বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতি
Departmentally Related Standing Committees (DRSCs)
ভাৰতীয় সংসদীয় ব্যৱস্থাত সংসদীয় সমিতি (Parliamentary Committees) হৈছে সংসদৰ কাম-কাজ অধিক কাৰ্যকৰী, বিশদ আৰু সুসংগঠিতভাৱে সম্পন্ন কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম। সংসদত সকলো বিষয়ৰ ওপৰত দীঘলীয়া আৰু সূক্ষ্ম আলোচনা কৰাৰ বাবে সদায় পৰ্যাপ্ত সময় নাথাকে। সেয়েহে সংসদে বিভিন্ন বিষয়ৰ গভীৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ বাবে বিভিন্ন সমিতি গঠন কৰে। এই সমিতিসমূহৰ ভিতৰত বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতি (Departmentally Related Standing Committees—DRSCs) বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
পটভূমি
ভাৰতীয় সংসদত মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগসমূহৰ কাম-কাজ অধিক সুক্ষ্মভাৱে পৰীক্ষা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা বহুদিনৰ পৰাই অনুভৱ কৰা হৈছিল। সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু চৰকাৰৰ ওপৰত সংসদীয় তদাৰকি অধিক শক্তিশালী কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৯৩ চনত বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতিৰ ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰা হয়। প্ৰথম পৰ্যায়ত ১৭খন DRSC গঠন কৰা হৈছিল।
পিছত সংসদীয় কাম-কাজৰ অধিক বিস্তৃত পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবে এই ব্যৱস্থা পুনৰ্গঠন কৰা হয়। বৰ্তমান ভাৰতীয় সংসদত ২৪খন বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতি আছে। এই সমিতিসমূহে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বিভিন্ন মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ কাম-কাজ সংসদৰ হৈ পৰীক্ষা কৰে।
গঠন
প্ৰতিখন বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতিত মুঠ ৩১ জন সদস্য থাকে। ইয়াৰে—
লোকসভাৰ ২১ জন সদস্য
ৰাজ্যসভাৰ ১০ জন সদস্য
থাকে।
সদস্যসকলক সংসদৰ দুয়োটা সদনৰ পৰা মনোনীত কৰা হয়। সাধাৰণতে সমিতিৰ সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল এক বছৰ।
লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকলক সংশ্লিষ্ট সদনৰ অধ্যক্ষ/সভাপতিয়ে মনোনীত কৰে।
মন্ত্ৰী সদস্য হ’ব নোৱাৰে
এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ম হৈছে যে কোনো মন্ত্ৰী বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতিৰ সদস্য হ’ব নোৱাৰে। কাৰণ সমিতিসমূহে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ৰ কাম-কাজ পৰীক্ষা কৰে। মন্ত্ৰীসকলক সদস্য হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে সমিতিৰ স্বাধীন পৰ্যবেক্ষণ আৰু সংসদীয় তদাৰকিৰ উদ্দেশ্য ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।
যদি কোনো সমিতিৰ সদস্য পিছত মন্ত্ৰী হয়, তেন্তে তেওঁ সেই সমিতিৰ সদস্যপদ ত্যাগ কৰিব লাগে।
DRSC-ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য
বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জবাবদিহিতা অধিক কাৰ্যকৰী কৰা।
সংসদৰ মজিয়াত মন্ত্ৰালয়সমূহৰ বাজেট, নীতি, বিধেয়ক আৰু কাম-কাজৰ ওপৰত আলোচনা হয় যদিও সময়ৰ সীমাবদ্ধতাৰ বাবে প্ৰতিটো বিষয়ৰ গভীৰ পৰীক্ষা সদনত সম্ভৱ নহয়। DRSC-সমূহে এই কামটো অধিক বিশদভাৱে কৰে।
ইয়াৰ ফলত—
সংসদ → মন্ত্ৰালয় → নীতি/বাজেট → সমিতিৰ পৰীক্ষা → প্ৰতিবেদন → সংসদীয় জবাবদিহিতা
এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অধিক শক্তিশালী হয়।
DRSC-ৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ
১. মন্ত্ৰালয়ৰ Demand for Grants পৰীক্ষা
DRSC-ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম হৈছে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয় বা বিভাগৰ Demand for Grants পৰীক্ষা কৰা।
বাজেট অধিৱেশনৰ সময়ত বিভিন্ন মন্ত্ৰালয়ে সংসদৰ পৰা ব্যয়ৰ অনুমোদন বিচাৰে। সমিতিয়ে সেই দাবিসমূহ বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰি—
চৰকাৰে কিমান ধন বিচাৰিছে,
ধনৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিমান,
পূৰ্বৰ বছৰৰ ধন কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল,
বিভিন্ন আঁচনি আৰু কাৰ্যসূচীৰ বাবে ধনৰ প্ৰয়োজনীয়তা,
ব্যয়ৰ ফলপ্ৰসূতা
আদি বিষয় বিবেচনা কৰে।
ইয়াৰ পিছত সমিতিয়ে সংসদত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে।
২. বিধেয়ক পৰীক্ষা
সংসদত উত্থাপিত কোনো বিধেয়ক সংশ্লিষ্ট DRSC-লৈ প্ৰেৰণ কৰা হ’লে সমিতিয়ে সেই বিধেয়কখন বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
ইয়াত সমিতিয়ে বিধেয়কৰ—
উদ্দেশ্য,
বিভিন্ন ধাৰা,
প্ৰস্তাৱিত আইনখনৰ প্ৰভাৱ,
প্ৰশাসনিক আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ,
সংশ্লিষ্ট পক্ষসমূহৰ মতামত
আদি পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
প্ৰয়োজন হ’লে সমিতিয়ে বিশেষজ্ঞ বা সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু তাৰ পিছত নিজৰ পৰামৰ্শসহ প্ৰতিবেদন সংসদত দাখিল কৰে।
৩. Annual Reports পৰীক্ষা
DRSC-সমূহে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয় বা বিভাগৰ Annual Report পৰীক্ষা কৰে।
ইয়াৰ জৰিয়তে মন্ত্ৰালয়টোৱে বছৰৰ ভিতৰত গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন নীতি, কাৰ্যসূচী আৰু আঁচনিৰ অগ্ৰগতি পৰ্যালোচনা কৰা হয়।
এই পৰীক্ষাই সংসদক চৰকাৰৰ কাম-কাজৰ ওপৰত অধিক তথ্যভিত্তিক মূল্যায়ন কৰাত সহায় কৰে।
৪. ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি আৰু কাৰ্যসূচী পৰীক্ষা
সমিতিয়ে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ৰ দীৰ্ঘম্যাদী নীতি আৰু কাৰ্যসূচী পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৃষি, গৃহ, প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক পৰিক্ৰমা, পৰিৱেশ আদি ক্ষেত্ৰৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ ৰূপায়ণৰ ওপৰত সমিতিয়ে আলোচনা কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উদ্দেশ্য চৰকাৰৰ নীতিৰ সমালোচনা কৰাই নহয়; বৰং নীতি আৰু কাৰ্যসূচী অধিক ফলপ্ৰসূ কৰাৰ বাবে সংসদীয় পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।
৫. চৰকাৰৰ ওপৰত সংসদীয় তদাৰকি
DRSC-সমূহে Executive-এর ওপৰত Legislative control বা কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী কৰে।
ভাৰতত সংসদীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থাত মন্ত্ৰীসভা লোকসভাৰ প্ৰতি সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ। DRSC-সমূহে এই জবাবদিহিতা অধিক গভীৰ কৰে, কাৰণ সমিতিসমূহে মন্ত্ৰালয়সমূহৰ কাম-কাজ বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
DRSC-ৰ বৈশিষ্ট্য
বিভাগ-সম্পৰ্কীয় স্থায়ী সমিতিসমূহৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে—
প্ৰথমতে, ইহঁত সংসদৰ স্থায়ী সমিতি; অৰ্থাৎ কোনো বিশেষ বিষয়ৰ বাবে অস্থায়ীভাৱে গঠন কৰা ad hoc committee নহয়।
দ্বিতীয়তে, প্ৰতিখন সমিতিৰ সৈতে এক বা একাধিক মন্ত্ৰালয়/বিভাগ সংযুক্ত থাকে।
তৃতীয়তে, ইয়াত লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা দুয়োটা সদনৰ সদস্য থাকে।
চতুৰ্থতে, প্ৰতিখন সমিতিত মুঠ ৩১ জন সদস্য থাকে।
পঞ্চমতে, সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে এবছৰ।
ষষ্ঠতে, মন্ত্ৰীসকল এই সমিতিৰ সদস্য হ’ব নোৱাৰে।
সপ্তমতে, সমিতিৰ কাম-কাজ মূলতঃ সংসদীয় পৰীক্ষা, পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰামৰ্শৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত।
DRSC আৰু সংসদৰ মাজৰ সম্পৰ্ক
DRSC-সমূহ সংসদৰ বিকল্প নহয়। ইহঁতে সংসদৰ কাম-কাজক সহায় আৰু অধিক গভীৰ কৰে।
সমিতিয়ে কোনো বিষয় পৰীক্ষা কৰি প্ৰতিবেদন সংসদত দাখিল কৰে। কিন্তু চূড়ান্ত সাংবিধানিক আৰু আইনগত সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা সংসদৰ হাততেই থাকে।
সেয়েহে DRSC-সমূহক সংসদৰ “extension of Parliament” হিচাপে বুজিব পাৰি।
DRSC-ৰ পৰামৰ্শৰ প্ৰকৃতি
DRSC-ৰ প্ৰতিবেদন আৰু পৰামৰ্শ সাধাৰণতে পৰামৰ্শমূলক (recommendatory)। অৰ্থাৎ চৰকাৰৰ বাবে প্ৰতিটো পৰামৰ্শ আইনগতভাৱে বাধ্যতামূলক নহয়।
কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে সমিতিৰ প্ৰতিবেদন গুৰুত্বহীন। সংসদীয় সমিতিসমূহৰ প্ৰতিবেদন চৰকাৰী নীতি, প্ৰশাসন আৰু ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ ওপৰত সংসদীয় পৰ্যবেক্ষণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।
চৰকাৰে সমিতিৰ পৰামৰ্শৰ ওপৰত গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে Action Taken Reportৰ জৰিয়তে অৱগত কৰে।
DRSC-ৰ গুৰুত্ব
ভাৰতীয় সংসদীয় গণতন্ত্ৰত DRSC-সমূহৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট।
সংসদীয় কামৰ মান উন্নত কৰে
সংসদৰ মজিয়াত বহু বিষয়ৰ ওপৰত সীমিত সময়ত আলোচনা কৰিব লাগে। সমিতিয়ে তুলনামূলকভাৱে অধিক সময় লৈ বিষয়সমূহ অধ্যয়ন কৰিব পাৰে।
চৰকাৰী ব্যয়ৰ পৰীক্ষা কৰে
Demand for Grants পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে ৰাজহুৱা ধনৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত সংসদীয় তদাৰকি শক্তিশালী হয়।
বিশেষজ্ঞ মতামতৰ সুযোগ
সমিতিয়ে প্ৰয়োজন অনুসৰি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ বিশেষজ্ঞ আৰু সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
দলীয় ৰাজনীতিৰ প্ৰভাৱ কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰে
সংসদৰ মজিয়াৰ তুলনাত সমিতিৰ পৰিৱেশ সাধাৰণতে অধিক কাৰ্যভিত্তিক আৰু বিশদ আলোচনাৰ উপযোগী। বিভিন্ন দলৰ সদস্য একেলগে বিষয় পৰীক্ষা কৰে।
Executive accountability শক্তিশালী কৰে
মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগসমূহৰ কাম-কাজ পৰীক্ষা কৰাৰ ফলত চৰকাৰৰ ওপৰত সংসদীয় জবাবদিহিতা বৃদ্ধি পায়।
DRSC-ৰ সীমাবদ্ধতা
DRSC ব্যৱস্থাৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতাও আছে।
প্ৰথমতে, সমিতিৰ পৰামৰ্শ বাধ্যতামূলক নহয়। চৰকাৰে পৰামৰ্শ গ্ৰহণ নকৰিবও পাৰে।
দ্বিতীয়তে, সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল মাত্ৰ এবছৰ হোৱাৰ বাবে কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত বিষয়ৰ ওপৰত দীঘলীয়া অভিজ্ঞতা গঢ়ি তোলাত অসুবিধা হ’ব পাৰে।
তৃতীয়তে, প্ৰতিটো বিধেয়ক বা প্ৰতিটো বিষয় DRSC-ৰ বিশদ পৰীক্ষাৰ অধীনলৈ নাহে।
চতুৰ্থতে, সংসদীয় সমিতিসমূহে চৰকাৰৰ ওপৰত নৈতিক আৰু সংসদীয় চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে যদিও তেওঁলোকৰ ক্ষমতা আদালতৰ দৰে বাধ্যতামূলক বা দণ্ডমূলক নহয়।
DRSC আৰু Departmental Standing Committee-ৰ অৰ্থ
“Departmentally Related Standing Committee” নামটোৰ অৰ্থ হৈছে—কোনো নিৰ্দিষ্ট চৰকাৰী মন্ত্ৰালয় বা বিভাগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত স্থায়ী সংসদীয় সমিতি।
উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো DRSC-ৰ অধীনত এক বা একাধিক মন্ত্ৰালয় থাকিব পাৰে আৰু সেই মন্ত্ৰালয়সমূহৰ বাজেট, নীতি, বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন আৰু সংসদে প্ৰেৰণ কৰা বিধেয়ক আদি পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
বিষয় তথ্য
DRSC আৰম্ভ ১৯৯৩
প্ৰথমতে সমিতিৰ সংখ্যা ১৭খন
বৰ্তমান সমিতি ২৪খন
প্ৰতিখন সমিতিৰ সদস্য ৩১ জন
লোকসভাৰ সদস্য ২১ জন
ৰাজ্যসভাৰ সদস্য ১০ জন
সদস্যৰ কাৰ্যকাল ১ বছৰ
মন্ত্ৰী সদস্য হ’ব পাৰে নে? নোৱাৰে
প্ৰধান কাম মন্ত্ৰালয়ৰ কাম, বাজেট, বিধেয়ক আৰু নীতি পৰীক্ষা
Demand for Grants পৰীক্ষা কৰে
Annual Reports পৰীক্ষা কৰে
পৰামৰ্শ সাধাৰণতে পৰামৰ্শমূলক
মূল উদ্দেশ্য সংসদীয় তদাৰকি আৰু জবাবদিহিতা শক্তিশালী কৰা
একেবাৰে মনত ৰাখিব
১৯৯৩ → ১৭খন DRSC → পিছত ২৪খন → প্ৰতিখনত ৩১ জন → ২১ Lok Sabha + ১০ Rajya Sabha → কাৰ্যকাল ১ বছৰ → মন্ত্ৰী সদস্য নহয়।
উৎস: Lok Sabha Secretariat, Rajya Sabha Secretariat, Parliament of India আৰু M. Laxmikanth, Indian Polity।
Comments
Post a Comment
Comment