পৰিচয়
নৈতিকতা সমিতি (Ethics Committee) হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ সমিতি, যাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সাংসদসকলৰ নৈতিক আচৰণ, সততা আৰু সংসদীয় আচৰণৰ মানদণ্ড পৰীক্ষা আৰু সংৰক্ষণ কৰা। সংসদৰ সদস্যসকলে আইন প্ৰণয়ন, চৰকাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জনসাধাৰণৰ স্বাৰ্থ প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব পালন কৰে। সেয়েহে তেওঁলোকৰ আচৰণে সংসদৰ মৰ্যাদা আৰু জনসাধাৰণৰ বিশ্বাসৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
নৈতিকতা সমিতিয়ে সাংসদসকলৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত অনৈতিক আচৰণৰ অভিযোগ, আচৰণ বিধি বা Code of Conduct-ৰ সম্ভাব্য উলংঘন আৰু সাংসদৰ নৈতিক আচৰণৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰে।
লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা—দুয়োখন সদনতে পৃথক নৈতিকতা সমিতি আছে।
---
লোকসভাৰ নৈতিকতা সমিতি
লোকসভাৰ নৈতিকতা সমিতি ২০০০ চনত গঠন কৰা হৈছিল।
এই সমিতিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে লোকসভাৰ সদস্যসকলৰ নৈতিক আচৰণৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰা আৰু সাংসদসকলৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত অনৈতিক আচৰণৰ অভিযোগৰ পৰ্যালোচনা কৰা।
সমিতিখন লোকসভাৰ অধ্যক্ষই গঠন কৰে আৰু সদস্যসকলক অধ্যক্ষই মনোনীত কৰে।
লোকসভাৰ নৈতিকতা সমিতিত ১৫ জন সদস্য থাকে। সমিতিখনৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে এবছৰতকৈ অধিক নহয়।
সমিতিৰ অধ্যক্ষক লোকসভাৰ অধ্যক্ষই নিযুক্ত কৰে।
---
ৰাজ্যসভাৰ নৈতিকতা সমিতি
ৰাজ্যসভাৰ নৈতিকতা সমিতি ১৯৯৭ চনত গঠন কৰা হৈছিল।
ই ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকলৰ নৈতিক আচৰণ আৰু নৈতিক মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰে।
ৰাজ্যসভাৰ নৈতিকতা সমিতিত ১০ জন সদস্য থাকে। সদস্যসকলক ৰাজ্যসভাৰ অধ্যক্ষই মনোনীত কৰে।
সমিতিখনৰ কাৰ্যকাল এবছৰ।
সমিতিৰ অধ্যক্ষক ৰাজ্যসভাৰ অধ্যক্ষই নিযুক্ত কৰে।
---
নৈতিকতা সমিতিৰ প্ৰধান কাৰ্য
নৈতিকতা সমিতিৰ মূল দায়িত্ব হৈছে সংসদৰ সদস্যসকলৰ নৈতিক আচৰণৰ পৰীক্ষা আৰু নৈতিক মানদণ্ড ৰক্ষা কৰা।
কোনো সাংসদৰ বিৰুদ্ধে অনৈতিক আচৰণৰ অভিযোগ উত্থাপন হ’লে, সংসদৰ সংশ্লিষ্ট নিয়ম আৰু পদ্ধতি অনুসৰি বিষয়টো নৈতিকতা সমিতিৰ সন্মুখত আহিব পাৰে। সমিতিয়ে অভিযোগৰ সৈতে জড়িত তথ্য, পৰিস্থিতি আৰু প্ৰয়োজনীয় প্ৰমাণ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
সমিতিয়ে সংশ্লিষ্ট সাংসদৰ পৰা ব্যাখ্যা বা তথ্য বিচাৰিব পাৰে। বিষয়টো পৰীক্ষা কৰাৰ পিছত সমিতিয়ে নিজৰ প্ৰতিবেদন সংশ্লিষ্ট সদনত দাখিল কৰে।
ইয়াৰ পিছত সংসদৰ সংশ্লিষ্ট সদনে সংসদীয় নিয়ম আৰু পদ্ধতি অনুসৰি উপযুক্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে।
সেয়েহে নৈতিকতা সমিতি সংসদৰ ভিতৰত নৈতিক জবাবদিহিতা আৰু আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা।
---
সাংসদসকলৰ আচৰণ বিধি
নৈতিকতা সমিতিৰ কাম-কাজ সাংসদসকলৰ Code of Conduct বা আচৰণ বিধি-ৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
আচৰণ বিধিৰ উদ্দেশ্য হৈছে সাংসদসকলে যাতে নিজৰ সাংসদীয় পদ আৰু দায়িত্বৰ অপব্যৱহাৰ নকৰে আৰু সংসদৰ মৰ্যাদা, সততা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতা বজাই ৰাখে, সেইটো নিশ্চিত কৰা।
নৈতিক আচৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতিসমূহৰ ভিতৰত আছে—
- সংসদৰ মৰ্যাদা বজাই ৰখা।
- জনস্বাৰ্থক ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ ওপৰত স্থান দিয়া।
- প্ৰয়োজন অনুসৰি নিজৰ স্বাৰ্থ বা স্বাৰ্থ-সংঘাতৰ তথ্য প্ৰকাশ কৰা।
- সাংসদীয় পদৰ অপব্যৱহাৰ নকৰা।
- ব্যক্তিগত লাভৰ বাবে সংসদীয় দায়িত্ব ব্যৱহাৰ নকৰা।
- সততা আৰু স্বচ্ছতা বজাই ৰখা।
- এনে আচৰণৰ পৰা বিৰত থকা যিয়ে সংসদৰ ওপৰত জনসাধাৰণৰ বিশ্বাস হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
---
নৈতিকতা সমিতি আৰু সাংসদৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ
কোনো সাংসদৰ আচৰণক লৈ অভিযোগ উত্থাপন হ’লে সংশ্লিষ্ট সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি বিষয়টো নৈতিকতা সমিতিৰ ওচৰলৈ যাব পাৰে।
সমিতিয়ে অভিযোগটো পৰীক্ষা কৰাৰ সময়ত সংশ্লিষ্ট তথ্য আৰু প্ৰমাণ বিবেচনা কৰে। প্ৰয়োজন অনুসৰি সংশ্লিষ্ট সাংসদৰ পৰা ব্যাখ্যাও বিচৰা হ’ব পাৰে।
সমিতিয়ে তদন্ত বা পৰীক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত নিজৰ finding আৰু recommendation-সহ প্ৰতিবেদন সংশ্লিষ্ট সদনত দাখিল কৰে।
গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে মনত ৰাখিব লাগিব যে নৈতিকতা সমিতি এখন আদালত নহয়। ই সংসদীয় ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত কাম কৰে আৰু সমিতিৰ প্ৰতিবেদনৰ ওপৰত চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত সংশ্লিষ্ট সদনে সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি গ্ৰহণ কৰে।
---
স্বাৰ্থৰ সংঘাত (Conflict of Interest)
সংসদীয় নৈতিকতাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈছে স্বাৰ্থৰ সংঘাত।
যেতিয়া কোনো সাংসদৰ ব্যক্তিগত, আৰ্থিক বা অন্য কোনো স্বাৰ্থই তেওঁৰ সংসদীয় দায়িত্ব পালনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে বা তেনে প্ৰভাৱৰ সন্দেহ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, তেতিয়া তাক স্বাৰ্থৰ সংঘাত বুলি কোৱা হয়।
সংসদীয় নৈতিকতাৰ উদ্দেশ্য হৈছে সাংসদসকলে যাতে ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ সলনি জনস্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে আৰু প্ৰয়োজনীয় ক্ষেত্ৰত নিজৰ স্বাৰ্থৰ বিষয়ে স্বচ্ছতা বজাই ৰাখে।
---
‘Cash-for-Query’ আৰু নৈতিকতা
“Cash-for-Query” বিষয়টো সংসদীয় নৈতিকতাৰ সৈতে জড়িত এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।
ই এনে অভিযোগক বুজায় য’ত সাংসদে ধন বা অন্য সুবিধাৰ বিনিময়ত সংসদত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হয়।
এই ধৰণৰ অভিযোগে সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ সততা, সাংসদৰ দায়িত্ব আৰু জনবিশ্বাসৰ ওপৰত গুৰুতৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে।
এই ঘটনাসমূহে সংসদীয় সদস্যসকলৰ নৈতিক আচৰণৰ ওপৰত নজৰ ৰখাৰ বাবে এক শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠানগত ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা দেখুৱায়।
কিন্তু কোনো ঘটনাত সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ বিষয় জড়িত থাকিলে, বিষয়টোৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি Committee of Privileges-ৰ ভূমিকাও থাকিব পাৰে।
---
নৈতিকতা সমিতি আৰু বিশেষাধিকাৰ সমিতিৰ পাৰ্থক্য
এই দুয়োখন সমিতিক পৰীক্ষাত প্ৰায়ে একেলগে সোধা হয়।
ভিত্তি| নৈতিকতা সমিতি| বিশেষাধিকাৰ সমিতি
মূল বিষয়| সাংসদৰ নৈতিক আচৰণ| সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগ
গুৰুত্ব| Code of Conduct আৰু নৈতিক মানদণ্ড| সাংসদ আৰু সদনৰ বিশেষাধিকাৰ
উদ্দেশ্য| নৈতিক জবাবদিহিতা| সংসদৰ বিশেষাধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা ৰক্ষা
লোকসভা| ১৫ সদস্য| ১৫ সদস্য
ৰাজ্যসভা| ১০ সদস্য| ১০ সদস্য
লোকসভাত মনোনয়ন| অধ্যক্ষ| অধ্যক্ষ
ৰাজ্যসভাত মনোনয়ন| অধ্যক্ষ| অধ্যক্ষ
সহজ ভাষাত:
Ethics Committee → নৈতিক আচৰণ
Committee of Privileges → সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ
---
নৈতিকতা সমিতি আৰু Public Accounts Committee-ৰ পাৰ্থক্য
Public Accounts Committee (PAC)-ৰ মূল কাম হৈছে চৰকাৰী ব্যয়, Appropriation Accounts, Finance Accounts আৰু CAG-ৰ প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰা।
আনহাতে, Ethics Committee-ৰ মূল কাম হৈছে সাংসদসকলৰ নৈতিক আচৰণ আৰু নৈতিক মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত বিষয় পৰীক্ষা কৰা।
সেয়েহে মনত ৰাখিব—
PAC → বিত্তীয় জবাবদিহিতা
Ethics Committee → নৈতিক জবাবদিহিতা
---
নৈতিকতা সমিতিৰ সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় ভিত্তি
নৈতিকতা সমিতি ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অনুচ্ছেদৰ দ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ গঠন কৰা সমিতি নহয়। ই সংশ্লিষ্ট সংসদীয় সদনৰ নিয়ম আৰু সংসদীয় পদ্ধতিৰ অধীনত গঠিত।
অৱশ্যে ইয়াৰ কাম-কাজ সংসদ সম্পৰ্কীয় সাংবিধানিক ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত।
অনুচ্ছেদ ১০৫
Article 105-এ সংসদ, ইয়াৰ সদস্য আৰু সমিতিসমূহৰ ক্ষমতা, বিশেষাধিকাৰ আৰু ৰেহাইৰ সৈতে জড়িত ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।
অনুচ্ছেদ ১১৮
Article 118 অনুসৰি সংসদৰ প্ৰতিখন সদনে নিজৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু কাম-কাজ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ নিয়ম প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
সেয়েহে Ethics Committee-ৰ প্ৰতিষ্ঠানগত ভিত্তি মূলতঃ সংসদীয় নিয়ম আৰু পদ্ধতি, যদিও ই সংসদৰ সাংবিধানিক কাঠামোৰ ভিতৰত কাম কৰে।
---
নৈতিকতা সমিতিৰ গুৰুত্ব
নৈতিকতা সমিতিয়ে সংসদৰ বিশ্বাসযোগ্যতা, মৰ্যাদা, সততা আৰু জনবিশ্বাস ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে।
সাংসদসকলে জনসাধাৰণৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক দায়িত্ব পালন কৰে। সেয়েহে তেওঁলোকৰ আচৰণ উচ্চ নৈতিক মানদণ্ডৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ হোৱা উচিত।
নৈতিকতা সমিতিয়ে সাংসদৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত অনৈতিক আচৰণৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰাৰ বাবে এক প্ৰতিষ্ঠানগত ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সংসদৰ ভিতৰত self-regulation বা আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী হয়।
ই লগতে সাংসদসকলক তেওঁলোকৰ পদ, ক্ষমতা আৰু সংসদীয় দায়িত্বৰ অপব্যৱহাৰৰ পৰা বিৰত থাকিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
---
পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
1. Ethics Committee = নৈতিকতা সমিতি।
2. লোকসভাৰ Ethics Committee ২০০০ চনত গঠন কৰা হৈছিল।
3. ৰাজ্যসভাৰ Ethics Committee ১৯৯৭ চনত গঠন কৰা হৈছিল।
4. লোকসভাৰ Ethics Committee-ত ১৫ জন সদস্য থাকে।
5. ৰাজ্যসভাৰ Ethics Committee-ত ১০ জন সদস্য থাকে।
6. দুয়োখন সমিতিৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে এবছৰতকৈ অধিক নহয়।
7. লোকসভাৰ সদস্যসকলক লোকসভাৰ অধ্যক্ষই মনোনীত কৰে।
8. ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকলক ৰাজ্যসভাৰ অধ্যক্ষই মনোনীত কৰে।
9. Ethics Committee-ৰ মূল বিষয় হৈছে সাংসদসকলৰ নৈতিক আচৰণ।
10. ই Code of Conduct-ৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
11. সমিতিয়ে নিজৰ প্ৰতিবেদন সংশ্লিষ্ট সদনত দাখিল কৰে।
12. Ethics Committee আদালত নহয়।
13. Article 105 সংসদীয় বিশেষাধিকাৰৰ সৈতে জড়িত।
14. Article 118 সংসদৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু কাম-কাজ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে নিয়ম প্ৰণয়নৰ সৈতে জড়িত।
15. Ethics Committee আৰু Committee of Privileges একে নহয়।
16. Ethics Committee → Ethical Conduct
17. Committee of Privileges → Breach of Parliamentary Privilege
---
এক শাৰীৰ সংজ্ঞা
নৈতিকতা সমিতি হৈছে সংসদৰ এনে এখন সমিতি যিয়ে সাংসদসকলৰ নৈতিক আচৰণ, আচৰণ বিধিৰ সম্ভাব্য উলংঘন আৰু অনৈতিক আচৰণৰ অভিযোগসমূহ পৰীক্ষা কৰে।
সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল
ETHICS = Ethical Conduct + Transparency + Integrity + Code of Conduct + Standards
অৰ্থাৎ—
Ethics Committee → সাংসদৰ নৈতিক আচৰণ আৰু নৈতিক জবাবদিহিতা।
---
উৎস
- ভাৰতৰ সংবিধান — অনুচ্ছেদ ১০৫ আৰু ১১৮
- Lok Sabha Secretariat — Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha
- Rajya Sabha Secretariat — Rules of Procedure and Conduct of Business in the Council of States
- Parliament of India — Parliamentary Committees আৰু Members’ Code of Conduct
- IGNOU Study Material — Indian Parliament and Parliamentary Committees
- M. Laxmikanth, Indian Polity — Parliamentary Committees
Comments
Post a Comment
Comment