৭৩তম সংবিধান সংশোধনী আইন, ১৯৯২: পঞ্চায়তী ৰাজৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য

 

৭৩তম সংবিধান সংশোধনী আইন, ১৯৯২ ভাৰতৰ গ্ৰাম্য স্থানীয় স্ব-শাসনৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন। এই সংশোধনীৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে সাংবিধানিক মৰ্যাদা লাভ কৰে আৰু গ্ৰাম্য স্থানীয় শাসনৰ বাবে সংবিধানত এক বিস্তৃত কাঠামো স্থাপন কৰা হয়। এই আইন ২৪ এপ্ৰিল ১৯৯৩-ৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়। সংশোধনীৰ ফলত সংবিধানত Part IX—“The Panchayats” সংযোজন কৰা হয় আৰু Eleventh Schedule-ত পঞ্চায়তসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ২৯টা বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। 

১. পটভূমি

ভাৰতীয় সংবিধান প্ৰণেতাসকলে গ্ৰাম্য স্থানীয় স্ব-শাসনৰ গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰিছিল। সংবিধানৰ ৰাজ্যৰ নীতি-নিৰ্দেশক তত্ত্ব (Directive Principles of State Policy)-ৰ অনুচ্ছেদ ৪০-ত ৰাজ্যক গাঁও পঞ্চায়ত সংগঠিত কৰি সেইবোৰক স্ব-শাসনৰ একক হিচাপে কাম কৰিব পৰাকৈ প্ৰয়োজনীয় ক্ষমতা আৰু কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।

কিন্তু সংবিধানৰ আৰম্ভণিৰ সময়ত পঞ্চায়তসমূহৰ বাবে কোনো বিস্তৃত সাংবিধানিক ব্যৱস্থা নাছিল। ফলত পঞ্চায়তৰ গঠন, ক্ষমতা, নিৰ্বাচন আৰু কাৰ্যকাল ৰাজ্যভেদে পৃথক আছিল।

বিভিন্ন কমিটীৰ পৰামৰ্শ—বিশেষকৈ Balwant Rai Mehta Committee, Ashok Mehta Committee, G.V.K. Rao Committee আৰু L.M. Singhvi Committee—পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থাক শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। বিশেষকৈ L.M. Singhvi Committee-য়ে পঞ্চায়তক সাংবিধানিক মৰ্যাদা দিয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।

এই পটভূমিত ৭৩তম সংবিধান সংশোধনী আইন, ১৯৯২ প্ৰণয়ন কৰা হয়।

২. সাংবিধানিক মৰ্যাদা

৭৩তম সংশোধনীৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান।

ইয়াৰ জৰিয়তে সংবিধানত নতুনকৈ—

Part IX – The Panchayats সংযোজন কৰা হয়।

এই Part IX-ত অনুচ্ছেদ ২৪৩ৰ পৰা ২৪৩-O লৈ পঞ্চায়ত সম্পৰ্কীয় ব্যৱস্থা আছে। চৰকাৰী উৎসতো Part IX-ৰ এই সাংবিধানিক কাঠামো উল্লেখ কৰা হৈছে। 

ইয়াৰ ফলত পঞ্চায়তসমূহ কেৱল ৰাজ্যিক আইনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল প্ৰতিষ্ঠান হৈ নাথাকি সাংবিধানিক কাঠামোৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়।

৩. গ্ৰাম সভা — Gram Sabha

অনুচ্ছেদ ২৪৩A-ত গ্ৰাম সভাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

গ্ৰাম সভা হৈছে গাঁওৰ ভোটাৰ তালিকাত নাম থকা সকলো ব্যক্তিৰ সমষ্টি।

অৰ্থাৎ, গ্ৰাম সভাত কেৱল নিৰ্বাচিত পঞ্চায়ত সদস্যই নহয়, সংশ্লিষ্ট গাঁও বা পঞ্চায়ত এলেকাৰ ভোটাৰসকলেও অংশগ্ৰহণ কৰে।

গ্ৰাম সভাৰ গুৰুত্ব হৈছে ই প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ আৰু তৃণমূল পৰ্যায়ৰ জনঅংশগ্ৰহণৰ এক মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে।

গ্ৰাম সভা নিজে পঞ্চায়তী ৰাজৰ তিনিটা সাংবিধানিক স্তৰৰ এটা নহয়; বৰং ই তৃণমূল গণতন্ত্ৰৰ এক ভিত্তিগত প্ৰতিষ্ঠান। ইয়াৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যসমূহ ৰাজ্যিক আইনসভাই নিৰ্ধাৰণ কৰে। 

পৰীক্ষাৰ বাবে

Article 243A → Gram Sabha

---

৪. তিনিটা স্তৰৰ পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থা

৭৩তম সংশোধনীয়ে সাধাৰণভাৱে তিনিস্তৰীয় পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থাৰ সাংবিধানিক কাঠামো প্ৰদান কৰে—

(১) গাঁও পৰ্যায়

Gram Panchayat

(২) মধ্যৱৰ্তী পৰ্যায়

Intermediate Panchayat / Panchayat Samiti

(৩) জিলা পৰ্যায়

Zila Parishad / District Panchayat

অৱশ্যে ২০ লাখতকৈ অধিক নহোৱা জনসংখ্যাৰ ৰাজ্যত মধ্যৱৰ্তী স্তৰৰ পঞ্চায়ত গঠন নকৰাৰ সাংবিধানিক বিকল্প আছে। 

এই ব্যৱস্থাই ভাৰতৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংগঠনিক কাঠামোত এক মৌলিক সাংবিধানিক সামঞ্জস্য আনিলে।

---

৫. পঞ্চায়তৰ গঠন

Article 243B-ৰ অধীনত পঞ্চায়তৰ সাংবিধানিক গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

ৰাজ্যসমূহে নিজৰ পৰিস্থিতি অনুসৰি পঞ্চায়তৰ গঠন আৰু কিছুমান সাংগঠনিক দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে, কিন্তু Part IX-ৰ সাংবিধানিক সীমাৰ ভিতৰত থাকিব লাগিব।

এই ব্যৱস্থাই ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত একে সাংবিধানিক ভিত্তি আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত কিছু নমনীয়তা দুয়োটাকে সংৰক্ষণ কৰে।

---

৬. পঞ্চায়তৰ সদস্যৰ নিৰ্বাচন

পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানত গণতান্ত্ৰিক বৈধতা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে নিৰ্বাচনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

পঞ্চায়তৰ সদস্যসকলক নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিৰ্বাচিত কৰা হয়। পঞ্চায়তৰ অধ্যক্ষ বা Chairperson নিৰ্বাচনৰ পদ্ধতিৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন স্তৰত ৰাজ্যিক আইনসভাক ভূমিকা দিয়া হৈছে। 

গাঁও পৰ্যায়ৰ অধ্যক্ষৰ নিৰ্বাচন প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষ পদ্ধতিত হ’ব পাৰে, যি সংশ্লিষ্ট ৰাজ্যৰ আইন অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত হয়।

---

৭. আসন সংৰক্ষণ

৭৩তম সংশোধনীৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে সামাজিক ন্যায়ৰ বাবে সংৰক্ষণৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা।

Article 243D-ত পঞ্চায়তত SC, ST আৰু মহিলাৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

SC আৰু ST

পঞ্চায়ত এলেকাত তেওঁলোকৰ জনসংখ্যাৰ অনুপাত অনুসৰি SC আৰু ST-ৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ কৰা হয়।

মহিলা

প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে পূৰণ কৰিবলগীয়া মুঠ আসনৰ কমেও এক-তৃতীয়াংশ (1/3) মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত হ’ব লাগে।

ইয়াৰ ভিতৰত SC আৰু ST-ৰ বাবে সংৰক্ষিত আসনৰ অন্তত এক-তৃতীয়াংশ আসন সেই শ্ৰেণীৰ মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত হ’ব লাগে।

Chairperson পদৰ ক্ষেত্ৰতো অন্তত এক-তৃতীয়াংশ পদ মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষণৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা আছে। 

গুৰুত্বপূৰ্ণ: ৰাজ্যসমূহে সংবিধানত নিৰ্ধাৰিত ন্যূনতম সীমাতকৈ অধিক সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বহু ৰাজ্যত মহিলাৰ বাবে ৫০% সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। 

---

৮. পঞ্চায়তৰ কাৰ্যকাল — পাঁচ বছৰ

Article 243E অনুসৰি প্ৰতিটো পঞ্চায়তৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যকাল পাঁচ বছৰ।

অৰ্থাৎ পঞ্চায়ত গঠন হোৱাৰ তাৰিখৰ পৰা পাঁচ বছৰলৈ ইয়াৰ কাৰ্যকাল থাকে।

পঞ্চায়ত ভংগ হ’লে নতুন নিৰ্বাচনৰ ক্ষেত্ৰতো সংবিধানে নিৰ্দিষ্ট সময়সীমা প্ৰদান কৰিছে।

সাধাৰণভাৱে, পঞ্চায়ত ভংগ হোৱাৰ পিছত ছয় মাহৰ ভিতৰত নিৰ্বাচন সম্পূৰ্ণ কৰাৰ ব্যৱস্থা আছে, যদিও যদি পঞ্চায়তৰ অৱশিষ্ট কাৰ্যকাল ছয় মাহতকৈ কম হয়, তেন্তে সেই ক্ষেত্ৰত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ প্ৰয়োজন নাথাকিব পাৰে।

---

৯. নিয়মীয়া নিৰ্বাচন

৭৩তম সংশোধনীৰ অন্যতম উদ্দেশ্য আছিল পঞ্চায়ত নিৰ্বাচনক নিয়মীয়া আৰু সাংবিধানিকভাৱে সুৰক্ষিত কৰা।

পঞ্চায়তৰ কাৰ্যকাল পাঁচ বছৰ হোৱা বাবে নিয়মীয়া নিৰ্বাচনৰ প্ৰয়োজন হয়।

State Election Commission-ক পঞ্চায়ত নিৰ্বাচনৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছে।

---

১০. ৰাজ্যিক নিৰ্বাচন আয়োগ

Article 243K-ত State Election Commission (SEC)-ৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

ইয়াৰ মুখ্য দায়িত্ব হৈছে পঞ্চায়ত নিৰ্বাচনৰ—

electoral rolls প্ৰস্তুতি;

নিৰ্বাচনৰ তদাৰক;

direction;

control;

আৰু নিৰ্বাচন পৰিচালনা

আদি বিষয়ৰ ওপৰত সাংবিধানিক দায়িত্ব পালন কৰা।

State Election Commissioner-ক ৰাজ্যপালে নিযুক্তি দিয়ে।

এই ব্যৱস্থাই পঞ্চায়ত নিৰ্বাচনক এক সাংবিধানিক নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থাৰ অধীনলৈ আনে। 

Exam Point

Article 243K → State Election Commission

---

১১. ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগ

Article 243-I-ৰ অধীনত State Finance Commission (SFC)-ৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

ৰাজ্যপালে প্ৰতি পাঁচ বছৰত State Finance Commission গঠন কৰে।

ই পঞ্চায়তসমূহৰ বিত্তীয় অৱস্থা পৰ্যালোচনা কৰে আৰু ৰাজ্য আৰু পঞ্চায়তৰ মাজত ৰাজহ বিতৰণ সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ দিয়ে।

ইয়াৰ পৰামৰ্শৰ ভিতৰত থাকিব পাৰে—

ৰাজ্যৰ কৰ, duties আৰু fees-ৰ বিতৰণ;

পঞ্চায়তক প্ৰদান কৰিবলগীয়া grants-in-aid;

পঞ্চায়তৰ নিজা ৰাজহ বৃদ্ধি কৰাৰ উপায়;

পঞ্চায়তৰ বিত্তীয় অৱস্থা উন্নত কৰাৰ ব্যৱস্থা।

Exam Point

Article 243-I → State Finance Commission

---

১২. পঞ্চায়তৰ ক্ষমতা আৰু দায়িত্ব

Article 243G-এ পঞ্চায়তক institutions of self-government হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ সাংবিধানিক লক্ষ্য প্ৰকাশ কৰে।

ৰাজ্যিক আইনসভাই পঞ্চায়তক প্ৰয়োজনীয় ক্ষমতা আৰু কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰিব পাৰে যাতে সেইবোৰে—

অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে;

সামাজিক ন্যায়ৰ বাবে কাম কৰিব পাৰে;

উন্নয়নমূলক আঁচনি ৰূপায়ণ কৰিব পাৰে;

স্থানীয় প্ৰয়োজন অনুসৰি শাসন ব্যৱস্থা চলাব পাৰে।

কিন্তু গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ’ল—Eleventh Schedule-ৰ ২৯টা বিষয় স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সকলো পঞ্চায়তৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহি নাযায়। সংশ্লিষ্ট ৰাজ্যিক আইনসভাই ক্ষমতা আৰু দায়িত্ব devolve কৰে।

---

১৩. Eleventh Schedule

৭৩তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে সংবিধানত Eleventh Schedule সংযোজন কৰা হয়।

ইয়াত পঞ্চায়তৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ২৯টা বিষয় আছে। 

ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য বিষয়সমূহ হৈছে—

1. কৃষি

2. ভূমি উন্নয়ন

3. ক্ষুদ্ৰ জলসিঞ্চন

4. পানী ব্যৱস্থাপনা

5. পশুপালন

6. মীন পালন

7. সামাজিক বনানীকৰণ

8. ক্ষুদ্ৰ বনজ উৎপাদন

9. গ্ৰাম্য গৃহ নিৰ্মাণ

10. খোৱাপানী

11. পথ আৰু যোগাযোগ

12. গ্ৰাম্য বিদ্যুতায়ন

13. নবীকৰণযোগ্য শক্তি

14. দৰিদ্ৰতা দূৰীকৰণ কাৰ্যসূচী

15. শিক্ষা

16. কাৰিকৰী আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষা

17. প্ৰাপ্তবয়স্ক শিক্ষা

18. পুথিভঁৰাল

19. সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপ

20. বজাৰ আৰু মেলা

21. স্বাস্থ্য আৰু অনাময়

22. পৰিয়াল কল্যাণ

23. মহিলা আৰু শিশু উন্নয়ন

24. সামাজিক কল্যাণ

25. দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ কল্যাণ

26. Public Distribution System

27. Community Assets-ৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ

28. গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ অন্যান্য বিষয়

29. ৰাজ্যিক আইন অনুসৰি স্থানীয় উন্নয়নৰ অন্যান্য বিষয়

Exam Fact:

Eleventh Schedule = 29 subjects

---

১৪. পঞ্চায়তৰ বিত্তীয় ক্ষমতা

Article 243H-ৰ অধীনত ৰাজ্যিক আইনসভাই পঞ্চায়তক—

কৰ;

duties;

tolls;

fees

আৰোপ আৰু সংগ্ৰহ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ উপৰি ৰাজ্যৰ Consolidated Fund-ৰ পৰা পঞ্চায়তক grants-in-aid প্ৰদানৰ ব্যৱস্থাও কৰিব পাৰে।

অৰ্থাৎ পঞ্চায়তৰ কাৰ্যকৰী স্ব-শাসনৰ বাবে কেৱল ৰাজনৈতিক ক্ষমতা নহয়, বিত্তীয় ক্ষমতাও গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

১৫. পঞ্চায়তক স্ব-শাসনৰ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে গঢ়ি তোলা

৭৩তম সংশোধনীৰ মূল উদ্দেশ্য কেৱল পঞ্চায়ত গঠন কৰা নাছিল।

ইয়াৰ বৃহত্তৰ লক্ষ্য আছিল পঞ্চায়তসমূহক “institutions of self-government” হিচাপে বিকশিত কৰা।

এই ক্ষেত্ৰত তিনিটা বিষয় বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ—

Funds

পঞ্চায়তৰ বাবে পৰ্যাপ্ত বিত্ত।

Functions

পঞ্চায়তক বাস্তৱিক দায়িত্ব আৰু কাম প্ৰদান।

Functionaries

সেই কাম সম্পাদন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰশাসনিক সহায়তা।

এই তিনিটাক সাধাৰণতে 3Fs—Funds, Functions and Functionaries বুলি আলোচনা কৰা হয়।

---

১৬. নিৰ্বাচনী বিষয়ত আদালতৰ হস্তক্ষেপ

Article 243-O-ত পঞ্চায়ত নিৰ্বাচনৰ ক্ষেত্ৰত আদালতৰ হস্তক্ষেপৰ ওপৰত সীমাবদ্ধতা আৰোপ কৰা হৈছে।

পঞ্চায়তৰ নিৰ্বাচন সাধাৰণতে আইনত নিৰ্ধাৰিত election petition-ৰ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে প্ৰত্যাহ্বান কৰিব লাগে।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়াত অনাৱশ্যক ন্যায়িক হস্তক্ষেপ সীমিত কৰা।

---

১৭. বিশেষ অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰম

Part IX-ৰ বিধান ভাৰতৰ সকলো অঞ্চলত একে ধৰণে প্ৰযোজ্য নহয়।

বিশেষকৈ সংবিধানৰ Article 243M-ৰ অধীনত কিছুমান Scheduled Areas, tribal areas আৰু নিৰ্দিষ্ট ৰাজ্য/অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰম আছে।

Scheduled Areas-লৈ পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিক বিধান সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে পিছত Panchayats (Extension to the Scheduled Areas) Act, 1996, অৰ্থাৎ PESA Act প্ৰণয়ন কৰা হয়। India Code-ত PESA Act-ৰ উদ্দেশ্য Part IX-ৰ পঞ্চায়ত সম্পৰ্কীয় বিধান Scheduled Areas-লৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰা বুলি উল্লেখ আছে। 

---

১৮. ৭৩তম সংশোধনীৰ সাংবিধানিক কাঠামো

বিষয় সাংবিধানিক ব্যৱস্থা

Panchayats Part IX

Articles 243–243O

Gram Sabha Article 243A

Constitution of Panchayats Article 243B

Composition Article 243C

Reservation Article 243D

Duration Article 243E

Disqualification Article 243F

Powers & Responsibilities Article 243G

Panchayat Finance Article 243H

State Finance Commission Article 243-I

State Election Commission Article 243K

Elections Article 243K

Courts and elections Article 243O

Eleventh Schedule 29 subjects

---

১৯. ৭৩তম সংশোধনীৰ গুৰুত্ব

গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ

এই সংশোধনীয়ে ক্ষমতা আৰু শাসন ব্যৱস্থাক তৃণমূল পৰ্যায়লৈ লৈ যোৱাৰ সাংবিধানিক কাঠামো শক্তিশালী কৰিলে। Ministry of Panchayati Raj-য়ো পঞ্চায়তী ৰাজক decentralised আৰু participatory local self-government-ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰিছে। 

জনঅংশগ্ৰহণ

Gram Sabha-ৰ সাংবিধানিক স্বীকৃতিয়ে সাধাৰণ নাগৰিকক স্থানীয় শাসনৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে।

সামাজিক ন্যায়

SC, ST আৰু মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থাই পঞ্চায়তত প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধিৰ সাংবিধানিক ভিত্তি সৃষ্টি কৰে।

ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ

নিয়মীয়া নিৰ্বাচনে গ্ৰাম্য জনসাধাৰণৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰে।

স্থানীয় উন্নয়ন

পঞ্চায়তক অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ পৰিকল্পনা আৰু ৰূপায়ণৰ সৈতে জড়িত কৰাৰ সাংবিধানিক কাঠামো সৃষ্টি হয়।

---

২০. ৭৩তম সংশোধনীৰ বাধ্যতামূলক আৰু ৰাজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল দিশ

পৰীক্ষাৰ বাবে এই পাৰ্থক্যটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

সাংবিধানিকভাৱে নিৰ্ধাৰিত মুখ্য দিশ

পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিক স্বীকৃতি

Part IX

Gram Sabha

নিয়মীয়া নিৰ্বাচন

পাঁচ বছৰৰ কাৰ্যকাল

SC/ST সংৰক্ষণ

মহিলাৰ অন্তত এক-তৃতীয়াংশ সংৰক্ষণ

State Election Commission

State Finance Commission

পঞ্চায়তৰ সাংবিধানিক কাঠামো

ৰাজ্যিক আইনসভাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বিষয়

Gram Sabha-ৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ষমতা আৰু কাৰ্য

পঞ্চায়তৰ বহু সাংগঠনিক দিশ

Chairperson নিৰ্বাচনৰ পদ্ধতি

পঞ্চায়তক 29টা বিষয়ৰ পৰা বাস্তৱিক ক্ষমতা হস্তান্তৰ

কৰ আৰু মাচুলৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ষমতা

কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা

সেয়েহে ৭৩তম সংশোধনীয়ে এক সাংবিধানিক framework প্ৰদান কৰে, কিন্তু পঞ্চায়তৰ বাস্তৱিক ক্ষমতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা বহু পৰিমাণে ৰাজ্যিক আইন আৰু devolution-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। চৰকাৰী উৎসত পঞ্চায়তক State List-ৰ Local Government বিষয় হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু পঞ্চায়তসমূহ সংশ্লিষ্ট State Panchayati Raj Acts-ৰ জৰিয়তে কাম কৰে বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। 

---

২১. ৭৩তম সংশোধনী আৰু Article 40-ৰ সম্পৰ্ক

Article 40-ত গাঁও পঞ্চায়ত সংগঠিত কৰি সেইবোৰক স্ব-শাসনৰ একক হিচাপে কাম কৰিব পৰাকৈ ক্ষমতা প্ৰদান কৰাৰ কথা কোৱা হৈছিল।

৭৩তম সংশোধনীয়ে এই সাংবিধানিক লক্ষ্যক অধিক শক্তিশালী কৰি পঞ্চায়তসমূহক সংবিধানৰ Part IX-ৰ অধীনত সাংবিধানিক প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে স্থাপন কৰে। 

সেয়েহে পৰীক্ষাত এইদৰে মনত ৰাখিব পাৰি:

Article 40 → Directive Principle → Village Panchayats

73rd Amendment → Constitutional status to Panchayats

---

২২. ৭৩তম সংশোধনীৰ মূল উদ্দেশ্য

৭৩তম সংশোধনীৰ সামগ্ৰিক উদ্দেশ্যসমূহ আছিল—

(১) গ্ৰাম্য স্থানীয় স্ব-শাসন শক্তিশালী কৰা

(২) গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ বৃদ্ধি কৰা

(৩) জনসাধাৰণৰ তৃণমূল অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰা

(৪) নিয়মীয়া পঞ্চায়ত নিৰ্বাচন নিশ্চিত কৰা

(৫) সামাজিকভাৱে পিছপৰা গোটৰ প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধি কৰা

(৬) মহিলাৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰা

(৭) পঞ্চায়তৰ বিত্তীয় ভিত্তি শক্তিশালী কৰা

(৮) পঞ্চায়তক উন্নয়ন আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা

(৯) Gram Sabha-ৰ জৰিয়তে তৃণমূল গণতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰা

(১০) পঞ্চায়তক সাংবিধানিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা।

---

পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ One-Liners

1. 73rd Constitutional Amendment Act — 1992

2. কাৰ্যকৰী — 24 April 1993

3. Part IX — The Panchayats

4. Articles — 243 to 243-O

5. Gram Sabha — Article 243A

6. Panchayat — Article 243B

7. Reservation — Article 243D

8. Duration — Article 243E

9. Powers and Responsibilities — Article 243G

10. Panchayat Finance — Article 243H

11. State Finance Commission — Article 243-I

12. State Election Commission — Article 243K

13. Bar on court interference in electoral matters — Article 243-O

14. Eleventh Schedule — 29 subjects

15. Normal Panchayat term — 5 years

16. Women’s reservation — minimum 1/3

17. SC/ST reservation — population proportion

18. Intermediate Panchayat may be omitted in states with population not exceeding 20 lakh

19. PESA Act — 1996

20. National Panchayati Raj Day — 24 April

মূল উৎসসমূহ

Constitution of India — Part IX and Eleventh Schedule

Ministry of Panchayati Raj, Government of India — 73rd Constitutional Amendment Act, 1992 

Ministry of Panchayati Raj — Constitutional Provisions 

Ministry of Panchayati Raj — Eleventh Schedule 

Ministry of Panchayati Raj — Part IX of the Constitution 

India Code — PESA Act, 1996 

M. Laxmikanth — Indian Polity, chapter on Panchayati Raj

D. D. Basu — Introduction to the Constitution of India

Subhash C. Kashyap — Our Constitution

M. P. Jain — Indian Constitutional Law