গণতন্ত্ৰৰ অৰ্থ আৰু সংজ্ঞা

ভূমিকা

গণতন্ত্ৰ আধুনিক ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা। সাধাৰণ অৰ্থত গণতন্ত্ৰ হৈছে এনে এক শাসন ব্যৱস্থা য'ত ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ চূড়ান্ত উৎস হৈছে জনসাধাৰণ। জনসাধাৰণে প্ৰত্যক্ষভাৱে অথবা নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে।

‘Democracy’ শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ দুটা শব্দ—‘Demos’ আৰু **‘Kratos’**ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। ‘Demos’ৰ অৰ্থ হৈছে ‘জনসাধাৰণ’ আৰু ‘Kratos’ৰ অৰ্থ হৈছে ‘ক্ষমতা’ বা ‘শাসন’। সেয়েহে আক্ষৰিক অৰ্থত Democracy বা গণতন্ত্ৰৰ অৰ্থ হৈছে ‘জনসাধাৰণৰ শাসন’।

প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ এথেন্সত গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণাই এক প্ৰত্যক্ষ ৰূপ লাভ কৰিছিল। সেই সময়ত নাগৰিকসকলে বহু ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তত পোনপটীয়াকৈ অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু আধুনিক ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ বিশাল জনসংখ্যাৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ অধিক প্ৰচলিত হৈছে। ভাৰত ইয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ।

আধুনিক অৰ্থত গণতন্ত্ৰ কেৱল নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ ব্যৱস্থা নহয়। ইয়াৰ সৈতে জনসাৰ্বভৌমত্ব, ৰাজনৈতিক সমতা, মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন, আইনৰ শাসন, মৌলিক অধিকাৰ, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ, সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন, সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ, চৰকাৰৰ জবাবদিহিতা আৰু সাংবিধানিক শাসন আদি বিষয় জড়িত হৈ আছে।

গণতন্ত্ৰৰ অৰ্থ

গণতন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ সৰল অৰ্থ হৈছে জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা পৰিচালিত চৰকাৰ। গণতন্ত্ৰৰ মূল ধাৰণা হৈছে যে ৰাজনৈতিক ক্ষমতা কোনো ৰজা, সামৰিক শাসক, বংশগত অভিজাত শ্ৰেণী বা ক্ষুদ্ৰ গোটৰ হাতত স্থায়ীভাৱে কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকিব নালাগে। জনসাধাৰণৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ ওপৰত অধিকাৰ থাকিব লাগে আৰু তেওঁলোকে শাসক নিৰ্বাচন কৰাৰ লগতে চৰকাৰৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰিব লাগে।

গণতন্ত্ৰৰ মূল ভিত্তি হৈছে জনসাৰ্বভৌমত্ব। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ৰাষ্ট্ৰৰ চূড়ান্ত ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ উৎস জনসাধাৰণ। চৰকাৰে জনসাধাৰণৰ হৈ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে আৰু জনসাধাৰণৰ ওচৰত জবাবদিহি হৈ থাকিব লাগে।

আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত জনসাধাৰণে সাধাৰণতে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিজৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে। নাগৰিকসকলে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে আৰু এই প্ৰতিনিধিসকলে আইন প্ৰণয়ন, চৰকাৰ গঠন আৰু ৰাজহুৱা নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে।

কিন্তু গণতন্ত্ৰৰ অৰ্থ কেৱল ভোটদান কৰা নহয়। গণতন্ত্ৰত নাগৰিকে মতামত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, সংগঠন গঠনৰ স্বাধীনতা, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ, তথ্য লাভৰ সুযোগ আৰু চৰকাৰক প্ৰশ্ন কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰিব লাগে।

সেয়েহে গণতন্ত্ৰক একে সময়তে শাসন ব্যৱস্থা আৰু ৰাজনৈতিক আদৰ্শ হিচাপে বুজিব পাৰি।

গণতন্ত্ৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংজ্ঞা

বিভিন্ন ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানে গণতন্ত্ৰৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। এই সংজ্ঞাসমূহে গণতন্ত্ৰৰ বিভিন্ন দিশ—জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ, নিৰ্বাচন, ৰাজনৈতিক সমতা, প্ৰতিযোগিতা, স্বাধীনতা আৰু জবাবদিহিতা—উজ্জ্বল কৰি তোলে।

১. আব্ৰাহাম লিংকনৰ সংজ্ঞা

আমেৰিকাৰ প্ৰাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি আব্ৰাহাম লিংকনে গণতন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় সংজ্ঞাটো আগবঢ়াইছিল—

«“Government of the people, by the people, for the people.”»

অৰ্থাৎ—

“জনসাধাৰণৰ চৰকাৰ, জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা পৰিচালিত চৰকাৰ আৰু জনসাধাৰণৰ বাবে চৰকাৰ।”

এই সংজ্ঞাৰ তিনিটা অংশৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে।

**‘Of the people’**ৰ অৰ্থ হৈছে চৰকাৰৰ বৈধতা জনসাধাৰণৰ পৰা আহে।

**‘By the people’**ৰ অৰ্থ হৈছে জনসাধাৰণে প্ৰত্যক্ষ বা প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে।

**‘For the people’**ৰ অৰ্থ হৈছে চৰকাৰৰ কাৰ্যকলাপ জনসাধাৰণৰ কল্যাণ আৰু স্বাৰ্থৰ বাবে হ'ব লাগে।

সেয়েহে লিংকনৰ সংজ্ঞাই গণতন্ত্ৰৰ উৎস, অংশগ্ৰহণ আৰু উদ্দেশ্য—এই তিনিটা দিশ প্ৰকাশ কৰে।

২. জে. আৰ. ছিলিৰ সংজ্ঞা

ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ J. R. Seeley-এ গণতন্ত্ৰক এনেদৰে ব্যাখ্যা কৰিছিল—

«“A government in which everyone has a share.”»

অৰ্থাৎ, “এনে এখন চৰকাৰ য'ত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে এক অংশীদাৰিত্ব থাকে।”

এই সংজ্ঞাই গণতন্ত্ৰৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। গণতন্ত্ৰত ৰাজনৈতিক ক্ষমতা কেৱল এটা বিশেষ শ্ৰেণীৰ হাতত সীমাবদ্ধ নাথাকি নাগৰিকসকলে শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

৩. জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ দৃষ্টিভংগী

John Stuart Mill-এ প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ আৰু নাগৰিক অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, উত্তম চৰকাৰ কেৱল ভাল প্ৰশাসন কৰা চৰকাৰ নহয়; ই নাগৰিকৰ বৌদ্ধিক, নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক বিকাশতো সহায় কৰে।

মিলৰ চিন্তাত গণতন্ত্ৰৰ গুৰুত্ব হৈছে নাগৰিকসকলক ৰাজহুৱা বিষয়ত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়া। ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণে নাগৰিকৰ দায়িত্ববোধ আৰু ৰাজনৈতিক সচেতনতা বৃদ্ধি কৰে।

সেয়েহে মিলৰ গণতান্ত্ৰিক চিন্তাধাৰাত প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ আৰু নাগৰিক অংশগ্ৰহণ বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

৪. এলেক্সিছ ডি টকভিল

Alexis de Tocqueville-এ তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ Democracy in America-ত গণতন্ত্ৰৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক দিশ বিশ্লেষণ কৰিছিল।

তেওঁ গণতন্ত্ৰক কেৱল চৰকাৰৰ এটা পদ্ধতি হিচাপে নেদেখি সামাজিক সমতা, নাগৰিক অংশগ্ৰহণ আৰু স্বেচ্ছাসেৱী সংগঠনৰ বিকাশৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল।

টকভিলৰ মতে গণতান্ত্ৰিক সমাজত নাগৰিকসকলৰ মাজত সহযোগিতা, সংগঠন গঠন আৰু ৰাজহুৱা বিষয়ত অংশগ্ৰহণৰ অভ্যাস গঢ় লৈ উঠে।

৫. জোছেফ এ. শুম্পিটাৰৰ সংজ্ঞা

Joseph A. Schumpeter-এ তেওঁৰ Capitalism, Socialism and Democracy গ্ৰন্থত গণতন্ত্ৰৰ এক প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু প্ৰক্ৰিয়াগত ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।

তেওঁৰ মতে, গণতন্ত্ৰ হৈছে এনে এক প্ৰাতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা যাৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক নেতাসকলে জনসাধাৰণৰ ভোটৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰি ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা লাভ কৰে।

শুম্পিটাৰৰ ধাৰণাত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ হৈছে—

- নিৰ্বাচন

- ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা

- ভোট

- ৰাজনৈতিক নেতৃত্ব

- জনসাধাৰণৰ পছন্দ

শুম্পিটাৰৰ গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণাক সাধাৰণতে Competitive Theory of Democracy বা গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতিযোগিতামূলক তত্ত্ব বুলি কোৱা হয়।

৬. ৰবাৰ্ট এ. ডাল

Robert A. Dahl আধুনিক গণতান্ত্ৰিক তত্ত্বৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ। তেওঁ আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাক ব্যাখ্যা কৰিবলৈ Polyarchy ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

ডালৰ মতে গণতন্ত্ৰত দুটা মূল দিশ বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ—

ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা।

তেওঁ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠানৰ কথা উল্লেখ কৰিছে, যেনে—

- নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি

- মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন

- ব্যাপক নাগৰিকত্ব

- মতামত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা

- বিকল্প তথ্যৰ উৎস

- সংগঠন গঠনৰ স্বাধীনতা

ডালৰ ধাৰণাই দেখুৱায় যে কেৱল নিৰ্বাচন থাকিলেই গণতন্ত্ৰ সম্পূৰ্ণ নহয়। নাগৰিকে ৰাজনৈতিকভাৱে অংশগ্ৰহণ আৰু প্ৰতিযোগিতাত অংশ লোৱাৰ বাস্তৱ সুযোগ লাভ কৰিব লাগিব।

৭. হেৰল্ড জে. লাস্কি

Harold J. Laski-এ গণতন্ত্ৰক ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ, সমতা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰিছিল।

তেওঁৰ মতে, কেৱল ভোটাধিকাৰ থাকিলেই বাস্তৱ গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা নহয়। যদি সমাজত অত্যধিক সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য থাকে, তেন্তে বহু লোকৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ বাস্তৱ অৰ্থত সীমিত হৈ পৰিব পাৰে।

সেয়েহে লাস্কিৰ চিন্তাত গণতন্ত্ৰৰ সৈতে সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সমতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক আছে।

৮. চি. বি. মেকফাৰ্ছন

C. B. Macpherson-এ গণতন্ত্ৰৰ বিভিন্ন মডেল বিশ্লেষণ কৰিছিল আৰু বিশেষকৈ অংশগ্ৰহণমূলক গণতন্ত্ৰৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।

তেওঁৰ মতে গণতন্ত্ৰক কেৱল ৰাজনৈতিক নেতা নিৰ্বাচনৰ পদ্ধতি হিচাপে সীমাবদ্ধ কৰা উচিত নহয়। নাগৰিকসকলে ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াত অধিক সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিব পৰা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা উচিত।

৯. আৰ. এম. মেকাইভাৰ

R. M. MacIver-ৰ গণতান্ত্ৰিক চিন্তাত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ, সন্মতি আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।

তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী অনুসৰি গণতন্ত্ৰ এনে এক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা য'ত চৰকাৰৰ ক্ষমতা জনসাধাৰণৰ সন্মতি আৰু অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ দৃষ্টিত গণতন্ত্ৰ

Universal Declaration of Human Rights (UDHR)-ৰ ২১ নং অনুচ্ছেদত গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি প্ৰকাশ পাইছে।

ইয়াত কোৱা হৈছে—

«“The will of the people shall be the basis of the authority of government.”»

অৰ্থাৎ—

“জনসাধাৰণৰ ইচ্ছাই চৰকাৰৰ কৰ্তৃত্বৰ ভিত্তি হ'ব।”

ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে চৰকাৰৰ বৈধতা জনসাধাৰণৰ ইচ্ছা আৰু সন্মতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

UDHR-এ নাগৰিকসকলৰ নিজৰ দেশৰ চৰকাৰত প্ৰত্যক্ষভাৱে বা মুক্তভাৱে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰো স্বীকাৰ কৰিছে।

ভাৰতীয় সংবিধানত গণতন্ত্ৰ

ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত ভাৰতক—

“Sovereign Socialist Secular Democratic Republic”

অৰ্থাৎ “সাৰ্বভৌম সমাজবাদী ধৰ্মনিৰপেক্ষ গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য” বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

সংবিধানৰ আৰম্ভণিতে থকা—

“We, the People of India”

অৰ্থাৎ “আমি, ভাৰতৰ জনসাধাৰণ”—এই শব্দসমূহে জনসাৰ্বভৌমত্বৰ নীতিক প্ৰকাশ কৰে।

ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল—

- সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ

- নিয়মীয়া নিৰ্বাচন

- নিৰ্বাচিত বিধানমণ্ডল

- সংসদীয় চৰকাৰ

- মৌলিক অধিকাৰ

- আইনৰ শাসন

- স্বাধীন ন্যায়পালিকা

- সাংবিধানিক চৰকাৰ

- কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিভাজন

- স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন

ভাৰতত প্ৰতিনিধিত্বমূলক সংসদীয় গণতন্ত্ৰ বিদ্যমান।

গণতন্ত্ৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য

১. জনসাৰ্বভৌমত্ব

গণতন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ মৌলিক নীতি হৈছে জনসাৰ্বভৌমত্ব। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ৰাষ্ট্ৰৰ চূড়ান্ত ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ উৎস জনসাধাৰণ।

চৰকাৰ জনসাধাৰণৰ হৈ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে আৰু জনসাধাৰণৰ ওচৰত জবাবদিহি হৈ থাকে।

২. ৰাজনৈতিক সমতা

গণতন্ত্ৰত নাগৰিকসকলৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ সমান হোৱাৰ নীতি স্বীকৃত।

“One Person, One Vote, One Value” হৈছে ৰাজনৈতিক সমতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকাশ।

৩. মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন

নিৰ্বাচন হৈছে প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰৰ অন্যতম প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠান। নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নাগৰিকে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি চৰকাৰ সলনি কৰিব পাৰে।

৪. সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ

আধুনিক গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকৰ ভোটাধিকাৰ।

ভাৰতে গণৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠাৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ গ্ৰহণ কৰিছে।

৫. সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন

গণতান্ত্ৰিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ সাধাৰণতে সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ নীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

কিন্তু সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ শাসনৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে সংখ্যাগৰিষ্ঠই যিকোনো কাম কৰিব পাৰে। সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰত সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ আৰু মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত থাকে।

৬. সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰৰ সুৰক্ষা

গণতন্ত্ৰ কেৱল সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন নহয়। সংখ্যালঘু গোটৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাটোও গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য।

৭. আইনৰ শাসন

আইনৰ শাসনৰ অৰ্থ হৈছে কোনো ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠান আইনৰ ঊৰ্ধ্বত নহয়।

চৰকাৰী বিষয়াসকল, ৰাজনৈতিক নেতা আৰু সাধাৰণ নাগৰিক—সকলোৱে আইন আৰু সংবিধানৰ অধীনত থাকিব লাগে।

৮. মৌলিক অধিকাৰ

গণতন্ত্ৰত নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা সুৰক্ষিত হোৱাটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগত মৌলিক অধিকাৰসমূহৰ সাংবিধানিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছে।

৯. ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ

গণতন্ত্ৰৰ কেন্দ্ৰীয় বৈশিষ্ট্য হৈছে জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ।

নাগৰিকে ভোটদানৰ উপৰিও ৰাজনৈতিক দল, সংগঠন, নাগৰিক সমাজ, ৰাজহুৱা আলোচনা আৰু অন্যান্য গণতান্ত্ৰিক কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

১০. চৰকাৰৰ জবাবদিহিতা

গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ জনসাধাৰণৰ ওচৰত জবাবদিহি।

নিৰ্বাচন, বিধানমণ্ডল, ন্যায়পালিকা, সংবাদ মাধ্যম, বিৰোধী দল আৰু জনমত আদি জবাবদিহিতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

১১. স্বাধীন ন্যায়পালিকা

স্বাধীন ন্যায়পালিকা গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি। ই সংবিধানৰ ব্যাখ্যা কৰে, অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে আৰু চৰকাৰৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত সাংবিধানিক নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰাখে।

১২. মতামত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা

গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত নাগৰিকসকলে চৰকাৰ আৰু ৰাজহুৱা নীতিৰ বিষয়ে নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰিব পাৰিব লাগে।

মুক্ত মতামত প্ৰকাশৰ পৰিৱেশ অবিহনে অৰ্থপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ সম্ভৱ নহয়।

গণতন্ত্ৰ আৰু ৰাজনৈতিক দল

ৰাজনৈতিক দল গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

ৰাজনৈতিক দলসমূহে—

- নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰে।

- ৰাজনৈতিক নীতি আৰু কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়।

- জনসাধাৰণক সংগঠিত কৰে।

- চৰকাৰ গঠন কৰে।

- বিৰোধী দল হিচাপে কাম কৰে।

- বিভিন্ন সামাজিক স্বাৰ্থক ৰাজনৈতিক ৰূপ দিয়ে।

- ৰাজনৈতিক নেতৃত্ব প্ৰদান কৰে।

সেয়েহে বহুদলীয় প্ৰতিযোগিতা আধুনিক প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য।

গণতন্ত্ৰ আৰু বিৰোধী দল

গণতন্ত্ৰত কেৱল চৰকাৰ থকাটোৱেই যথেষ্ট নহয়। এক শক্তিশালী আৰু বৈধ বিৰোধী দলৰ উপস্থিতিও প্ৰয়োজনীয়।

বিৰোধী দলে চৰকাৰৰ নীতি সমালোচনা কৰে, সংসদত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে, আইন পৰীক্ষা কৰে আৰু বিকল্প নীতি আগবঢ়ায়।

ই চৰকাৰক জবাবদিহি কৰি ৰখাত সহায় কৰে।

গণতন্ত্ৰ আৰু বিকেন্দ্ৰীকৰণ

গণতন্ত্ৰৰ গভীৰতা তেতিয়াহে বৃদ্ধি পায় যেতিয়া জনসাধাৰণে বিভিন্ন স্তৰত শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

ভাৰতত ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনীৰ জৰিয়তে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰ স্থানীয় স্ব-শাসন প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সাংবিধানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হয়।

ইয়াৰ ফলত গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ তৃণমূল পৰ্যায়লৈ অধিক বিস্তৃত হৈছে।

প্ৰত্যক্ষ আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ

প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ

প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰত নাগৰিকে নিজেই ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত পোনপটীয়াকৈ অংশগ্ৰহণ কৰে।

প্ৰাচীন এথেন্স প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ এক ঐতিহাসিক উদাহৰণ।

আধুনিক সময়ত কিছুমান দেশত গণভোট বা Referendumৰ দৰে ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ কিছু উপাদান দেখা যায়।

প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ

প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰত নাগৰিকে নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে আৰু প্ৰতিনিধিসকলে জনসাধাৰণৰ হৈ শাসন আৰু আইন প্ৰণয়ন কৰে।

আধুনিক বৃহৎ ৰাষ্ট্ৰসমূহত এই ব্যৱস্থাই অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।

ভাৰত এখন প্ৰতিনিধিত্বমূলক সংসদীয় গণতন্ত্ৰ।

গণতন্ত্ৰৰ প্ৰক্ৰিয়াগত আৰু বিষয়গত দিশ

গণতন্ত্ৰক দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশৰ পৰা বুজিব পাৰি—প্ৰক্ৰিয়াগত দিশ আৰু বিষয়গত দিশ।

প্ৰক্ৰিয়াগত গণতন্ত্ৰ

ই গণতন্ত্ৰৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

ইয়াৰ ভিতৰত আছে—

- নিৰ্বাচন

- ভোটদান

- ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা

- নেতৃত্ব নিৰ্বাচন

- সংখ্যাগৰিষ্ঠ সিদ্ধান্ত

শুম্পিটাৰৰ ধাৰণা এই প্ৰক্ৰিয়াগত দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।

বিষয়গত গণতন্ত্ৰ

বিষয়গত গণতন্ত্ৰই কেৱল নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হোৱাই নহয়, গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাই স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ আৰু অংশগ্ৰহণ কিমান সুৰক্ষিত কৰিছে তাৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়ে।

সেয়েহে প্ৰক্ৰিয়াগত গণতন্ত্ৰই প্ৰশ্ন কৰে—

“চৰকাৰ কেনেকৈ নিৰ্বাচিত হয়?”

আৰু বিষয়গত গণতন্ত্ৰই লগতে প্ৰশ্ন কৰে—

“চৰকাৰে ক্ষমতা কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰে আৰু গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ কিমান সুৰক্ষিত কৰে?”

গণতন্ত্ৰ কেৱল সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন নহয়

পৰীক্ষাৰ বাবে এই কথাটো বিশেষভাৱে মনত ৰখা উচিত যে গণতন্ত্ৰক কেৱল সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিব নোৱাৰি।

যদি সংখ্যাগৰিষ্ঠই সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ ধ্বংস কৰিব পাৰে, মতামত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা নিষিদ্ধ কৰিব পাৰে বা ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা বন্ধ কৰিব পাৰে, তেন্তে কেৱল নিৰ্বাচন থকা বাবে সেই ব্যৱস্থাক পূৰ্ণ গণতান্ত্ৰিক বুলি কোৱা কঠিন।

সেয়েহে আধুনিক সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰৰ মূল সমন্বয় হৈছে—

জনসাৰ্বভৌমত্ব + সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন + মৌলিক অধিকাৰ + সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা + আইনৰ শাসন + ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা + জবাবদিহিতা।

গণতন্ত্ৰৰ সামগ্ৰিক ধাৰণা

গণতন্ত্ৰক এটা মাত্ৰ সংজ্ঞাৰে সম্পূৰ্ণৰূপে বুজোৱা কঠিন। কাৰণ গণতন্ত্ৰৰ বিভিন্ন চিন্তাবিদে ইয়াৰ বিভিন্ন দিশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।

লিংকনে জনসাধাৰণক গণতন্ত্ৰৰ কেন্দ্ৰত ৰাখিছে।

শুম্পিটাৰে নিৰ্বাচনী প্ৰতিযোগিতা আৰু নেতৃত্ব নিৰ্বাচনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে।

ডাহলে অংশগ্ৰহণ, প্ৰতিযোগিতা আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে।

মিলে প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ আৰু নাগৰিকৰ ৰাজনৈতিক বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে।

টকভিলে গণতান্ত্ৰিক সমাজত সমতা, অংশগ্ৰহণ আৰু সংগঠনৰ গুৰুত্ব দেখুৱাইছে।

ৰাষ্ট্ৰসংঘই চৰকাৰৰ কৰ্তৃত্বৰ ভিত্তি হিচাপে জনসাধাৰণৰ ইচ্ছাক স্বীকৃতি দিছে।

এই সকলো দৃষ্টিভংগী একেলগে বিবেচনা কৰিলে গণতন্ত্ৰ হৈছে এনে এক শাসন ব্যৱস্থা য'ত জনসাধাৰণেই ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ চূড়ান্ত উৎস আৰু নাগৰিকসকলে সমতা, স্বাধীনতা, অংশগ্ৰহণ, অধিকাৰ আৰু নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।

উপসংহাৰ

গণতন্ত্ৰ আধুনিক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ এক মৌলিক নীতি। ইয়াৰ আক্ষৰিক অৰ্থ জনসাধাৰণৰ শাসন, কিন্তু ইয়াৰ আধুনিক অৰ্থ ইয়াতকৈ বহল। গণতন্ত্ৰৰ ভিতৰত জনসাৰ্বভৌমত্ব, ৰাজনৈতিক সমতা, মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ, আইনৰ শাসন, মৌলিক অধিকাৰ, চৰকাৰৰ জবাবদিহিতা, সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ আৰু সাংবিধানিক শাসন আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

সেয়েহে গণতন্ত্ৰক কেৱল ভোটদানৰ ব্যৱস্থা হিচাপে নহয়, বৰং জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ, স্বাধীনতা, সমতা আৰু জবাবদিহিতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক বিস্তৃত ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা হিচাপে বুজিব লাগে।

আব্ৰাহাম লিংকনৰ বিখ্যাত সংজ্ঞা—“Government of the people, by the people, for the people”—গণতন্ত্ৰৰ মূল আত্মাক সৰ্বাধিক সংক্ষিপ্তভাৱে প্ৰকাশ কৰে।

উৎস / মানক গ্ৰন্থ আৰু চৰকাৰী উৎস

1. ভাৰতীয় সংবিধান — প্ৰস্তাৱনা, মৌলিক অধিকাৰ, নিৰ্বাচন আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ।

2. Election Commission of India — ভাৰতৰ নিৰ্বাচনী আৰু গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা।

3. United Nations — Universal Declaration of Human Rights, Article 21।

4. Abraham Lincoln — Gettysburg Address, 1863।

5. Joseph A. Schumpeter, Capitalism, Socialism and Democracy।

6. Robert A. Dahl, On Democracy আৰু Polyarchy।

7. J. S. Mill, Considerations on Representative Government।

8. Alexis de Tocqueville, Democracy in America।

9. Harold J. Laski, A Grammar of Politics।

10. C. B. Macpherson, The Life and Times of Liberal Democracy।

11. NCERT Political Science Textbooks — গণতন্ত্ৰ, সাংবিধানিক চৰকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান।