৬৪তম সাংবিধানিক সংশোধনী বিধেয়ক, ১৯৮৯

 

পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিকীকৰণৰ প্ৰচেষ্টা

ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ বিকাশৰ ইতিহাসত পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থাৰ এক বিশেষ স্থান আছে। স্বাধীনতাৰ পিছত গ্ৰামাঞ্চলৰ জনসাধাৰণক স্থানীয় শাসন আৰু উন্নয়নমূলক কাৰ্যত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়াৰ উদ্দেশ্যে পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহ গঢ়ি তোলা হৈছিল। কিন্তু বহু বছৰ ধৰি এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ক্ষমতা, কাৰ্য, নিৰ্বাচন, কাৰ্যকাল আৰু বিত্তীয় ব্যৱস্থা ৰাজ্যভেদে যথেষ্ট পৃথক আছিল। বহু ক্ষেত্ৰত নিয়মীয়া নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হোৱা নাছিল আৰু পঞ্চায়তসমূহ ৰাজ্য চৰকাৰৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ আছিল। এই পটভূমিত পঞ্চায়তী ৰাজক অধিক শক্তিশালী আৰু স্থায়ী কৰাৰ উদ্দেশ্যে ৰাজীৱ গান্ধী চৰকাৰে Constitution (64th Amendment) Bill, 1989 লোকসভাত উত্থাপন কৰে। সংসদীয় নথি অনুসৰি ১৫ মে' ১৯৮৯ তাৰিখে ৰাজীৱ গান্ধীয়ে বিধেয়কখন উপস্থাপন কৰিছিল। 

পটভূমি

সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৪০-ত ৰাজ্যক গ্ৰাম পঞ্চায়ত সংগঠিত কৰি সিহঁতক স্ব-শাসনৰ একক হিচাপে কাম কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় ক্ষমতা আৰু কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰাৰ বাবে পদক্ষেপ ল'বলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল। কিন্তু অনুচ্ছেদ ৪০ Directive Principles of State Policy-ৰ অংশ হোৱা বাবে ইয়াৰ ভিত্তিত পঞ্চায়তী ৰাজৰ কোনো একক আৰু বাধ্যতামূলক সাংবিধানিক কাঠামো সৃষ্টি হোৱা নাছিল।

এই সীমাবদ্ধতাৰ ফলত দেশৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত পঞ্চায়তী ৰাজৰ গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালীত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা গৈছিল। সংসদীয় আলোচনাতো উল্লেখ কৰা হৈছিল যে সংবিধানত অনুচ্ছেদ ৪০ৰ বাহিৰে পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থাক সমগ্ৰ দেশত একেধৰণে প্ৰয়োগ কৰাৰ বাবে তেতিয়া শক্তিশালী সাংবিধানিক ভিত্তি নাছিল। 

ৰাজীৱ গান্ধী চৰকাৰে এই অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত পঞ্চায়তী ৰাজক সাংবিধানিক মৰ্যাদা দিয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল। বিধেয়কখন প্ৰস্তুত কৰাৰ আগতে দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰতিনিধি, প্ৰশাসনিক বিষয়া, মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু পঞ্চায়তী ৰাজ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে আলোচনা কৰা হৈছিল বুলি ৰাজীৱ গান্ধীয়ে সংসদত উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁ কৈছিল যে দেশৰ পঞ্চায়তী ৰাজৰ ভাল আৰু বেয়া দুয়ো ধৰণৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা এই প্ৰস্তাৱসমূহ গঢ় লৈ উঠিছিল। 

বিধেয়কৰ মূল উদ্দেশ্য

৬৪তম সাংবিধানিক সংশোধনী বিধেয়কৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল গ্ৰামাঞ্চলত গণতন্ত্ৰ আৰু উন্নয়নক তৃণমূল পৰ্যায়লৈ লৈ যোৱা আৰু পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সাংবিধানিক ভিত্তি প্ৰদান কৰা। এই বিধেয়কে পঞ্চায়তক কেৱল ৰাজ্যিক আইনৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে নাৰাখি সংবিধানৰ ভিতৰত এক সুস্পষ্ট স্থান দিয়াৰ চেষ্টা কৰিছিল।

এই প্ৰস্তাৱৰ গুৰুত্ব এইখিনিত আছিল যে পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ অস্তিত্ব আৰু গণতান্ত্ৰিক কাৰ্যকলাপ কেৱল ৰাজ্য চৰকাৰৰ ইচ্ছা বা নীতিনিৰ্ধাৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰিব। সংবিধানৰ জৰিয়তে নিৰ্বাচন, প্ৰতিনিধিত্ব, কাৰ্যকাল আৰু স্থানীয় গণতন্ত্ৰৰ কিছুমান মৌলিক দিশ নিশ্চিত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা কৰা হৈছিল।

প্ৰস্তাৱিত Part IX

৬৪তম সংশোধনী বিধেয়কৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰস্তাৱ আছিল সংবিধানত Part IX সংযোজন কৰা। এই নতুন অংশত পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে জড়িত সাংবিধানিক ব্যৱস্থাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছিল।

ৰাজ্যসমূহকো প্ৰস্তাৱিত সাংবিধানিক ব্যৱস্থাৰ সৈতে নিজৰ পঞ্চায়তী ৰাজ আইনসমূহ সামঞ্জস্য কৰিবলৈ সময় দিয়াৰ কথা কোৱা হৈছিল। ৰাজীৱ গান্ধীৰ সংসদীয় বক্তব্যত উল্লেখ আছে যে প্ৰস্তাৱিত সংশোধনী কাৰ্যকৰী হোৱাৰ এবছৰৰ ভিতৰত ৰাজ্য বিধানসভাসমূহে নিজৰ আইনসমূহক প্ৰস্তাৱিত Part IX-ৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ কৰাৰ কথা আছিল। 

এই প্ৰস্তাৱটোৱেই পিছলৈ ৭৩তম সাংবিধানিক সংশোধনীৰ সময়ত বাস্তৱ সাংবিধানিক ৰূপ লাভ কৰে। বৰ্তমান পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা সংবিধানৰ Part IX-ত সন্নিৱিষ্ট হৈ আছে। 

পঞ্চায়তী ৰাজৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণ

বিধেয়কখনৰ মূল দৰ্শন আছিল democratic decentralisation, অৰ্থাৎ গণতান্ত্ৰিক ক্ষমতা তৃণমূল পৰ্যায়লৈ বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰা। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সকলো ক্ষমতা কেন্দ্ৰ বা ৰাজ্যৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত নথকাকৈ স্থানীয় জনসাধাৰণক নিজৰ স্থানীয় সমস্যা আৰু উন্নয়নমূলক বিষয়ত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়া।

ৰাজীৱ গান্ধীয়ে বিধেয়কখনক গ্ৰামাঞ্চলৰ গণতন্ত্ৰ আৰু উন্নয়নৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল। তেওঁ স্পষ্ট কৰিছিল যে বিধেয়কখনৰ কেন্দ্ৰীয় লক্ষ্য আছিল rural India-ত grassroots democracy and development শক্তিশালী কৰা। 

এই দৃষ্টিভংগী অনুসৰি পঞ্চায়ত কেৱল চৰকাৰী উন্নয়ন আঁচনি ৰূপায়ণ কৰা সংস্থা নহয়; ই স্থানীয় জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণৰ এক গণতান্ত্ৰিক মঞ্চ হিচাপে কাম কৰিব লাগিছিল।

পঞ্চায়তৰ নিয়মীয়া নিৰ্বাচন

পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানৰ কাৰ্যকাৰিতাৰ বাবে নিয়মীয়া নিৰ্বাচন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বহু ৰাজ্যত পঞ্চায়তৰ নিৰ্বাচন নিয়মীয়াভাৱে অনুষ্ঠিত নোহোৱা বা পঞ্চায়তসমূহক দীৰ্ঘ সময়ৰ বাবে ভংগ কৰি ৰখাৰ সমস্যা আছিল।

৬৪তম সংশোধনী বিধেয়কে পঞ্চায়তৰ গণতান্ত্ৰিক বৈধতা আৰু নিয়মীয়া নিৰ্বাচনৰ প্ৰয়োজনীয়তাক গুৰুত্ব দিছিল। পঞ্চায়তসমূহক নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত কৰাৰ উদ্দেশ্য আছিল যাতে স্থানীয় জনসাধাৰণৰ ইচ্ছা স্থানীয় শাসনত প্ৰতিফলিত হয়।

এই নীতিটোৱে পিছলৈ ৭৩তম সংশোধনীত অধিক স্পষ্ট সাংবিধানিক ৰূপ লাভ কৰে, য'ত পঞ্চায়তৰ নিয়মীয়া নিৰ্বাচন আৰু ইয়াৰ বাবে State Election Commission-ৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

পঞ্চায়তৰ কাৰ্যকাল

বিধেয়কখনে পঞ্চায়তসমূহৰ কাৰ্যকাল আৰু নিৰ্বাচিত পঞ্চায়তৰ অব্যাহত থকাৰ বিষয়টোও বিবেচনা কৰিছিল। সেই সময়ত ইতিমধ্যে বিভিন্ন ৰাজ্যত নিৰ্বাচিত পঞ্চায়ত আছিল। সেয়েহে নতুন সাংবিধানিক ব্যৱস্থা আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে এই পঞ্চায়তসমূহক হঠাতে বিলুপ্ত নকৰাকৈ তেওঁলোকৰ বিদ্যমান কাৰ্যকাল শেষ হোৱালৈকে চলি থাকিবলৈ দিয়াৰ ব্যৱস্থা প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছিল, যদিহে ৰাজ্য বিধানসভাই অন্যথা সিদ্ধান্ত নলয়। 

ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল নতুন সাংবিধানিক ব্যৱস্থালৈ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত প্ৰশাসনিক আৰু গণতান্ত্ৰিক শূন্যতা সৃষ্টি নকৰা।

পঞ্চায়তত মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্ব

৬৪তম সংশোধনী বিধেয়কৰ এটা উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল মহিলাৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ বাবে সংৰক্ষণৰ প্ৰস্তাৱ। সংসদীয় আলোচনাৰ নথিত মহিলাৰ বাবে ৩০ শতাংশ আসন সংৰক্ষণৰ প্ৰস্তাৱৰ উল্লেখ পোৱা যায়। 

এই প্ৰস্তাৱৰ গুৰুত্ব আছিল যে পঞ্চায়তী ৰাজক কেৱল ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ মাধ্যম হিচাপে নহয়, সামাজিকভাৱে বঞ্চিত আৰু কম প্ৰতিনিধিত্ব পোৱা গোটসমূহক ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ মাধ্যম হিচাপেও দেখা হৈছিল।

পিছলৈ ৭৩তম সাংবিধানিক সংশোধনী আইন, ১৯৯২-এ পঞ্চায়তত মহিলাৰ বাবে কমেও এক-তৃতীয়াংশ আসন সংৰক্ষণৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা কৰে।

অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ প্ৰতিনিধিত্ব

বিধেয়কখনত সামাজিকভাৱে বঞ্চিত সম্প্ৰদায়সমূহৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ বিষয়টোও গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ বাবে প্ৰতিনিধিত্বৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ ধাৰণাই পঞ্চায়তী ৰাজক অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক কৰাৰ উদ্দেশ্য প্ৰকাশ কৰিছিল।

এই নীতি পিছলৈ ৭৩তম সংশোধনীৰ অধীনত সাংবিধানিকভাৱে সুস্পষ্ট হয়। বৰ্তমান Part IX-ত পঞ্চায়তৰ আসন আৰু অধ্যক্ষ পদৰ ক্ষেত্ৰত SC আৰু ST-ৰ বাবে সংৰক্ষণৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা আছে।

Gram Sabha আৰু তৃণমূল গণতন্ত্ৰ

তৃণমূল গণতন্ত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত Gram Sabha-ৰ ধাৰণাও অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। গাঁও পৰ্যায়ৰ সাধাৰণ ভোটাৰসকলক স্থানীয় উন্নয়ন আৰু পঞ্চায়তৰ কাৰ্যকলাপৰ সৈতে জড়িত কৰাৰ বাবে Gram Sabha এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

যদিও ৬৪তম বিধেয়কৰ সকলো প্ৰস্তাৱ পিছলৈ একে ৰূপত সংবিধানত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল, পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিকীকৰণৰ বৃহত্তৰ প্ৰচেষ্টাই Gram Sabha-ক তৃণমূল গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পথ মুকলি কৰে।

বৰ্তমান ৭৩তম সংশোধনীৰ পিছত সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২৪৩A-ত Gram Sabha-ৰ সৈতে জড়িত সাংবিধানিক ব্যৱস্থা আছে। 

প্ৰশাসন আৰু পঞ্চায়তৰ সম্পৰ্ক

বিধেয়কখনৰ দৃষ্টিভংগীত পঞ্চায়ত আৰু জিলা প্ৰশাসনৰ মাজত সহযোগিতা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। ৰাজীৱ গান্ধীয়ে সংসদত উল্লেখ কৰিছিল যে নিৰ্বাচিত পঞ্চায়ত আৰু জিলা প্ৰশাসনৰ মাজত বিশ্বাস, পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু সহযোগিতা গঢ়ি তোলাৰ প্ৰয়োজন আছে। 

ইয়াৰ অৰ্থ আছিল যে বিকেন্দ্ৰীকৰণে প্ৰশাসন আৰু নিৰ্বাচিত স্থানীয় প্ৰতিনিধিৰ মাজত সংঘাত সৃষ্টি নকৰি সহযোগিতামূলক সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিব লাগে। পঞ্চায়তসমূহে উন্নয়নমূলক কামত অধিক ভূমিকা পালন কৰাৰ বাবে প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাকো নতুন পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাব লাগিছিল।

বিত্তীয় শক্তিশালীকৰণ

স্থানীয় স্ব-শাসন ব্যৱস্থা সফল হ'বলৈ কেৱল নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি থকাই যথেষ্ট নহয়। পঞ্চায়তৰ হাতত পৰ্যাপ্ত বিত্তীয় সম্পদ থকাটোও প্ৰয়োজনীয়।

এই ক্ষেত্ৰত পঞ্চায়তৰ বাবে কৰ আৰোপ, চৰকাৰী অনুদান আৰু উন্নয়নমূলক কামৰ বাবে বিত্তীয় সম্পদৰ প্ৰশ্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠিছিল। পিছলৈ ৭৩তম সাংবিধানিক সংশোধনী আইনে State Finance Commission-ৰ ব্যৱস্থা কৰি পঞ্চায়তৰ বিত্তীয় অৱস্থা পৰ্যালোচনাৰ সাংবিধানিক কাঠামো সৃষ্টি কৰে।

ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু পঞ্চায়তৰ সম্পৰ্ক

পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিকীকৰণে ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল। কাৰণ স্থানীয় চৰকাৰ ঐতিহাসিকভাৱে ৰাজ্যিক আইন আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ অধীনত আছিল।

সেয়েহে কেন্দ্ৰই সংবিধানৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তৰ বাবে একেধৰণৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ প্ৰচেষ্টাই ৰাজ্যৰ ক্ষমতা আৰু স্থানীয় স্বায়ত্তশাসনৰ মাজত ভাৰসাম্যৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল। ১৯৮৯ চনৰ সংসদীয় আলোচনাত এই ধৰণৰ বিষয়সমূহৰ ওপৰত মতামত আৰু আপত্তি প্ৰকাশ পাইছিল। 

এই বিষয়টো ভাৰতীয় সংবিধানৰ কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক আৰু গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ বুজিবলৈ বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

বিধেয়কৰ সংসদীয় যাত্ৰা

৬৪তম সাংবিধানিক সংশোধনী বিধেয়কখন ১৯৮৯ চনত লোকসভাত উত্থাপন কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ ওপৰত বিস্তৃত আলোচনা হৈছিল। Parliament Digital Library-ত ৯ আৰু ১০ আগষ্ট ১৯৮৯-ৰ বিতৰ্কৰ পৃথক নথি সংৰক্ষিত আছে। 

উপলব্ধ সংসদীয় নথি আৰু সমসাময়িক Parliamentary Journal-ৰ বিৱৰণ অনুসৰি বিধেয়কখন লোকসভাত গৃহীত হৈছিল, কিন্তু ৰাজ্যসভাৰ অনুমোদন লাভ নকৰিলে। ফলত ই সংবিধান সংশোধনী আইনত পৰিণত নহ'ল। 

এই কথাটো পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষভাৱে মনত ৰখা প্ৰয়োজন:

64th Constitutional Amendment Bill, 1989 = Bill, কিন্তু Act নহয়।

অৰ্থাৎ ৬৪তম সংশোধনী বিধেয়কক “৬৪তম সাংবিধানিক সংশোধনী আইন” বুলি কোৱা উচিত নহয়।

৬৪তম বিধেয়কৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব

৬৪তম সাংবিধানিক সংশোধনী বিধেয়কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গুৰুত্ব হৈছে ই পঞ্চায়তী ৰাজক সাংবিধানিক মৰ্যাদা দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ আছিল। যদিও বিধেয়কখন আইনত পৰিণত নহ'ল, ইয়াৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তী ৰাজক শক্তিশালী সাংবিধানিক ভিত্তি দিয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনৈতিক আলোচনাৰ কেন্দ্ৰলৈ আহিছিল।

পিছত ৭৩তম সাংবিধানিক সংশোধনী আইন, ১৯৯২-ৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিকীকৰণ বাস্তৱায়িত হয়। ৭৩তম সংশোধনীৰ ফলত সংবিধানত Part IX আৰু Eleventh Schedule সংযোজন কৰা হয় আৰু পঞ্চায়তী ৰাজৰ বাবে এক বিস্তৃত সাংবিধানিক কাঠামো সৃষ্টি হয়। ভাৰত চৰকাৰৰ Ministry of Panchayati Raj-এ বৰ্তমান Part IX আৰু ৭৩তম সংশোধনীক পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিক কাঠামোৰ মূল অংশ হিচাপে উল্লেখ কৰিছে। 

সেয়েহে ৬৪তম বিধেয়ক আৰু ৭৩তম সংশোধনীৰ মাজৰ সম্পৰ্ক এনেদৰে বুজিব পাৰি—

৬৪তম সংশোধনী বিধেয়ক, ১৯৮৯ → পঞ্চায়তী ৰাজক সাংবিধানিক মৰ্যাদা দিয়াৰ প্ৰাথমিক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰচেষ্টা

৭৩তম সাংবিধানিক সংশোধনী আইন, ১৯৯২ → পঞ্চায়তী ৰাজৰ সাংবিধানিকীকৰণৰ বাস্তৱায়ন

উপসংহাৰ

৬৪তম সাংবিধানিক সংশোধনী বিধেয়ক, ১৯৮৯ ভাৰতৰ স্থানীয় স্ব-শাসনৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য আছিল পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক অধিক স্থায়ী, গণতান্ত্ৰিক, প্ৰতিনিধিত্বমূলক আৰু সাংবিধানিকভাৱে সুৰক্ষিত কৰা। নিয়মীয়া নিৰ্বাচন, সামাজিকভাৱে বঞ্চিত গোটৰ প্ৰতিনিধিত্ব, মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ, তৃণমূল গণতন্ত্ৰ আৰু পঞ্চায়তক সাংবিধানিক ভিত্তি দিয়াৰ ধাৰণাই এই বিধেয়কখনক বিশেষ তাৎপৰ্য প্ৰদান কৰে।

যদিও বিধেয়কখন ৰাজ্যসভাত অনুমোদিত নহ'ল আৰু সেয়েহে আইনত পৰিণত নহ'ল, ইয়াৰ সাংবিধানিক চিন্তাধাৰাই পিছৰ পঞ্চায়তী ৰাজ সংস্কাৰৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি সৃষ্টি কৰিলে। অৱশেষত ৭৩তম সাংবিধানিক সংশোধনী আইন, ১৯৯২-এ পঞ্চায়তী ৰাজক ভাৰতীয় সংবিধানৰ এক সুস্পষ্ট সাংবিধানিক প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

প্ৰধান উৎস

Parliament Digital Library — Constitution (Sixty-Fourth Amendment) Bill, 1989 আৰু ১৯৮৯ চনৰ লোকসভা বিতৰ্ক। 

Prime Minister Rajiv Gandhi, Constitution (Sixty-Fourth Amendment) Bill, 15 May 1989. 

Ministry of Panchayati Raj, Government of India — Part IX of the Constitution of India. 

Ministry of Panchayati Raj, Government of India — Constitutional Provisions. 

M. Laxmikanth — Indian Polity

D. D. Basu — Introduction to the Constitution of India

Subhash C. Kashyap — Our Constitution

M. P. Jain — Indian Constitutional Law

S. R. Maheshwari — Local Government in India

IGNOU Study Material — Indian Government and Politics / Local Government and Panchayati Raj