বিশেষাধিকাৰ সমিতি (Committee of Privileges)

 

ভূমিকা

বিশেষাধিকাৰ সমিতি (Committee of Privileges) হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ সংসদীয় সমিতি, যাৰ মুখ্য কাম হৈছে সংসদ আৰু ইয়াৰ সদস্যসকলৰ সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ (Parliamentary Privileges) উলংঘনৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰা।

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ হৈছে সংসদ, ইয়াৰ দুয়োখন সদন আৰু সদস্যসকলে নিজৰ সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় দায়িত্ব স্বাধীনভাৱে পালন কৰিব পৰাৰ বাবে লাভ কৰা কিছুমান বিশেষ অধিকাৰ আৰু সুবিধা। কোনো ব্যক্তি, সদস্য বা কৰ্তৃপক্ষই এই বিশেষাধিকাৰ উলংঘা কৰিলে বিষয়টো সংসদৰ বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ বিষয় হিচাপে উত্থাপন হ’ব পাৰে।

এই ধৰণৰ বিষয় পৰীক্ষা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত Committee of Privileges-এ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

---

সাংবিধানিক ভিত্তি

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰৰ সৈতে ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১০৫ৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।

অনুচ্ছেদ ১০৫-এ সংসদ আৰু ইয়াৰ সদস্যসকলৰ বিশেষাধিকাৰ, মুক্তি আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰিছে।

ৰাজ্য বিধানসভা আৰু বিধান পৰিষদৰ ক্ষেত্ৰত অনুৰূপ ব্যৱস্থা অনুচ্ছেদ ১৯৪ত আছে।

অৱশ্যে Committee of Privileges নিজে সংবিধানৰ কোনো এটা অনুচ্ছেদৰ দ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ সৃষ্টি হোৱা সমিতি নহয়। সংসদৰ Rules of Procedure and Conduct of Business অনুসৰি এই সমিতি গঠন কৰা হয়।

---

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ কি?

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ হৈছে সংসদৰ দুয়োখন সদন, ইয়াৰ সদস্য আৰু কিছুমান সংসদীয় সমিতিয়ে নিজৰ সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় কাৰ্য স্বাধীনভাৱে সম্পাদন কৰিব পৰাকৈ লাভ কৰা বিশেষ অধিকাৰ।

ইয়াৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে সংসদত বাক্-স্বাধীনতা।

সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১০৫ অনুসৰি সংসদত বক্তব্য দিয়া বা ভোট দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত সদস্যসকলক নিৰ্দিষ্ট সাংবিধানিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছে।

এই বিশেষাধিকাৰসমূহৰ উদ্দেশ্য কোনো সদস্যক ব্যক্তিগত সুবিধা প্ৰদান কৰা নহয়; বৰং সংসদীয় কাৰ্য যাতে বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্তভাৱে সম্পন্ন হয়, সেইটো নিশ্চিত কৰা।

---

Committee of Privileges-ৰ গঠন

লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা—দুয়োখন সদনৰ নিজস্ব Committee of Privileges থাকে।

লোকসভাৰ Committee of Privileges

লোকসভাৰ বিশেষাধিকাৰ সমিতিত ১৫ জন সদস্য থাকে।

এই সদস্যসকলক লোকসভাৰ অধ্যক্ষ (Speaker) মনোনীত কৰে।

ৰাজ্যসভাৰ Committee of Privileges

ৰাজ্যসভাৰ বিশেষাধিকাৰ সমিতিত ১০ জন সদস্য থাকে।

এই সদস্যসকলক ৰাজ্যসভাৰ অধ্যক্ষ (Chairman) মনোনীত কৰে।

সদনৰ নিয়ম অনুসৰি সমিতিৰ সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল আৰু অন্যান্য বিষয় নিৰ্ধাৰিত হয়।

---

সমিতিৰ অধ্যক্ষ

Committee of Privileges-ৰ অধ্যক্ষক সংশ্লিষ্ট সদনৰ Presiding Officer-এ নিযুক্ত কৰে।

অৰ্থাৎ—

লোকসভা → Speaker-এ অধ্যক্ষ নিযুক্ত কৰে

ৰাজ্যসভা → Chairman-এ অধ্যক্ষ নিযুক্ত কৰে

---

Committee of Privileges-ৰ মুখ্য কাম

১. বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ পৰীক্ষা

সমিতিৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম হৈছে Breach of Privilege বা সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰা।

যদি কোনো সদস্যৰ সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগ হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপন হয়, তেন্তে সংশ্লিষ্ট সদনে বিষয়টো বিশেষাধিকাৰ সমিতিলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰে।

সমিতিয়ে অভিযোগৰ সত্যতা, পৰিস্থিতি আৰু সংশ্লিষ্ট তথ্য পৰীক্ষা কৰে।

---

২. Contempt of the House পৰীক্ষা

সংসদ বা ইয়াৰ সদস্যসকলৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ প্ৰতি অসন্মানজনক আচৰণক সংসদৰ অৱমাননা (Contempt of the House) হিচাপে বিবেচনা কৰা হ’ব পাৰে।

বিশেষাধিকাৰ সমিতিয়ে এনে বিষয়সমূহো পৰীক্ষা কৰিব পাৰে যিবোৰ সংসদৰ অধিকাৰ, মৰ্যাদা বা কাৰ্যপ্ৰণালীৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।

---

৩. তথ্য আৰু প্ৰমাণ পৰীক্ষা

সমিতিয়ে কোনো অভিযোগ পৰীক্ষা কৰাৰ সময়ত সংশ্লিষ্ট নথি, তথ্য আৰু অন্যান্য প্ৰাসংগিক উপাদান বিবেচনা কৰিব পাৰে।

প্ৰয়োজন অনুসৰি সংশ্লিষ্ট ব্যক্তি বা পক্ষৰ বক্তব্যও শুনিব পাৰে।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে অভিযোগটো বাস্তৱিক নে ভিত্তিহীন, সেই বিষয়ে সমিতিয়ে সংসদৰ আগত উপযুক্ত মতামত আগবঢ়োৱা।

---

৪. সংসদৰ বিশেষাধিকাৰ ৰক্ষা

সংসদৰ বিশেষাধিকাৰ সুৰক্ষিত ৰখাটো এই সমিতিৰ এক মৌলিক দায়িত্ব।

যদি সংসদৰ সদস্যসকলে বাহ্যিক চাপ, ভয়-ভাবুকি, বাধা বা অনুচিত হস্তক্ষেপৰ সন্মুখীন হয়, তেন্তে সংসদীয় বিশেষাধিকাৰৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন হ’ব পাৰে।

সমিতিৰ পৰীক্ষাই সংসদৰ স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদা ৰক্ষাত সহায় কৰে।

---

বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ উদাহৰণ

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগ বিভিন্ন ধৰণে হ’ব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে—

- কোনো সদস্যক সংসদীয় কৰ্তব্য সম্পাদন কৰাত অবৈধভাৱে বাধা দিয়া;

- সংসদীয় কাৰ্যত অনুচিত হস্তক্ষেপ কৰা;

- সংসদৰ কোনো সদস্যক ভয়-ভাবুকি দিয়া;

- সংসদীয় সমিতিৰ গোপনীয় তথ্য অনুচিতভাৱে প্ৰকাশ কৰা;

- সংসদ বা ইয়াৰ সমিতিৰ কাৰ্য সম্পৰ্কে এনে আচৰণ কৰা যিয়ে সংসদীয় কাৰ্যত বাধা সৃষ্টি কৰে;

- সংসদৰ বিশেষাধিকাৰক অৱজ্ঞা কৰা।

কোনো ঘটনা বিশেষাধিকাৰ ভংগ নে সংসদৰ অৱমাননা, সেইটো ঘটনাটোৰ প্ৰকৃতি আৰু সংসদীয় নিয়মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

---

Privilege Motion

সংসদত কোনো সদস্যৰ বিশেষাধিকাৰ ভংগ হৈছে বুলি অভিযোগ উত্থাপন কৰিবলৈ Privilege Motion বা বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

সাধাৰণতে সদস্যই সদনৰ ভিতৰত কোনো বিষয় উত্থাপন কৰাৰ আগতে সংশ্লিষ্ট সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি অনুমতি বিচাৰে।

যদি বিষয়টো গ্ৰহণ কৰা হয়, তেন্তে সদনে নিজে বিষয়টো বিবেচনা কৰিব পাৰে অথবা Committee of Privileges-লৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰে।

---

সমিতিৰ প্ৰতিবেদন

বিশেষাধিকাৰ সমিতিয়ে কোনো বিষয় পৰীক্ষা কৰাৰ পিছত প্ৰতিবেদন (Report) প্ৰস্তুত কৰে।

প্ৰতিবেদনত সাধাৰণতে—

- অভিযোগৰ পটভূমি,

- সংশ্লিষ্ট তথ্য,

- সমিতিৰ পৰীক্ষা,

- সদস্য বা পক্ষসমূহৰ বক্তব্য,

- সমিতিৰ সিদ্ধান্ত আৰু

- প্ৰয়োজনীয় পৰামৰ্শ

থাকিব পাৰে।

প্ৰতিবেদন সংশ্লিষ্ট সদনৰ আগত দাখিল কৰা হয়।

অৱশেষত বিষয়টোৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা সংশ্লিষ্ট সদনৰ থাকে।

---

Committee of Privileges-ৰ ক্ষমতাৰ গুৰুত্ব

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ কেৱল সদস্যসকলৰ ব্যক্তিগত সুবিধা নহয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ সুষ্ঠু কাৰ্যকলাপ নিশ্চিত কৰা।

যদি সংসদৰ সদস্যসকলে নিজৰ মতামত স্বাধীনভাৱে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে বা সংসদীয় কামত বাহ্যিক বাধাৰ সন্মুখীন হয়, তেন্তে সংসদীয় জবাবদিহিতা দুৰ্বল হ’ব পাৰে।

সেয়েহে Committee of Privileges-এ সংসদৰ—

স্বাধীনতা + মৰ্যাদা + অধিকাৰ + কাৰ্যক্ষমতা

ৰক্ষাত সহায় কৰে।

---

Committee of Privileges আৰু Privileges of Parliament-ৰ সম্পৰ্ক

দুয়োটা বিষয় একে নহয়।

Parliamentary Privileges হৈছে সংসদ আৰু সদস্যসকলে লাভ কৰা বিশেষ অধিকাৰ আৰু সুৰক্ষা।

আনহাতে,

Committee of Privileges হৈছে সেই বিশেষাধিকাৰসমূহৰ ভংগৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰা সংসদীয় সমিতি।

সহজভাৱে—

Privilege = অধিকাৰ/সুৰক্ষা

Breach of Privilege = সেই অধিকাৰৰ উলংঘন

Committee of Privileges = উলংঘনৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰা সমিতি

---

Committee of Privileges আৰু Ethics Committee-ৰ পাৰ্থক্য

ভিত্তি| Committee of Privileges| Ethics Committee

মুখ্য বিষয়| সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ| সদস্যসকলৰ নৈতিক আচৰণ

মূল উদ্দেশ্য| Privilege আৰু সংসদীয় অধিকাৰ ৰক্ষা| সংসদীয় নৈতিকতা আৰু আচৰণৰ মানদণ্ড বজাই ৰখা

বিষয়ৰ উদাহৰণ| Privilege breach| Code of Conduct সম্পৰ্কীয় বিষয়

ভিত্তি| Parliamentary Privileges| Parliamentary ethics/conduct rules

সিদ্ধান্ত| সংশ্লিষ্ট সদনৰ বিবেচনাৰ বাবে প্ৰতিবেদন| সংশ্লিষ্ট সদনৰ বিবেচনাৰ বাবে প্ৰতিবেদন

---

Committee of Privileges-ৰ গুৰুত্ব

ভাৰতীয় সংসদীয় গণতন্ত্ৰত এই সমিতিৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।

ই সংসদৰ institutional dignity বা প্ৰতিষ্ঠানগত মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে।

লগতে ই নিশ্চিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে যে সংসদীয় সদস্যসকলে নিজৰ দায়িত্ব—

- স্বাধীনভাৱে,

- ভয়-ভাবুকিৰ পৰা মুক্তভাৱে,

- বাহ্যিক হস্তক্ষেপ নোহোৱাকৈ আৰু

- সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি

সম্পন্ন কৰিব পাৰে।

এই সমিতিয়ে সংসদীয় অধিকাৰ আৰু গণতান্ত্ৰিক জবাবদিহিতাৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগ স্থাপন কৰে।

---

সীমাবদ্ধতা

Committee of Privileges কোনো সাধাৰণ আদালত নহয়। ইয়াৰ কাম সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ আৰু সংসদৰ মৰ্যাদাৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰা।

সমিতিয়ে তদন্ত কৰি প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে, কিন্তু চূড়ান্ত সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট সদনৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।

আনহাতে, সংসদীয় বিশেষাধিকাৰৰ পৰিসৰ আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰক লৈ কেতিয়াবা সংসদীয় স্বাধীনতা আৰু ব্যক্তিৰ অধিকাৰৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰখাৰ প্ৰশ্নও উত্থাপন হয়।

---

পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

১. Committee of Privileges-ৰ অসমীয়া নাম কি?

বিশেষাধিকাৰ সমিতি।

২. ইয়াৰ মুখ্য কাম কি?

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰা।

৩. সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ কোনটো অনুচ্ছেদৰ সৈতে জড়িত?

অনুচ্ছেদ ১০৫।

৪. ৰাজ্য বিধানমণ্ডলৰ বিশেষাধিকাৰ কোনটো অনুচ্ছেদত আছে?

অনুচ্ছেদ ১৯৪।

৫. লোকসভাৰ Committee of Privileges-ত কিমানজন সদস্য থাকে?

১৫ জন।

৬. ৰাজ্যসভাৰ Committee of Privileges-ত কিমানজন সদস্য থাকে?

১০ জন।

৭. লোকসভাৰ বিশেষাধিকাৰ সমিতিৰ সদস্য কোনে মনোনীত কৰে?

লোকসভাৰ অধ্যক্ষই।

৮. ৰাজ্যসভাৰ বিশেষাধিকাৰ সমিতিৰ সদস্য কোনে মনোনীত কৰে?

ৰাজ্যসভাৰ অধ্যক্ষই।

৯. Privilege Motion কি?

সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰা সংসদীয় প্ৰস্তাৱ।

১০. Committee of Privileges কি Standing Committee?

ই সংসদৰ ad hoc/স্থায়ী নহোৱা সমিতি হিচাপে বিশেষাধিকাৰ বিষয় পৰীক্ষা কৰে।

১১. Committee of Privileges আৰু Ethics Committee একে নেকি?

নহয়। Privileges Committee-এ বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ বিষয় আৰু Ethics Committee-এ সদস্যৰ নৈতিক আচৰণৰ বিষয় পৰীক্ষা কৰে।

এক শাৰীৰ সংজ্ঞা

Committee of Privileges হৈছে সংসদৰ এখন সমিতি, যিয়ে সংসদ আৰু ইয়াৰ সদস্যসকলৰ বিশেষাধিকাৰ ভংগৰ অভিযোগ পৰীক্ষা কৰি সংশ্লিষ্ট সদনৰ ওচৰত নিজৰ প্ৰতিবেদন আৰু পৰামৰ্শ দাখিল কৰে।

মনত ৰখাৰ সহজ কৌশল

PAC → Public Money

Estimates Committee → Future Estimates

Privileges Committee → Parliamentary Privileges

Ethics Committee → Members' Conduct

CAG → Audit

PAC → Accounts Examination

উৎস

- ভাৰতৰ সংবিধান — অনুচ্ছেদ ১০৫ আৰু ১৯৪

- Lok Sabha Secretariat — Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha

- Rajya Sabha Secretariat — Rules of Procedure and Parliamentary Committees

- Parliament of India — Parliamentary Committees

- M. Laxmikanth, Indian Polity — Parliamentary Committees and Parliamentary Privileges

- IGNOU Study Material — Indian Parliament and Parliamentary Committees