নিন্দা প্ৰস্তাৱ (Censure Motion)

 

ভূমিকা

নিন্দা প্ৰস্তাৱ (Censure Motion) হৈছে সংসদৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংসদীয় পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে লোকসভাই কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ, মন্ত্ৰী পৰিষদ বা চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য, সিদ্ধান্ত অথবা ব্যৰ্থতাৰ প্ৰতি আনুষ্ঠানিকভাৱে অসন্তুষ্টি বা নিন্দা প্ৰকাশ কৰে।

‘Censure’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে আনুষ্ঠানিকভাৱে সমালোচনা বা নিন্দা কৰা। সেয়েহে নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি বা কাৰ্যৰ ওপৰত সংসদত আলোচনা কৰি চৰকাৰৰ প্ৰতি অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰা।

ই সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত বিধানমণ্ডলীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

সাংবিধানিক ভিত্তি

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে ভাৰতীয় সংবিধানত কোনো নিৰ্দিষ্ট অনুচ্ছেদত পোনপটীয়াকৈ উল্লেখ কৰা হোৱা নাই।

ই সংসদীয় পদ্ধতি আৰু সংসদৰ Rules of Procedure and Conduct of Business-ৰ জৰিয়তে বিকশিত হোৱা এক সংসদীয় পদ্ধতি।

অৱশ্যে ইয়াৰ সাংবিধানিক পটভূমি অনুচ্ছেদ 75(3)-ৰ সৈতে জড়িত। এই অনুচ্ছেদ অনুসৰি—

“The Council of Ministers shall be collectively responsible to the House of the People.”

অৰ্থাৎ, মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ।

এই সামূহিক দায়বদ্ধতাৰ নীতিৰ বাবেই লোকসভাই চৰকাৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যৰ ওপৰত প্ৰশ্ন, সমালোচনা আৰু নিন্দা প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ উদ্দেশ্য

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য, সিদ্ধান্ত বা ব্যৰ্থতাৰ প্ৰতি লোকসভাৰ অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰা।

ইয়াৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে চৰকাৰৰ কোনো সিদ্ধান্তৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি আগবঢ়াব পাৰে আৰু চৰকাৰক সেই নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ ওপৰত জবাবদিহি কৰিব পাৰে।

নিন্দা প্ৰস্তাৱ সাধাৰণতে এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰি উত্থাপন কৰা হয়। সেয়ে ই অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ পৰা পৃথক।

কোনে নিন্দা প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব পাৰে?

নিন্দা প্ৰস্তাৱ লোকসভাৰ কোনো সদস্যই উত্থাপন কৰিব পাৰে।

ই সাধাৰণতে বিৰোধী দলৰ সাংসদসকলৰ দ্বাৰা চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি বা কাৰ্যৰ সমালোচনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

অৱশ্যে প্ৰস্তাৱটো সদনত গ্ৰহণযোগ্য হ’বলৈ সংশ্লিষ্ট সংসদীয় নিয়ম আৰু প্ৰক্ৰিয়া মানি চলিব লাগে।

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য

নিন্দা প্ৰস্তাৱ সাধাৰণতে চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য বা ব্যৰ্থতাৰ সৈতে জড়িত হয়।

প্ৰস্তাৱটোত চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে নিন্দাৰ কাৰণ বা ভিত্তি স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হয়। অৰ্থাৎ, কেৱল “চৰকাৰৰ ওপৰত নিন্দা” প্ৰকাশ কৰাই ইয়াৰ উদ্দেশ্য নহয়; চৰকাৰৰ কোনটো নীতি, সিদ্ধান্ত বা কাৰ্যৰ বাবে নিন্দা কৰা হৈছে সেইটো স্পষ্ট কৰা হয়।

উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো চৰকাৰী নীতিৰ ফলত জনসাধাৰণৰ ওপৰত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পৰিছে বুলি বিৰোধী সদস্যসকলে অনুভৱ কৰিলে, সেই নীতিৰ বিৰুদ্ধে নিন্দা প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব পাৰে।

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ ওপৰত ভোটদান

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ ওপৰত আলোচনা হোৱাৰ পিছত ইয়াক সদনত ভোটৰ বাবে উত্থাপন কৰা হয়।

যদি প্ৰস্তাৱটো গৃহীত হয়, তেন্তে ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে লোকসভাই চৰকাৰৰ সংশ্লিষ্ট নীতি, কাৰ্য বা সিদ্ধান্তৰ প্ৰতি আনুষ্ঠানিকভাৱে অসন্তুষ্টি বা নিন্দা প্ৰকাশ কৰিছে।

ই চৰকাৰৰ বাবে ৰাজনৈতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব পাৰে আৰু চৰকাৰৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সংসদীয় সমৰ্থনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

কিন্তু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ’ল—নিন্দা প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লেই মন্ত্ৰী পৰিষদে সাংবিধানিকভাৱে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে পদত্যাগ কৰিব লাগিব বুলি নহয়।

এই ক্ষেত্ৰত নিন্দা প্ৰস্তাৱ আৰু অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ মাজত মৌলিক পাৰ্থক্য আছে।

নিন্দা প্ৰস্তাৱ আৰু অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ পাৰ্থক্য

এই দুয়োটা প্ৰস্তাৱ প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

নিন্দা প্ৰস্তাৱ সাধাৰণতে চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য, সিদ্ধান্ত বা ব্যৰ্থতাৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপন কৰা হয় আৰু ইয়াত নিন্দাৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা হয়।

আনহাতে, অনাস্থা প্ৰস্তাৱ (No-Confidence Motion)-ৰ উদ্দেশ্য হৈছে সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ আস্থা হেৰুৱাইছে নে নাই সেইটো পৰীক্ষা কৰা।

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লে মন্ত্ৰী পৰিষদে লোকসভাৰ আস্থা হেৰুৱায় আৰু পদত অব্যাহত থাকিব নোৱাৰে।

সহজ তুলনা

নিন্দা প্ৰস্তাৱ| অনাস্থা প্ৰস্তাৱ

চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য বা ব্যৰ্থতাৰ সমালোচনা কৰে| সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত লোকসভাৰ আস্থা পৰীক্ষা কৰে

নিৰ্দিষ্ট বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰি উত্থাপন কৰা হয়| সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদক কেন্দ্ৰ কৰি উত্থাপন কৰা হয়

নিন্দাৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা হয়| অনাস্থাৰ প্ৰস্তাৱত একে ধৰণে নিৰ্দিষ্ট কাৰণ উল্লেখ কৰাটো বাধ্যতামূলক নহয়

চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যৰ প্ৰতি অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰে| চৰকাৰে লোকসভাৰ আস্থা উপভোগ কৰে নে নাই সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰে

গৃহীত হ’লেও মন্ত্ৰী পৰিষদৰ পদত্যাগ স্বয়ংক্ৰিয় নহয়| গৃহীত হ’লে মন্ত্ৰী পৰিষদে পদত্যাগ কৰিব লাগে

মূলতঃ চৰকাৰৰ নীতি/কাৰ্যৰ নিন্দাৰ মাধ্যম| মূলতঃ আস্থাৰ পৰীক্ষা

নিন্দা প্ৰস্তাৱ আৰু বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱৰ পাৰ্থক্য

নিন্দা প্ৰস্তাৱ চৰকাৰৰ কোনো নীতি, কাৰ্য বা সিদ্ধান্তৰ প্ৰতি অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

আনহাতে, বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ (Privilege Motion) সংসদ বা কোনো সাংসদৰ সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগ হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সহজে মনত ৰাখিব—

Censure Motion → চৰকাৰৰ নীতি/কাৰ্যৰ নিন্দা

Privilege Motion → সংসদীয় বিশেষাধিকাৰ ভংগ

নিন্দা প্ৰস্তাৱ আৰু স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ পাৰ্থক্য

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ (Adjournment Motion)-ৰ জৰিয়তে কোনো নিৰ্দিষ্ট, জৰুৰী আৰু জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আলোচনা কৰিবলৈ সদনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়।

আনহাতে, নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য বা ব্যৰ্থতাৰ প্ৰতি আনুষ্ঠানিক নিন্দা প্ৰকাশ কৰা।

সেয়ে দুয়োটাই চৰকাৰৰ জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰিলেও ইয়াৰ উদ্দেশ্য আৰু পদ্ধতি পৃথক।

নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ গুৰুত্ব

নিন্দা প্ৰস্তাৱ সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কাৰ্যপালিকাৰ জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

ভাৰতৰ সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাত মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ। সেয়ে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা নীতি আৰু সিদ্ধান্তৰ ওপৰত সাংসদসকলে প্ৰশ্ন উত্থাপন আৰু সমালোচনা কৰিব পাৰে।

নিন্দা প্ৰস্তাৱে এনে সমালোচনাক এক আনুষ্ঠানিক সংসদীয় ৰূপ দিয়ে। ইয়াৰ জৰিয়তে চৰকাৰক কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি বা কাৰ্যৰ ওপৰত ব্যাখ্যা দিবলৈ আৰু নিজৰ সিদ্ধান্তৰ যুক্তি দাঙি ধৰিবলৈ বাধ্য কৰিব পাৰে।

ই বিৰোধী দলক চৰকাৰৰ কাৰ্যকলাপ পৰীক্ষা কৰাৰ সুযোগ দিয়াৰ লগতে সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ, গণতান্ত্ৰিক বিতৰ্ক আৰু চৰকাৰী জবাবদিহিতা শক্তিশালী কৰে।

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

- Censure Motion = নিন্দা প্ৰস্তাৱ

- ই চৰকাৰৰ নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য, সিদ্ধান্ত বা ব্যৰ্থতাৰ সমালোচনাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

- নিন্দা প্ৰস্তাৱ লোকসভাৰ সৈতে জড়িত।

- ইয়াত নিন্দাৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা হয়।

- নিন্দা প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে সংবিধানত পোনপটীয়াকৈ কোনো নিৰ্দিষ্ট অনুচ্ছেদ নাই।

- ইয়াৰ সাংবিধানিক পটভূমি Article 75(3)-ৰ সৈতে জড়িত।

- Article 75(3) অনুসৰি মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ।

- নিন্দা প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লেই মন্ত্ৰী পৰিষদৰ স্বয়ংক্ৰিয় পদত্যাগ বাধ্যতামূলক নহয়।

- ই No-Confidence Motion-ৰ পৰা পৃথক।

- নিন্দা প্ৰস্তাৱ হৈছে চৰকাৰৰ ওপৰত নিন্দা আৰু জবাবদিহিতাৰ এক সংসদীয় মাধ্যম।

এক শাৰীৰ সংজ্ঞা

নিন্দা প্ৰস্তাৱ হৈছে লোকসভাত উত্থাপন কৰা এনে এক সংসদীয় প্ৰস্তাৱ, যাৰ জৰিয়তে চৰকাৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নীতি, কাৰ্য, সিদ্ধান্ত বা ব্যৰ্থতাৰ প্ৰতি আনুষ্ঠানিকভাৱে অসন্তুষ্টি বা নিন্দা প্ৰকাশ কৰা হয়।

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

CENSURE = CRITICISE

Censure → Criticism of Government

অৰ্থাৎ—

নিন্দা প্ৰস্তাৱ → চৰকাৰৰ নিৰ্দিষ্ট নীতি/কাৰ্যৰ সমালোচনা

অনাস্থা প্ৰস্তাৱ → চৰকাৰৰ আস্থা পৰীক্ষা

বিশেষাধিকাৰ প্ৰস্তাৱ → বিশেষাধিকাৰ ভংগ

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ → জৰুৰী নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত

উৎস

1. Constitution of India – Article 75(3) – Council of Ministers' collective responsibility to the Lok Sabha.

2. Lok Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha.

3. Parliament of India – Parliamentary Procedures and Devices.

4. IGNOU Study Materials – Indian Parliament and Parliamentary Government.

5. M. Laxmikanth, Indian Polity – Parliamentary Devices and Control over the Executive.