কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা: আশীৰ্বাদ নে অভিশাপ?

 

“প্ৰযুক্তিৰ উদ্দেশ্য মানুহক প্ৰতিস্থাপন কৰা নহয়, মানুহৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰা।”

ভূমিকা

একবিংশ শতিকাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ভিতৰত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence বা AI) অন্যতম। মানুহৰ দৰে তথ্য বিশ্লেষণ কৰা, আৰ্হি চিনাক্ত কৰা, ভাষা বুজা, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত সহায় কৰা, ছবি বা লেখা সৃষ্টি কৰা আৰু জটিল সমস্যা সমাধান কৰাৰ ক্ষমতা থকা কম্পিউটাৰ-ভিত্তিক ব্যৱস্থাক সাধাৰণ অৰ্থত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা বুলি কোৱা হয়।

আজিৰ দিনত AI শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৃষি, বেংকিং, উদ্যোগ, প্ৰশাসন, পৰিবহণ, যোগাযোগ, নিৰাপত্তা আৰু বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত হৈ পৰিছে। UNESCO-ই AI সম্পৰ্কীয় নৈতিক কাঠামোত মানৱ অধিকাৰ, মানৱ মৰ্যাদা, স্বচ্ছতা, ন্যায়সংগততা আৰু **মানৱীয় তদাৰকী (human oversight)**ৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।

সেয়েহে AI নিজে সম্পূৰ্ণৰূপে আশীৰ্বাদ বা অভিশাপ নহয়। ইয়াৰ ফলাফল মূলতঃ ইয়াক কোনে, কেনেকৈ আৰু কোন উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

AI আশীৰ্বাদ হিচাপে

১. উৎপাদনশীলতা আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ

AI-য়ে বৃহৎ পৰিমাণৰ তথ্য অতি কম সময়ৰ ভিতৰত বিশ্লেষণ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগসমূহত উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি, খৰচ হ্ৰাস আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ গতি বৃদ্ধি পাব পাৰে।

কৃষিক্ষেত্ৰত AI-য়ে মাটিৰ তথ্য, বতৰৰ তথ্য, শস্যৰ স্বাস্থ্য আৰু বজাৰৰ তথ্য বিশ্লেষণ কৰি কৃষকক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত সহায় কৰিব পাৰে। উদ্যোগত predictive maintenance ব্যৱহাৰ কৰি যন্ত্ৰপাতিৰ সম্ভাব্য বিকলতা আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰিব পাৰি।

২. স্বাস্থ্যখণ্ডত বিপ্লৱ

স্বাস্থ্যখণ্ডত AI-ৰ ব্যৱহাৰে ৰোগ নিৰ্ণয় আৰু চিকিৎসা-ব্যৱস্থাপনা উন্নত কৰাৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰিছে। মেডিকেল ইমেজ বিশ্লেষণ, ৰোগৰ risk prediction, drug discovery আৰু ব্যক্তিগতকৃত চিকিৎসা পৰিকল্পনাত AI সহায়ক হ’ব পাৰে।

বিশেষকৈ গ্ৰাম্য আৰু দুৰ্গম অঞ্চলত telemedicine আৰু AI-assisted diagnostic tools ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে বিশেষজ্ঞ চিকিৎসা সেৱাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ বৃদ্ধি কৰিব পৰা যায়।

৩. শিক্ষাক্ষেত্ৰত ব্যক্তিগতকৃত শিক্ষা

AI-য়ে শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষণৰ গতি আৰু দুৰ্বলতা বিশ্লেষণ কৰি ব্যক্তিগতকৃত শিক্ষণ সামগ্ৰী প্ৰদান কৰিব পাৰে। স্বয়ংক্ৰিয় মূল্যায়ন, language translation, learning assistants আৰু educational content generation-এ শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থী দুয়োকে সহায় কৰিব পাৰে।

UNESCO-ই উল্লেখ কৰিছে যে AI আৰু ডিজিটেল প্ৰযুক্তিয়ে শিক্ষাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু personalised learning বৃদ্ধি কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে; কিন্তু ইয়াৰ সৈতে privacy, equity আৰু safety-ৰ প্ৰশ্নো জড়িত হৈ আছে।

৪. চৰকাৰী প্ৰশাসনত দক্ষতা

AI-ৰ সহায়ত বৃহৎ চৰকাৰী তথ্যভাণ্ডাৰ বিশ্লেষণ কৰি অধিক তথ্য-ভিত্তিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। জনসেৱা, নথি ব্যৱস্থাপনা, অভিযোগ নিষ্পত্তি, সম্পদ বিতৰণ আৰু fraud detection-ত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ সম্ভৱ।

ভাৰতত IndiaAI Mission ২০২৪ চনৰ মাৰ্চত অনুমোদিত হয় আৰু ইয়াৰ বাবে ₹10,371.92 কোটিৰ বাজেট নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি, দেশৰ AI compute infrastructure-ত 38,000ৰো অধিক GPU সংযোজিত কৰা হৈছে।

৫. অসমৰ প্ৰশাসনত AI

অসমত Shiksha Setu AI-ভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ এটা উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ। অসম চৰকাৰৰ তথ্য অনুসৰি, Shiksha Setu-য়ে AI-based facial recognition ব্যৱহাৰ কৰি শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ দৈনিক উপস্থিতি অনুসৰণ কৰে আৰু 250 মিটাৰৰ geo-fencing ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াত teacher utilisation, school amalgamation আৰু teacher retirement-ৰ predictive analysis-ৰ দৰে analytics-ও আছে।

এই উদাহৰণে দেখুৱায় যে AI কেৱল বৃহৎ IT কোম্পানীৰ বিষয় নহয়; ই ৰাজ্যিক প্ৰশাসন আৰু জনসেৱাৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে।

৬. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা

অসমৰ দৰে বান আৰু ভূমিস্খলনপ্ৰৱণ ৰাজ্যত AI-ৰ ব্যৱহাৰৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা আছে। Satellite imagery, rainfall data, river-level data আৰু historical data বিশ্লেষণ কৰি flood forecasting, risk mapping আৰু emergency response অধিক উন্নত কৰিব পাৰি।

AI-ভিত্তিক আগতীয়া সতৰ্কীকৰণ ব্যৱস্থাই সম্ভাব্য বিপদৰ বিষয়ে আগতীয়াকৈ তথ্য প্ৰদান কৰি জীৱন আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।

৭. ভাষা আৰু সাংস্কৃতিক সংৰক্ষণ

অসমীয়া, বড়ো, মিছিং আদি ভাৰতীয় ভাষাসমূহৰ digital corpus তৈয়াৰ, translation, speech recognition আৰু text-to-speech technology উন্নত কৰাত AI সহায়ক হ’ব পাৰে।

ইয়াৰ ফলত স্থানীয় ভাষাসমূহ digital যুগত অধিক শক্তিশালী হোৱাৰ সুযোগ পাব।

---

AI অভিশাপ হিচাপে

AI-ৰ অসীম সম্ভাৱনাৰ লগতে কিছুমান গভীৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু নৈতিক সমস্যা আছে।

১. চাকৰিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

AI আৰু automation-এ repetitive আৰু routine কাজৰ বহু অংশ স্বয়ংক্ৰিয় কৰিব পাৰে। Data entry, basic customer support, routine documentation আদি ক্ষেত্ৰত মানুহৰ প্ৰয়োজন কমিব পাৰে।

অৱশ্যে ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে সকলো চাকৰি বিলুপ্ত হ’ব। নতুন প্ৰযুক্তিয়ে নতুন ধৰণৰ চাকৰিও সৃষ্টি কৰে। মূল সমস্যা হ’ল reskilling আৰু skill transition। যিসকল কৰ্মচাৰীয়ে নতুন দক্ষতা আহৰণ কৰিব নোৱাৰে, তেওঁলোক অধিক ঝুঁকিত পৰিব পাৰে।

সেয়েহে AI যুগত শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ লক্ষ্য কেৱল চাকৰিৰ বাবে জ্ঞান প্ৰদান কৰা নহয়; lifelong learning, critical thinking, creativity আৰু digital skills বিকাশ কৰাও হ’ব লাগিব।

২. Privacy আৰু surveillance

AI-ৰ শক্তি বৃহৎ পৰিমাণৰ data-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ব্যক্তিগত তথ্য, মুখৰ ছবি, location, online behaviour আদি data ব্যাপকভাৱে সংগ্ৰহ আৰু বিশ্লেষণ কৰা হ’লে privacy-ৰ সমস্যা সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

Face recognition আৰু automated surveillance-ৰ অপব্যৱহাৰে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা আৰু অধিকাৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সেয়েহে AI ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত data protection আৰু informed consent অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

৩. Algorithmic bias

AI system-এ যি data-ৰ পৰা শিকে, সেই data-ত যদি সামাজিক পক্ষপাত থাকে, তেন্তে AI-ৰ সিদ্ধান্ততো পক্ষপাত দেখা দিব পাৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, recruitment, credit scoring বা অন্য কোনো automated decision-making system-ত পক্ষপাতযুক্ত data ব্যৱহাৰ কৰিলে কোনো বিশেষ গোটৰ লোক অন্যায়ভাৱে অসুবিধাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।

সেয়েহে AI system-ৰ ক্ষেত্ৰত transparency, fairness, accountability আৰু regular audit প্ৰয়োজন।

৪. Deepfake আৰু misinformation

Generative AI-ৰ বিকাশৰ ফলত অতি বাস্তৱ যেন লগা fake ছবি, audio আৰু video সৃষ্টি কৰা সম্ভৱ হৈছে। Deepfake-এ ব্যক্তিগত reputation, সামাজিক বিশ্বাস আৰু information ecosystem-ৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

এই সমস্যাৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ media literacy, fact-checking, digital literacy আৰু responsible AI use অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

৫. শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অতিনিৰ্ভৰশীলতা

AI-য়ে শিক্ষাৰ্থীক উত্তৰ প্ৰদান কৰিব পাৰে, কিন্তু যদি শিক্ষাৰ্থীয়ে চিন্তা, বিশ্লেষণ আৰু নিজে লিখাৰ পৰিৱৰ্তে সকলো কাম AI-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, তেন্তে critical thinking আৰু creativity ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।

সেয়েহে শিক্ষাক্ষেত্ৰত AI-ৰ লক্ষ্য শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীক প্ৰতিস্থাপন কৰা নহয়; learning capacity বৃদ্ধি কৰা হ’ব লাগে।

৬. Digital divide আৰু AI divide

AI-ৰ সুবিধা সকলো মানুহে সমানে লাভ নকৰিবও পাৰে। Internet, electricity, smartphone, computing infrastructure আৰু digital literacy-ৰ অভাৱ থকা লোকসকলে AI-ৰ সুবিধাৰ পৰা পিছ পৰিব পাৰে।

UNESCO-ৰ ২০২৫ চনৰ তথ্য অনুসৰি, ২০২৪ চনত বিশ্বৰ প্ৰায় 2.6 billion মানুহে Internet access নাছিল। এই digital divide অধিক গভীৰ হ’লে AI divide-ও সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

৭. পৰিৱেশগত প্ৰভাৱ

বৃহৎ AI model training আৰু data centre চলাবলৈ যথেষ্ট computing power আৰু energy প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে AI-ৰ বিকাশৰ সৈতে energy consumption আৰু environmental sustainability-ৰ প্ৰশ্নও জড়িত।

AI উন্নয়নৰ লগতে renewable energy, efficient computing আৰু green data centres-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগিব।

---

ভাৰতৰ বাবে AI: সুযোগ আৰু প্ৰত্যাহ্বান

ভাৰতৰ বৃহৎ জনসংখ্যা, digital public infrastructure, IT sector আৰু বিশাল talent pool-এ AI বিকাশৰ বাবে বিশেষ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে।

IndiaAI Mission-ৰ লক্ষ্য হৈছে দেশত AI ecosystem গঢ়ি তোলা, computing infrastructure বৃদ্ধি কৰা, innovation আৰু startups-ত সহায় কৰা, দক্ষতা বিকাশ কৰা আৰু responsible AI-ৰ বিকাশত গুৰুত্ব দিয়া। চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি, Mission-টোৰ বাবে ₹10,371.92 কোটিৰ outlay নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে আৰু compute capacity-ত 38,000ৰো অধিক GPU onboard কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ বাবে AI-ৰ বিশেষ সম্ভাৱনা আছে কৃষি, স্বাস্থ্য, শিক্ষা, ভাষা-প্ৰযুক্তি, manufacturing, governance আৰু disaster management-ত। কিন্তু এই সম্ভাৱনা বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ digital infrastructure-ৰ লগতে human capital আৰু ethical governance-তো বিনিয়োগ কৰিব লাগিব।

---

অসমৰ প্ৰেক্ষাপট

অসমত AI-ৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰ বহল। শিক্ষা, বান ব্যৱস্থাপনা, কৃষি, স্বাস্থ্য, পৰ্যটন, wildlife conservation আৰু স্থানীয় ভাষা সংৰক্ষণত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিব পাৰি।

Shiksha Setu ইতিমধ্যে AI-ভিত্তিক digital governance-ৰ এটা বাস্তৱ উদাহৰণ।

বানপানীৰ ক্ষেত্ৰত AI-ভিত্তিক flood prediction, satellite-based monitoring আৰু early-warning system অধিক শক্তিশালী কৰিলে দুৰ্যোগৰ আগতীয়া প্ৰস্তুতি উন্নত কৰিব পৰা যায়।

অসমীয়া ভাষাৰ ক্ষেত্ৰতো AI-ভিত্তিক speech recognition, translation আৰু educational tools বিকাশ কৰিলে অসমীয়া ভাষাক digital যুগত অধিক শক্তিশালী কৰা সম্ভৱ।

---

আগবঢ়াৰ পথ

AI-ৰ সুবিধা লাভ কৰিবলৈ আৰু ইয়াৰ ক্ষতি কমাবলৈ কেইটামান বিষয়ত বিশেষ গুৰুত্ব দিব লাগিব।

প্ৰথমতে, মানৱ-কেন্দ্ৰিক AI (human-centred AI) নিশ্চিত কৰিব লাগিব। UNESCO-ৰ AI ethics framework-এ human rights আৰু human dignity-ক কেন্দ্ৰীয় স্থান দিছে।

দ্বিতীয়তে, শক্তিশালী data protection, privacy আৰু cybersecurity framework গঢ়ি তুলিব লাগিব।

তৃতীয়তে, algorithmic bias কমাবলৈ নিয়মীয়া audit, transparency আৰু accountability নিশ্চিত কৰিব লাগিব।

চতুৰ্থতে, AI-ৰ বাবে যিসকল কৰ্মচাৰী বা শিক্ষাৰ্থীৰ skill সলনি হ’ব, তেওঁলোকৰ বাবে reskilling আৰু upskilling-ৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিব লাগিব।

পঞ্চমতে, বিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত AI literacy, media literacy আৰু critical thinking-ৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিব লাগিব।

ষষ্ঠতে, AI infrastructure-ৰ বিকাশৰ লগতে energy efficiency আৰু environmental sustainability-ৰ কথাও বিবেচনা কৰিব লাগিব।

সপ্তমতে, AI-ৰ লাভ যাতে কেৱল বৃহৎ কোম্পানী বা নগৰীয়া অঞ্চলত সীমাবদ্ধ নাথাকে, তাৰ বাবে inclusive AI নিশ্চিত কৰিব লাগিব। গ্ৰামাঞ্চল, মহিলা, বিশেষভাৱে সক্ষম ব্যক্তি আৰু পিছপৰা জনগোষ্ঠীৰ বাবেও AI-ৰ সুবিধা accessible হ’ব লাগিব।

---

উপসংহাৰ

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা আধুনিক সভ্যতাৰ এক শক্তিশালী হাতিয়াৰ। ই স্বাস্থ্য, শিক্ষা, কৃষি, প্ৰশাসন, উদ্যোগ আৰু বৈজ্ঞানিক গৱেষণাত অভূতপূৰ্ব সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰিছে। একে সময়তে চাকৰি, privacy, inequality, misinformation, algorithmic bias আৰু environmental sustainability-ৰ দৰে প্ৰশ্নও উত্থাপন কৰিছে।

সেয়ে AI-ক অন্ধভাৱে গ্ৰহণ বা সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰত্যাখ্যান—দুয়োটাই যুক্তিসংগত পথ নহয়। প্ৰয়োজন হৈছে innovation আৰু ethics-ৰ মাজত ভাৰসাম্য স্থাপন কৰা।

AI মানুহৰ বিকল্প নহৈ মানুহৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধিৰ মাধ্যম হ’ব লাগে। প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত যদি মানুহৰ মৰ্যাদা, অধিকাৰ, সমতা আৰু কল্যাণ থাকে, তেন্তে AI এক শক্তিশালী আশীৰ্বাদত পৰিণত হ’ব পাৰে।

“AI should work for humanity, not humanity for AI.”

অৰ্থাৎ, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ ভৱিষ্যৎ কেৱল technology-য়ে নিৰ্ধাৰণ নকৰে; ইয়াক আমি কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰোঁ, সেই সিদ্ধান্তই ইয়াৰ সামাজিক ফলাফল নিৰ্ধাৰণ কৰিব।