ভাৰতীয় সংসদত Financial Bill (আৰ্থিক বিধেয়ক)

 

পৰিচয়

Financial Bill বা আৰ্থিক বিধেয়ক হৈছে সংসদত উত্থাপন কৰা এনে এখন বিধেয়ক যিখন বিত্তীয় বিষয়ৰ সৈতে জড়িত আৰু যাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ 117-ত বিশেষ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।

Financial Bill আৰু Money Bill একে নহয়। Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ 110-ত নিৰ্দিষ্ট কৰা বিষয়সমূহৰ মাজতে বিধেয়কখন সীমাবদ্ধ থাকিব লাগে। কিন্তু Financial Bill-এ Article 110-ত উল্লেখ কৰা কিছুমান বিত্তীয় বিষয়ৰ লগতে আন বিষয়ো অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰে।

সেয়েহে সহজ ভাষাত ক’ব পাৰি—

প্ৰতিখন Money Bill বিত্তীয় বিষয়ৰ সৈতে জড়িত, কিন্তু প্ৰতিখন Financial Bill Money Bill নহয়।

সাংবিধানিক ব্যৱস্থা

Financial Bill-ৰ মূল সাংবিধানিক বিধান হৈছে—

অনুচ্ছেদ 117 — Financial Bills সম্পৰ্কে বিশেষ ব্যৱস্থা

Article 117-ৰ অধীনত Financial Bill-ক মূলত দুটা ভাগত আলোচনা কৰা হয়—

1. Article 117(1)-ৰ Financial Bill

2. Article 117(3)-ৰ Financial Bill

1. Article 117(1)-ৰ Financial Bill

Article 117(1)-ৰ অধীনৰ Financial Bill এনে এখন বিধেয়ক য'ত Article 110(1)(a) ৰ পৰা (f)-ত উল্লেখ কৰা কোনো বিত্তীয় বিষয় থাকে, কিন্তু তাৰ লগতে Article 110-ৰ বাহিৰৰ আন বিষয়ো অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।

অৰ্থাৎ, এখন বিধেয়কত কৰ আৰোপ, কৰ বিলোপ, চৰকাৰৰ ঋণ গ্ৰহণ, Consolidated Fund of India-ৰ সৈতে জড়িত বিষয় আদি থাকিব পাৰে, কিন্তু যদি ইয়াত Article 110-ৰ বাহিৰৰ আন বিষয়ো থাকে, তেন্তে সেই বিধেয়কখন Money Bill নহৈ Financial Bill হিচাপে গণ্য হ’ব পাৰে।

Article 117(1)-ৰ Financial Bill-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য

১. কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি

Article 117(1)-ৰ Financial Bill কেৱল Lok Sabha-ত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

ই Rajya Sabha-ত উত্থাপন কৰিব নোৱাৰি।

২. ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পূৰ্বানুমোদন/পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন

এনে Financial Bill লোকসভাত উত্থাপন কৰিবলৈ President’s Recommendation অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ/সুপাৰিছ প্ৰয়োজন।

৩. মন্ত্ৰীয়েহে উত্থাপন কৰিব পাৰে

Article 117(1)-ৰ অধীনৰ Financial Bill এজন Minister-ৰ দ্বাৰাহে উত্থাপন কৰিব পাৰি।

অৰ্থাৎ Private Member-এ এনে বিধেয়ক উত্থাপন কৰিব নোৱাৰে।

৪. ৰাজ্যসভাৰ ক্ষমতা অধিক

Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Rajya Sabha-ৰ ক্ষমতা সীমিত। কিন্তু Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Rajya Sabha-ৰ সাধাৰণ বিধেয়কৰ দৰে পূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা থাকে।

ৰাজ্যসভাই—

- বিধেয়কখন আলোচনা কৰিব পাৰে;

- সংশোধন কৰিব পাৰে;

- বিধেয়কখন নাকচ কৰিব পাৰে;

- আৰু বিধেয়কখন গৃহীত বা পৰাস্ত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সমান ভূমিকা পালন কৰে।

৫. Joint Sitting সম্ভৱ

Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োখন সদনৰ মাজত মতানৈক্য সৃষ্টি হ’লে, সাংবিধানিক চৰ্ত পূৰণ সাপেক্ষে Article 108 অনুসৰি Joint Sitting বা যুটীয়া অধিৱেশন অনুষ্ঠিত হ’ব পাৰে।

এই ক্ষেত্ৰত Financial Bill আৰু Money Bill-ৰ মাজত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে।

2. Article 117(3)-ৰ Financial Bill

Article 117(3)-এ এনে এখন বিধেয়কৰ কথা কয় যিখন আইনত পৰিণত হ’লে Consolidated Fund of India-ৰ পৰা ব্যয় হ’ব।

এনে বিধেয়ক কেৱল বিত্তীয় বিষয়ৰ বাবে Money Bill হৈ নাযায়।

Article 117(3)-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য

- এনে বিধেয়ক যিকোনো সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

- ই কেৱল লোকসভাতে উত্থাপন কৰিব লাগিব বুলি বাধ্যতামূলক নহয়।

- বিধেয়কখন গৃহীত কৰাৰ আগতে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ/সুপাৰিছ প্ৰয়োজন।

- Rajya Sabha-ৰ সাধাৰণ বিধেয়কৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা থাকে।

- সাংবিধানিক চৰ্ত পূৰণ হ’লে Joint Sitting প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে।

Financial Bill আৰু Money Bill-ৰ মূল পাৰ্থক্য

এই বিষয়টো প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

Money Bill

Money Bill-ৰ সংজ্ঞা Article 110-ত দিয়া হৈছে। এখন Money Bill-ত Article 110-ত উল্লেখ কৰা নিৰ্দিষ্ট বিষয়সমূহহে থাকিব লাগে।

Financial Bill

Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Article 117 প্ৰযোজ্য। ইয়াত Article 110-ৰ কিছুমান বিষয়ৰ লগতে অন্যান্য বিষয়ো থাকিব পাৰে।

সেয়েহে—

Money Bill = Article 110

Financial Bill = Article 117

Financial Bill বনাম Money Bill

ভিত্তি| Money Bill| Financial Bill

সাংবিধানিক অনুচ্ছেদ| Article 110| Article 117

পৰিসৰ| Article 110-ত নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত সীমাবদ্ধ| তুলনামূলকভাৱে বিস্তৃত

উত্থাপন| কেৱল Lok Sabha| 117(1): কেৱল Lok Sabha; 117(3): যিকোনো সদন

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ| প্ৰয়োজন| সংবিধানত নিৰ্দিষ্ট ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজন

Rajya Sabha-ৰ ক্ষমতা| কেৱল পৰামৰ্শ দিব পাৰে| পূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা

১৪ দিনৰ নিয়ম| আছে| নাই

Speaker-ৰ Certificate| প্ৰয়োজন| Money Bill হিচাপে Certificate নাথাকে

Joint Sitting| নহয়| সম্ভৱ

Rajya Sabha-ই নাকচ কৰিব পাৰে?| নিজৰ ক্ষমতাৰে নহয়| হয়

মুখ্য অনুচ্ছেদ| 109–110| 117

Financial Bill বনাম Ordinary Bill

Financial Bill-ত বিশেষ বিত্তীয় বিধান থকাৰ বাবে ইয়াৰ ওপৰত সংবিধানে কিছুমান বিশেষ নিয়ম আৰোপ কৰিছে।

Ordinary Bill সাধাৰণতে যিকোনো সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি আৰু সাধাৰণ ক্ষেত্ৰত উত্থাপনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শৰ প্ৰয়োজন নহয়।

আনহাতে Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Article 117 অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শৰ প্ৰয়োজনীয়তা থাকে।

তথাপি Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Rajya Sabha-ৰ ক্ষমতা Money Bill-ৰ তুলনাত বহুত বেছি।

Article 117(1) Financial Bill — পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ

এইটো মনত ৰাখিবলৈ—

Article 110-ৰ বিত্তীয় বিষয় + অন্যান্য বিষয় = Article 117(1) Financial Bill

ই—

- কেৱল Lok Sabha-ত উত্থাপন কৰিব পাৰি;

- ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন;

- এজন Minister-এ উত্থাপন কৰিব লাগে;

- Money Bill নহয়;

- Rajya Sabha-ৰ পূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা থাকে;

- Rajya Sabha-ই সংশোধন বা নাকচ কৰিব পাৰে;

- সাংবিধানিক চৰ্ত পূৰণ হ’লে Joint Sitting হ’ব পাৰে।

Article 117(3) Financial Bill — পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ

সহজকৈ মনত ৰাখক—

Consolidated Fund of India-ৰ পৰা ব্যয় → Article 117(3)

এনে বিধেয়ক—

- যিকোনো সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি;

- গৃহীত কৰাৰ পূৰ্বে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন;

- কেৱল ব্যয়ৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ বাবে Money Bill নহয়;

- Rajya Sabha-ৰ পূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা থাকে;

- প্ৰযোজ্য সাংবিধানিক চৰ্তত Joint Sitting হ’ব পাৰে।

Financial Bill-ত Rajya Sabha-ৰ ভূমিকা

Financial Bill আৰু Money Bill-ৰ মাজত Rajya Sabha-ৰ ভূমিকা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য।

Money Bill-ত

Rajya Sabha-ই কেৱল recommendations বা পৰামৰ্শ দিব পাৰে। লোকসভাই সেই পৰামৰ্শ গ্ৰহণ বা প্ৰত্যাখ্যান কৰিব পাৰে।

Financial Bill-ত

Rajya Sabha-ই—

- সংশোধন কৰিব পাৰে;

- নাকচ কৰিব পাৰে;

- আলোচনা কৰিব পাৰে;

- আৰু বিধেয়কখন গৃহীত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত Lok Sabha-ৰ সৈতে সমান আইন প্ৰণয়ন ভূমিকা পালন কৰে।

Financial Bill নাকচ কৰিব পাৰেনে Rajya Sabha-ই?

হয়।

Money Bill-ৰ বিপৰীতে Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Rajya Sabha-ৰ পূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা আছে।

যদি Lok Sabha আৰু Rajya Sabha-ৰ মাজত মতানৈক্য হয় আৰু Article 108-ৰ সাংবিধানিক চৰ্তসমূহ পূৰণ হয়, তেন্তে Joint Sitting অনুষ্ঠিত কৰিব পৰা যায়।

Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting

হয়, সাংবিধানিক চৰ্ত পূৰণ হ’লে Joint Sitting সম্ভৱ।

Article 108 অনুসৰি কোনো এখন সদনে বিধেয়কখন নাকচ কৰিলে, সংশোধনৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োখন সদনৰ মাজত চূড়ান্ত মতানৈক্য হ’লে, অথবা আন সাংবিধানিক চৰ্ত পূৰণ হ’লে Joint Sitting অনুষ্ঠিত হ’ব পাৰে।

কিন্তু Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Joint Sitting-ৰ ব্যৱস্থা নাই।

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ভূমিকা

Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক ভূমিকা আছে।

Article 117 অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট Financial Bill উত্থাপন বা গৃহীত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত President’s Recommendation প্ৰয়োজন হয়।

সংসদে বিধেয়কখন গৃহীত কৰাৰ পিছত Article 111 অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিৰ assent-ৰ প্ৰক্ৰিয়া প্ৰযোজ্য হয়।

Financial Bill যদি Money Bill নহয়, তেন্তে সংবিধানৰ Article 111 অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বিধেয়কখন পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে সংসদলৈ ঘূৰাই পঠিয়াব পাৰে।

পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

1. Financial Bills-ৰ মূল অনুচ্ছেদ — Article 117।

2. Money Bill-ৰ মূল অনুচ্ছেদ — Article 110।

3. Article 117(1)-ৰ Financial Bill কেৱল Lok Sabha-ত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

4. Article 117(1)-ৰ Financial Bill উত্থাপনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন।

5. Article 117(1)-ৰ Financial Bill এজন Minister-এ উত্থাপন কৰে।

6. Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Rajya Sabha-ৰ পূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা থাকে।

7. Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত ১৪ দিনৰ নিয়ম নাই।

8. Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত সাংবিধানিক চৰ্ত পূৰণ হ’লে Joint Sitting হ’ব পাৰে।

9. Money Bill-ৰ দৰে Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Speaker-ৰ বিশেষ Money Bill Certificate নাথাকে।

10. Article 117(3) Consolidated Fund of India-ৰ পৰা ব্যয়ৰ সৈতে জড়িত বিধেয়কৰ বিষয়ে।

11. Article 117(3)-ৰ Financial Bill যিকোনো সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

12. Article 117(3)-ৰ Bill গৃহীত কৰাৰ পূৰ্বে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন।

13. কেৱল কোনো এখন Bill-ত বিত্তীয় বিষয় থাকিলেই সেইখন Money Bill হৈ নাযায়।

14. Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Article 110-ৰ কঠোৰ চৰ্ত পূৰণ কৰিব লাগে।

15. Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Article 117-ৰ বিশেষ ব্যৱস্থা প্ৰযোজ্য।

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

Money Bill

Article 110 → Lok Sabha → President's Recommendation → Rajya Sabha-ই কেৱল পৰামৰ্শ দিয়ে → 14 দিন → No Joint Sitting

Financial Bill — Article 117(1)

Article 110-ৰ বিষয় + অন্যান্য বিষয় → Lok Sabha → President's Recommendation → Rajya Sabha-ৰ পূৰ্ণ ক্ষমতা → Joint Sitting সম্ভৱ

Financial Bill — Article 117(3)

Consolidated Fund-ৰ পৰা ব্যয় → যিকোনো সদন → President's Recommendation → Rajya Sabha-ৰ পূৰ্ণ ক্ষমতা

উপসংহাৰ

Financial Bill ভাৰতীয় সংসদৰ বিত্তীয় আৰু আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ভাৰতীয় সংবিধানে Money Bill আৰু Financial Bill-ৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য ৰাখিছে।

Article 110-এ Money Bill-ৰ সংজ্ঞা নিৰ্ধাৰণ কৰে, আনহাতে Article 117-এ Financial Bills সম্পৰ্কে বিশেষ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।

পৰীক্ষাৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ’ল—

Money Bill-ৰ পৰিসৰ Article 110-ত কঠোৰভাৱে সীমাবদ্ধ, কিন্তু Financial Bill-ত Article 110-ৰ কিছুমান বিত্তীয় বিষয়ৰ লগতে অন্যান্য বিষয়ো থাকিব পাৰে।

সেইবাবে Financial Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত Rajya Sabha-ৰ ক্ষমতা Money Bill-ৰ তুলনাত যথেষ্ট বেছি।

উৎস

1. Constitution of India — Articles 109, 110, 111 and 117, Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India.

2. IGNOU eGyanKosh — Indian Legislature, Parliamentary Democracy and Financial Control of Parliament.

3. M. Laxmikanth, Indian Polity — Parliament, Parliamentary Procedures and Financial Bills.

4. Parliament of India / Lok Sabha — Official parliamentary and legislative resources.

Primary Source: Constitution of India, Legislative Department, Government of India.