বিশ্ব ন্যায় (Global Justice): অৰ্থ, বৈশিষ্ট্য, তত্ত্ব আৰু মুখ্য বিতৰ্ক

 

১. বিশ্ব ন্যায়ৰ অৰ্থ

বিশ্ব ন্যায় (Global Justice) বুলিলে ৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰেখা অতিক্ৰম কৰি সমগ্ৰ বিশ্বৰ মানুহৰ মাজত অধিকাৰ, সুযোগ, সম্পদ, দায়িত্ব, সুবিধা আৰু বোজাৰ ন্যায়সংগত বণ্টন সম্পৰ্কে থকা নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক নীতিসমূহক বুজায়।

সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, বিশ্ব ন্যায়ৰ মূল প্ৰশ্ন হৈছে—

> এজন মানুহৰ কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট দেশত জন্ম হোৱা বা বসবাস কৰাৰ বাবে তেওঁৰ অধিকাৰ আৰু নৈতিক মূল্য আন এজন মানুহতকৈ কম বা বেছি হ’ব পাৰেনে?

বিশ্ব ন্যায়ে ঘৰুৱা বা ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনৈতিক দৰ্শনত আলোচনা কৰা সমতা, স্বাধীনতা, অধিকাৰ, সম্পদৰ বণ্টন, দাৰিদ্ৰ্য, সুযোগ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰশ্নসমূহক বিশ্বব্যাপী পৰিসৰলৈ লৈ যায়।

---

২. বিশ্ব ন্যায় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায় (International Justice) আৰু বিশ্ব ন্যায় (Global Justice) পৰস্পৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত যদিও সম্পূৰ্ণ একে নহয়।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়ৰ পৰম্পৰাগত আলোচনাত মূলতঃ ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

ইয়াৰ অন্তৰ্গত—

ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্ব

যুদ্ধ আৰু শান্তি

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন

কূটনৈতিক সম্পৰ্ক

সন্ধি

ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজৰ সহযোগিতা

অনাক্ৰমণ আৰু অনাহস্তক্ষেপ

বিশ্ব ন্যায়

বিশ্ব ন্যায়ে অধিক গুৰুত্ব দিয়ে ব্যক্তি বা মানুহক বিশ্বব্যাপী নৈতিক চিন্তাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গণ্য কৰাত।

ই আলোচনা কৰে—

বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্য

বিশ্ব অৰ্থনৈতিক বৈষম্য

মানৱ অধিকাৰ

অভিবাসন

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য

জলবায়ু ন্যায়

বিশ্ব সম্পদৰ বিতৰণ

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠান

ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰতি দায়িত্ব

সেয়ে পৰীক্ষাৰ বাবে মনত ৰাখিব পাৰি—

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায় → মূলতঃ ৰাষ্ট্ৰৰ মাজৰ ন্যায়

বিশ্ব ন্যায় → ৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰ বাহিৰত মানুহ আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজৰ ন্যায়

---

৩. বিশ্ব ন্যায়ৰ গুৰুত্ব

বিশ্বায়নৰ ফলত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশৰ অৰ্থনীতি, ৰাজনীতি আৰু সমাজ পৰস্পৰৰ সৈতে অধিক সংযুক্ত হৈছে।

এখন দেশত গ্ৰহণ কৰা সিদ্ধান্তই আন দেশৰ মানুহৰ ওপৰতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে—

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য

জলবায়ু পৰিৱৰ্তন

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থা

অভিবাসন

যুদ্ধ আৰু সংঘাত

বহুজাতিক কোম্পানী

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা

বিশ্বব্যাপী যোগান শৃংখল

প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তন

এই কাৰণতে ন্যায়ৰ প্ৰশ্ন কেৱল এখন দেশৰ সীমাৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ কৰি আলোচনা কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছে।

---

৪. বিশ্ব ন্যায়ৰ মুখ্য বিষয়সমূহ

ক) বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্য

বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্য বিশ্ব ন্যায়ৰ অন্যতম কেন্দ্ৰীয় বিষয়।

ইয়াৰ সৈতে জড়িত প্ৰশ্নসমূহ হৈছে—

বিশ্বত দাৰিদ্ৰ্য কিয় আছে?

ধনী দেশসমূহৰ দৰিদ্ৰ দেশৰ মানুহৰ প্ৰতি কোনো নৈতিক দায়িত্ব আছেনে?

বিশ্ব সম্পদ পুনৰ বিতৰণ কৰা উচিত নেকি?

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ দায়িত্ব কি?

বিশ্ব অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাই দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস কৰিছেনে নে কিছুমান ক্ষেত্ৰত ইয়াক স্থায়ী কৰি ৰাখিছে?

---

৫. বিশ্ব অৰ্থনৈতিক বৈষম্য

বিশ্বৰ দেশসমূহৰ মাজত—

আয়

সম্পদ

শিক্ষা

স্বাস্থ্যসেৱা

জীৱনধাৰণৰ মান

অৰ্থনৈতিক সুযোগ

আদি ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়।

বিশ্ব ন্যায়ে প্ৰশ্ন কৰে যে এনে বৈষম্যসমূহ ন্যায়সংগত নে অন্যায়, আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাই এই বৈষম্য সৃষ্টি বা বৃদ্ধি কৰাত কোনো ভূমিকা পালন কৰেনে।

সমতাবাদী দৃষ্টিভংগী

Egalitarianism বা সমতাবাদী দৃষ্টিভংগীয়ে অন্যায় বৈষম্য হ্ৰাস কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

পৰ্যাপ্ততাবাদী দৃষ্টিভংগী

Sufficientarianismৰ মূল লক্ষ্য সম্পূৰ্ণ সমতা স্থাপন কৰা নহয়; বৰং প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে অন্ততঃ মানৱীয় জীৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় এক পৰ্যাপ্ত ন্যূনতম স্তৰ লাভ কৰাটো নিশ্চিত কৰা।

---

৬. মানৱ অধিকাৰ আৰু বিশ্ব ন্যায়

আধুনিক বিশ্ব ন্যায়ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি হৈছে মানৱ অধিকাৰ।

মানৱ অধিকাৰ মানুহে কেৱল মানুহ হিচাপে জন্মগ্ৰহণ কৰাৰ বাবেই লাভ কৰে; কোনো বিশেষ ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিক হোৱাৰ ওপৰত ইয়াৰ নৈতিক ভিত্তি নিৰ্ভৰ নকৰে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ মানৱ অধিকাৰৰ ভিতৰত আছে—

জীৱনৰ অধিকাৰ

মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা

ধৰ্মীয় স্বাধীনতা

আইনৰ আগত সমতা

ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰ

নিৰ্যাতনৰ পৰা মুক্তিৰ অধিকাৰ

শিক্ষাৰ অধিকাৰ

মানৱীয় মৰ্যাদাৰে জীৱন-যাপনৰ অধিকাৰ

Universal Declaration of Human Rights, 1948 এই ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় দলিল।

---

৭. জন ৰলছ আৰু বিশ্ব ন্যায়

জন ৰলছ (John Rawls) আধুনিক ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ।

তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ—

A Theory of Justice (1971)

ইয়াত তেওঁ মূলতঃ এখন ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত Justice as Fairness বা ন্যায় হিচাপে ন্যায়সংগততাৰ তত্ত্ব বিকশিত কৰে।

পিছত তেওঁৰ গ্ৰন্থ—

The Law of Peoples (1999)

তেওঁ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়লৈ ন্যায়ৰ আলোচনা সম্প্ৰসাৰণ কৰে।

কিন্তু ৰলছে ঘৰুৱা সমাজৰ বাবে প্ৰস্তাৱ কৰা বিতৰণমূলক ন্যায়ৰ নীতিসমূহক একে ধৰণে সমগ্ৰ বিশ্বলৈ প্ৰয়োগ কৰি বিশ্বব্যাপী সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সমতাৰ পোষকতা কৰা নাছিল।

---

৮. Rawls-ৰ Law of Peoples

The Law of Peoplesত ৰলছে বিভিন্ন peoples বা সুসংগঠিত জনগোষ্ঠীৰ মাজৰ সম্পৰ্ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা কিছুমান নীতি আলোচনা কৰে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ—

১. Peoples-ৰ স্বাধীনতা

সুশৃংখল জনগোষ্ঠী বা peoples-ৰ স্বাধীনতা আৰু স্বতন্ত্ৰতাক সন্মান কৰা উচিত।

২. Peoples-ৰ সমতা

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সমাজত peoples-সমূহক নৈতিকভাৱে সমান হিচাপে গণ্য কৰা উচিত।

৩. অনাহস্তক্ষেপ

এখন peoples-এ আন এখন peoples-ৰ ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা আৰু অভ্যন্তৰীণ বিষয়ত সাধাৰণতে হস্তক্ষেপ কৰা উচিত নহয়।

৪. আত্মৰক্ষাৰ অধিকাৰ

Peoples-ৰ আত্মৰক্ষাৰ অধিকাৰ আছে।

৫. মানৱ অধিকাৰৰ সন্মান

সুশৃংখল peoples-এ মৌলিক মানৱ অধিকাৰ সন্মান কৰিব লাগিব।

৬. যুদ্ধৰ ক্ষেত্ৰত নৈতিক সীমাবদ্ধতা

যুদ্ধ সম্পৰ্কেও কিছুমান নৈতিক সীমা মানি চলিব লাগিব।

৭. সহায় কৰাৰ কৰ্তব্য

সুশৃংখল peoples-ৰ ওপৰত burdened societies বা এনে সমাজক সহায় কৰাৰ কৰ্তব্য আছে যিসকলে উপযুক্ত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পৰিস্থিতিৰ অভাৱত ভুগিছে।

---

৯. Charles Beitz আৰু বিশ্ব ন্যায়

Charles Beitz সমসাময়িক বিশ্ব ন্যায়ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ।

তেওঁৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ—

Political Theory and International Relations (1979)

Beitz-এ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে যে ন্যায়ৰ নীতিসমূহ কেৱল এখন ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ থাকিব লাগে নে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ইয়াক বিশ্ব পৰ্যায়তো প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

তেওঁ বিশ্ব সম্পদৰ ন্যায়সংগত বিতৰণৰ প্ৰশ্নটো বিশেষ গুৰুত্বসহকাৰে আলোচনা কৰে।

---

১০. Thomas Pogge আৰু বিশ্ব ন্যায়

Thomas Pogge আধুনিক বিশ্ব ন্যায়ৰ এজন অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ।

তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ—

World Poverty and Human Rights (2002)

Pogge-ৰ মতে বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্যক কেৱল ধনী ব্যক্তিয়ে বা ধনী দেশসমূহে দৰিদ্ৰ লোকক সহায় কৰা দান বা charityৰ সমস্যা হিচাপে দেখা উচিত নহয়।

তেওঁ **বিশ্বব্যাপী প্ৰতিষ্ঠানগত ব্যৱস্থা (global institutional order)**ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

তেওঁৰ আলোচনাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে—

দাৰিদ্ৰ্য → কেৱল সহায়ৰ সমস্যা নহয়; বিশ্বব্যাপী প্ৰতিষ্ঠান আৰু নিয়মৰ ন্যায়সংগততাৰ সমস্যাও।

---

১১. Peter Singer আৰু বিশ্ব দায়িত্ব

Peter Singer-ৰ বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্য সম্পৰ্কীয় চিন্তা মূলতঃ Utilitarianism বা উপযোগিতাবাদৰ সৈতে জড়িত।

তেওঁৰ মতে, যদি কোনো ব্যক্তিয়ে আন এজনৰ গুৰুতৰ দুখ-কষ্ট কমাব পাৰে আৰু তাৰ বাবে তুলনামূলকভাৱে সমান গুৰুতৰ ত্যাগ কৰিব নালাগে, তেন্তে সেই দুখ-কষ্ট কমোৱাৰ নৈতিক কাৰণ আছে।

ইয়াৰ দ্বাৰা Singer-এ ভৌগোলিক দূৰত্বই আমাৰ নৈতিক দায়িত্বৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে নেকি সেই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে।

সৰলভাৱে—

ভৌগোলিক দূৰত্ব ≠ নৈতিক দূৰত্ব

---

১২. Martha Nussbaum আৰু Capabilities Approach

Martha Nussbaum-এ Capabilities Approachৰ জৰিয়তে বিশ্ব ন্যায়ৰ প্ৰশ্ন আলোচনা কৰে।

এই ধাৰণাটো Amartya Sen-ৰ capabilities tradition-ৰ সৈতেও ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।

Capabilities Approach-এ প্ৰশ্ন কৰে—

এজন ব্যক্তিৰ প্ৰকৃততে মানৱীয় মৰ্যাদাৰে জীৱন যাপন কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সুযোগ আৰু সামৰ্থ্য আছেনে?

Nussbaum-ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ capabilities-ৰ ভিতৰত আছে—

জীৱন

শাৰীৰিক স্বাস্থ্য

শাৰীৰিক অখণ্ডতা

ইন্দ্ৰিয়, কল্পনা আৰু চিন্তা

অনুভূতি

ব্যৱহাৰিক যুক্তি

আন মানুহৰ সৈতে সম্পৰ্ক

প্ৰকৃতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক

খেল-ধেমালি

নিজৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ

---

১৩. Amartya Sen আৰু বিশ্ব ন্যায়

অমৰ্ত্য সেন-ৰ ন্যায় সম্পৰ্কীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ—

The Idea of Justice (2009)

Sen-এ ন্যায়ৰ ক্ষেত্ৰত Transcendental Institutionalism আৰু Comparative Approachৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাইছে।

তেওঁৰ মতে কেৱল এখন সম্পূৰ্ণ ন্যায়সংগত সমাজ কেনেকুৱা হ’ব লাগে সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰাতকৈ বৰ্তমানৰ বাস্তৱ সমাজসমূহৰ মাজত তুলনা কৰি স্পষ্ট অন্যায়সমূহ হ্ৰাস কৰাটোও গুৰুত্বপূৰ্ণ।

তেওঁৰ Capability Approach-এ মানুহৰ হাতত থকা সম্পদৰ পৰিমাণতকৈ তেওঁলোকে প্ৰকৃততে কি কৰিব পাৰে আৰু কেনেকুৱা জীৱন যাপন কৰিব পাৰে তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

---

১৪. জলবায়ু ন্যায় আৰু বিশ্ব ন্যায়

Climate Justice বা জলবায়ু ন্যায় আধুনিক বিশ্ব ন্যায়ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।

ইয়াৰ সৈতে জড়িত প্ৰশ্নসমূহ—

ঐতিহাসিকভাৱে কাৰ্বন নিৰ্গমনৰ বাবে কোন বেছি দায়ী?

জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ব্যয় কোনে বহন কৰিব?

অভিযোজনৰ বাবে কোনে বিত্ত যোগান ধৰিব?

জলবায়ুজনিত ক্ষতিৰ দায়িত্ব কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰিব?

ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ অধিকাৰ কেনেকৈ সুৰক্ষিত কৰিব?

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জলবায়ু আলোচনাত Common but Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities (CBDR-RC) এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি।

ইয়াৰ মূল ধাৰণা হৈছে—সকলো দেশৰ দায়িত্ব থাকিলেও তেওঁলোকৰ ঐতিহাসিক অৱদান, সামৰ্থ্য আৰু vulnerability একে নহয়।

---

১৫. অভিবাসন আৰু বিশ্ব ন্যায়

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অভিবাসনেও বিশ্ব ন্যায়ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে।

যেনে—

ৰাষ্ট্ৰৰ নিজৰ সীমান্ত নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ অধিকাৰ আছেনে?

মানুহৰ অন্য দেশলৈ যোৱাৰ নৈতিক অধিকাৰ আছেনে?

অভিবাসনৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা কেতিয়া ন্যায়সংগত হ’ব পাৰে?

শৰণাৰ্থীৰ প্ৰতি ধনী দেশসমূহৰ দায়িত্ব কি?

Refugees আৰু asylum seekers-ৰ অধিকাৰ কেনেকৈ সুৰক্ষিত কৰিব?

ইয়াত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দ্বন্দ্ব দেখা যায়—

ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্ব আৰু সীমান্ত নিয়ন্ত্ৰণ

বনাম

সাৰ্বজনীন মানৱ অধিকাৰ আৰু স্বাধীন চলাচল।

---

১৬. বিশ্ব ন্যায় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যই অৰ্থনৈতিক সুযোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে যদিও ইয়াৰ সৈতে বহুতো ন্যায়ৰ প্ৰশ্ন জড়িত।

যেনে—

শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ

কৰ্ম পৰিৱেশ

শ্ৰমিক শোষণ

কৃষি ৰাজসাহায্য

ঔষধৰ প্ৰাপ্যতা

Intellectual Property Rights

উন্নয়নশীল দেশৰ সুযোগ

বিশ্ব বাণিজ্য নিয়ম

বিশ্ব ন্যায়ৰ প্ৰশ্ন হৈছে—

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য ব্যৱস্থাৰ সুবিধা আৰু বোজাসমূহ ন্যায়সংগতভাৱে বিতৰণ কৰা হৈছেনে?

---

১৭. বিশ্ব ন্যায় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠান

বিশ্ব ৰাজনীতিত বহুতো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা আছে।

উদাহৰণ—

ৰাষ্ট্ৰসংঘ (United Nations)

World Bank

International Monetary Fund

World Trade Organization

International Court of Justice

বিশ্ব ন্যায়ৰ চিন্তাবিদসকলে এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ—

প্ৰতিনিধিত্ব

জবাবদিহিতা

স্বচ্ছতা

ন্যায়সংগততা

অন্তৰ্ভুক্তি

উন্নয়নশীল দেশৰ প্ৰতি সঁহাৰি

আদি বিষয় পৰীক্ষা কৰে।

---

১৮. Cosmopolitanism বা বিশ্বনাগৰিকতাবাদ

Cosmopolitanism বিশ্ব ন্যায়ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ দৃষ্টিভংগী।

ইয়াৰ মূল ধাৰণা হৈছে যে মানুহৰ নৈতিক মূল্য তেওঁৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।

অৰ্থাৎ এজন ব্যক্তিৰ—

জাতীয়তা

জন্মস্থান

নাগৰিকত্ব

ধৰ্ম

জাতিগত পৰিচয়

আদিৰ ভিত্তিত তেওঁৰ মৌলিক নৈতিক মূল্য কম-বেছি নহয়।

বিশ্বনাগৰিকতাবাদৰ সৈতে বিভিন্ন ৰূপত জড়িত চিন্তাবিদসকলৰ ভিতৰত আছে—

Immanuel Kant

Charles Beitz

Thomas Pogge

Peter Singer

Martha Nussbaum

---

১৯. Statism বা ৰাষ্ট্ৰবাদী দৃষ্টিভংগী

Statism-এ ৰাষ্ট্ৰ আৰু ৰাজনৈতিক সম্প্ৰদায়ৰ নৈতিক গুৰুত্বৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।

এই দৃষ্টিভংগী অনুসৰি এখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকসকলৰ মাজত বিশেষ নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক থাকে, কাৰণ তেওঁলোকে—

একে আইন

একে ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান

একে নাগৰিকত্ব

একে সামাজিক সহযোগিতা ব্যৱস্থা

ভাগ কৰে।

ৰলছৰ The Law of Peoples ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰিৱৰ্তে peoples-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে এই বিতৰ্কৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

---

২০. Charity আৰু Justice-ৰ পাৰ্থক্য

বিশ্ব ন্যায়ৰ আলোচনাত দান (Charity) আৰু **ন্যায় (Justice)**ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য গুৰুত্বপূৰ্ণ।

Charity

কোনো দুখীয়া বা বিপদগ্ৰস্ত ব্যক্তিক স্বেচ্ছাই সহায় কৰা।

Justice

মানুহৰ ন্যায্য অধিকাৰ আৰু প্ৰাপ্য কি আৰু ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানৰ কি কৰ্তব্য আছে সেই প্ৰশ্নৰ সৈতে জড়িত।

সেয়ে বিশ্ব ন্যায়ৰ চিন্তাবিদসকলে প্ৰশ্ন কৰে—

বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্য কেৱল দান-সহায়ৰ সমস্যা নে অধিকাৰ, কৰ্তব্য আৰু বিশ্ব প্ৰতিষ্ঠানৰ ন্যায়সংগততাৰ সমস্যাও?

---

২১. বিশ্ব ন্যায়ৰ মুখ্য দৃষ্টিভংগী

দৃষ্টিভংগী মূল গুৰুত্ব

Cosmopolitanism সকলো মানুহৰ সমান নৈতিক মূল্য

Statism ৰাষ্ট্ৰ আৰু ৰাজনৈতিক সম্প্ৰদায়ৰ গুৰুত্ব

Egalitarianism অন্যায় বিশ্ব বৈষম্য হ্ৰাস

Sufficientarianism সকলোকে পৰ্যাপ্ত ন্যূনতম স্তৰ প্ৰদান

Capabilities Approach মানুহৰ প্ৰকৃত সামৰ্থ্য আৰু সুযোগ

Utilitarianism সামগ্ৰিক কল্যাণ বৃদ্ধি আৰু দুখ-কষ্ট হ্ৰাস

Human Rights Approach সাৰ্বজনীন মানৱ অধিকাৰৰ সুৰক্ষা

Institutional Approach বিশ্বব্যাপী প্ৰতিষ্ঠান আৰু নিয়মৰ ন্যায়সংগততা

---

২২. বিশ্ব ন্যায়ৰ মুখ্য প্ৰত্যাহ্বান

১. ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্ব

বৰ্তমান বিশ্ব ব্যৱস্থাত ৰাষ্ট্ৰই প্ৰধান ৰাজনৈতিক একক হিচাপে কাম কৰে।

২. অৰ্থনৈতিক বৈষম্য

দেশসমূহৰ মাজত অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক শক্তিৰ বৃহৎ পাৰ্থক্য আছে।

৩. সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য

বিভিন্ন সমাজৰ মূল্যবোধ, পৰম্পৰা আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা পৃথক।

৪. জবাবদিহিতাৰ সমস্যা

বিশ্ব প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সাধাৰণ নাগৰিকে প্ৰত্যক্ষভাৱে জবাবদিহি কৰোৱাটো কঠিন।

৫. প্ৰয়োগৰ সমস্যা

বিশ্ব পৰ্যায়ত সকলো ন্যায়ৰ নীতি কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ এখন একক বিশ্ব চৰকাৰ নাই।

৬. দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ

বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্য, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বা ঐতিহাসিক অন্যায়ৰ বাবে কোন কিমান দায়ী সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰাটো জটিল।

---

২৩. বিশ্ব ন্যায়ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ

চিন্তাবিদ মুখ্য অৱদান

Immanuel Kant Cosmopolitanism, Perpetual Peace

John Rawls The Law of Peoples, Duty of Assistance

Charles Beitz Global Distributive Justice

Thomas Pogge Global Institutional Order আৰু Poverty

Peter Singer বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি নৈতিক দায়িত্ব

Amartya Sen Capability Approach আৰু Comparative Justice

Martha Nussbaum Human Capabilities আৰু Human Dignity

---

২৪. পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ Key Points

Global Justice → ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰি ন্যায়ৰ প্ৰশ্নৰ আলোচনা।

Cosmopolitanism → সকলো মানুহৰ সমান নৈতিক মূল্য।

Statism → ৰাষ্ট্ৰ/peoples-ৰ নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব।

John Rawls → The Law of Peoples

Charles Beitz → Global Distributive Justice

Thomas Pogge → Global Institutional Order আৰু World Poverty

Peter Singer → দুখ-কষ্ট হ্ৰাস কৰাৰ নৈতিক দায়িত্ব

Amartya Sen → Capability Approach আৰু Comparative Justice

Martha Nussbaum → Central Human Capabilities

Climate Justice → জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সুবিধা, বোজা আৰু দায়িত্বৰ ন্যায়সংগত বিতৰণ।

Global Economic Justice → বিশ্বব্যাপী সম্পদ, সুযোগ আৰু অৰ্থনৈতিক সুবিধাৰ ন্যায়সংগত বিতৰণ।

---

উপসংহাৰ

বিশ্ব ন্যায় হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰেখাৰ বাহিৰলৈ ন্যায়ৰ ধাৰণাক সম্প্ৰসাৰিত কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক ধাৰণা। ই কেৱল ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা নকৰে; বৰং বিশ্বৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ অধিকাৰ, মৰ্যাদা, সুযোগ, সম্পদ, দায়িত্ব আৰু কল্যাণৰ সৈতে জড়িত প্ৰশ্নসমূহ বিশ্লেষণ কৰে।

বিশ্ব দাৰিদ্ৰ্য, অৰ্থনৈতিক বৈষম্য, মানৱ অধিকাৰ, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, অভিবাসন, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু বিশ্ব প্ৰতিষ্ঠানৰ ন্যায়সংগততা ইয়াৰ মুখ্য বিষয়। Cosmopolitanism, Statism, Egalitarianism, Capabilities Approach আৰু Utilitarianism আদি দৃষ্টিভংগীয়ে বিশ্ব ন্যায়ৰ বিভিন্ন ব্যাখ্যা আগবঢ়ায়।

মূল ধাৰণা:

বিশ্ব ন্যায় = বিশ্বব্যাপী সমতা + মানৱ অধিকাৰ + ন্যায়সংগত সুযোগ + সম্পদৰ ন্যায়সংগত বিতৰণ + বিশ্ব প্ৰতিষ্ঠানৰ জবাবদিহিতা।

মানক উৎস: John Rawls, The Law of Peoples; Charles Beitz, Political Theory and International Relations; Thomas Pogge, World Poverty and Human Rights; Peter Singer, One World; Amartya Sen, The Idea of Justice; Martha Nussbaum, Frontiers of Justice; Andrew Heywood, Political Theory: An Introduction.