political Philosophy
Andrew Heywood, Political Theory: An Introduction
Robert Nozick, Anarchy, State, and Utopia
Michael Sandel, Liberalism and the Limits of Justice
Michael Walzer, Spheres of Justice
Comments
Post a Comment
Comment