বিভাগীয়ভাৱে সম্পৰ্কিত স্থায়ী সমিতি

 

Departmentally Related Standing Committees (DRSCs)

বিভাগীয়ভাৱে সম্পৰ্কিত স্থায়ী সমিতি (Departmentally Related Standing Committees বা DRSCs) হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংসদীয় সমিতি ব্যৱস্থা। এই সমিতিসমূহে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বিভিন্ন মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ নীতি, কাৰ্যসূচী, ব্যয়, আঁচনি, বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন আৰু কাৰ্যকলাপ বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰে। সংসদৰ মজিয়াত সীমিত সময়ৰ ভিতৰত চৰকাৰৰ প্ৰতিটো মন্ত্ৰালয়ৰ কাম-কাজ আৰু বাজেটৰ সকলো দিশ গভীৰভাৱে পৰীক্ষা কৰা কঠিন। সেয়েহে সংসদীয় সমিতিসমূহে এই কামটো অধিক বিশদ আৰু বিশেষজ্ঞভাৱে সম্পন্ন কৰে।

উৎপত্তি আৰু বিকাশ

ভাৰতত Departmentally Related Standing Committees (DRSCs)-ৰ ব্যৱস্থা ১৯৯৩ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। আৰম্ভণিতে ১৭খন বিভাগীয়ভাৱে সম্পৰ্কিত স্থায়ী সমিতি গঠন কৰা হৈছিল। পিছলৈ এই ব্যৱস্থা সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয় আৰু ২০০৪ চনৰ পৰা ২৪খন DRSC-ৰ ব্যৱস্থা প্ৰচলিত হৈ আছে।

এই ২৪খন সমিতিয়ে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰায় সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগক সামৰি লয়। ইয়াৰ ভিতৰত বিত্ত, গৃহ, প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক পৰিক্ৰমা, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৃষি, ৰে'ল, শক্তি, গ্ৰামোন্নয়ন, তথ্য-প্ৰযুক্তি আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

বৰ্তমান ২৪খন DRSC-ৰ ভিতৰত ১৬খন লোকসভাৰ সৈতে আৰু ৮খন ৰাজ্যসভাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

---

DRSC-ৰ গঠন

প্ৰতিখন Departmentally Related Standing Committee-ত মুঠ ৩১জন সদস্য থাকে।

লোকসভাৰ পৰা — ২১জন

ৰাজ্যসভাৰ পৰা — ১০জন

লোকসভাৰ সদস্যসকলক লোকসভাৰ অধ্যক্ষ (Speaker) আৰু ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকলক ৰাজ্যসভাৰ অধ্যক্ষ (Chairman)-এ মনোনীত কৰে।

এই সমিতিসমূহৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে যে কোনো কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী DRSC-ৰ সদস্য হ’ব নোৱাৰে। যদি কোনো সমিতিৰ সদস্য পৰৱৰ্তী সময়ত মন্ত্ৰী হয়, তেন্তে তেওঁ সেই সমিতিৰ সদস্যপদ ত্যাগ কৰে।

ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ৰ কাম-কাজ পৰীক্ষা কৰোঁতে সমিতিখনক অধিক স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ কৰি ৰখা।

কাৰ্যকাল

DRSC-ৰ সাধাৰণ কাৰ্যকাল এবছৰ। প্ৰতি বছৰে সমিতিসমূহ পুনৰ্গঠন কৰা হয়।

অৰ্থাৎ এই সমিতিসমূহ স্থায়ী প্ৰকৃতিৰ হ’লেও ইয়াৰ সদস্যপদ আৰু গঠন সাধাৰণতে প্ৰতি বছৰে পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

---

DRSC-ৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ

Departmentally Related Standing Committees-ৰ বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈছে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ Demands for Grants বা অনুদানৰ দাবীসমূহ পৰীক্ষা কৰা।

১. Demands for Grants পৰীক্ষা

প্ৰতি বছৰে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে সংসদত বাজেট উপস্থাপন কৰে। বিভিন্ন মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগে নিজৰ কাৰ্যসূচী আৰু আঁচনি ৰূপায়ণৰ বাবে ধনৰ দাবী উত্থাপন কৰে। এই দাবীসমূহক Demands for Grants বুলি কোৱা হয়।

DRSC-এ নিজৰ অধীনস্থ মন্ত্ৰালয়সমূহৰ Demands for Grants বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰে।

সমিতিয়ে চাব পাৰে—

প্ৰস্তাৱিত ব্যয় যুক্তিসংগত নে নহয়;

ধন সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে নে নাই;

চৰকাৰী আঁচনিৰ ৰূপায়ণ কেনেকুৱা হৈছে;

আঁচনিৰ লক্ষ্য পূৰণ হৈছে নে নাই;

ব্যয়ৰ ক্ষেত্ৰত কোনো অপচয় বা বিলম্ব আছে নেকি।

ইয়াৰ পিছত সমিতিয়ে সংসদত নিজৰ প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে।

অৱশ্যে DRSC-এ Demands for Grants-ৰ অন্তৰ্নিহিত সামগ্ৰিক নীতি পৰীক্ষা নকৰে। লগতে ই কোনো Demand-ৰ ধনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিব নোৱাৰে। Demands for Grants-ৰ ওপৰত চূড়ান্ত ভোটদানৰ ক্ষমতা লোকসভাৰ হাতত থাকে।

---

২. বিধেয়ক (Bills) পৰীক্ষা

সংসদত উত্থাপিত কোনো বিধেয়ক সংশ্লিষ্ট DRSC-লৈ পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হ’ব পাৰে।

সমিতিয়ে বিধেয়কখনৰ বিভিন্ন ধাৰা, উদ্দেশ্য আৰু সম্ভাব্য প্ৰভাৱ বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰে।

ইয়াৰ সময়ত সমিতিয়ে বিবেচনা কৰিব পাৰে—

বিধেয়কৰ উদ্দেশ্য;

ইয়াৰ বিভিন্ন ধাৰাৰ প্ৰভাৱ;

প্ৰশাসনিক প্ৰভাৱ;

আৰ্থিক প্ৰভাৱ;

বিশেষজ্ঞৰ মতামত;

সংশ্লিষ্ট অংশীদাৰৰ মতামত;

প্ৰয়োজনীয় সংশোধন।

তাৰ পিছত সমিতিয়ে নিজৰ পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰামৰ্শসহ প্ৰতিবেদন সংসদত দাখিল কৰে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ: প্ৰতিটো বিধেয়ক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে DRSC-লৈ প্ৰেৰণ কৰা নহয়। সংশ্লিষ্ট বিধেয়ক পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰাৰ বিষয়টো সংসদীয় নিয়ম আৰু সংশ্লিষ্ট অধ্যক্ষৰ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

---

৩. বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা

DRSC-এ নিজৰ অধীনস্থ মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ Annual Reports বা বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰে।

বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদনত কোনো মন্ত্ৰালয় বা বিভাগে এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱাত সম্পন্ন কৰা কাম-কাজ, আঁচনি, কাৰ্যসূচী আৰু অগ্ৰগতিৰ বিষয়ে তথ্য থাকে।

সমিতিয়ে এই প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰি মন্ত্ৰালয়টোৱে নিজৰ নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্য কিমানদূৰ পূৰণ কৰিছে সেই বিষয়ে মূল্যায়ন কৰিব পাৰে।

---

৪. দীৰ্ঘম্যাদী নীতি-নথি পৰীক্ষা

DRSC-এ সংসদত উপস্থাপন কৰা আৰু অধ্যক্ষ বা অধ্যক্ষৰ দ্বাৰা প্ৰেৰণ কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ দীৰ্ঘম্যাদী নীতি-নথি পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ জৰিয়তে সংসদে কেৱল এটা বছৰৰ বাজেট বা তৎকালীন বিষয়ৰ ওপৰত নহয়, চৰকাৰৰ দীৰ্ঘম্যাদী নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ ওপৰতো অধিক গভীৰভাৱে আলোচনা কৰিব পাৰে।

---

DRSC-ৰ কাৰ্যপ্ৰণালী

DRSC-ৰ কাম-কাজ এটা নিৰ্দিষ্ট সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে আগবাঢ়ে।

প্ৰথমে সমিতিয়ে নিজৰ অধীনস্থ মন্ত্ৰালয় বা বিভাগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিষয় গ্ৰহণ কৰে। বাজেট অধিৱেশনৰ সময়ত সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়ৰ Demands for Grants পৰীক্ষা কৰাটো বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

সমিতিয়ে প্ৰয়োজন অনুসৰি মন্ত্ৰালয়ৰ বিষয়া, বিশেষজ্ঞ আৰু অন্যান্য সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ পৰা তথ্য বা ব্যাখ্যা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। সমিতিয়ে চৰকাৰী নথি আৰু তথ্য পৰীক্ষা কৰি বিষয়টোৰ বিভিন্ন দিশ বিশ্লেষণ কৰে।

পৰীক্ষা সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত সমিতিয়ে নিজৰ প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰে আৰু সংসদত উপস্থাপন কৰে।

ইয়াৰ পিছত চৰকাৰে সমিতিৰ পৰামৰ্শসমূহৰ ওপৰত নিজৰ Action Taken Report বা কাৰ্যগ্ৰহণ প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে।

এইদৰে প্ৰক্ৰিয়াটো সাধাৰণতে এনেধৰণৰ—

পৰীক্ষা → প্ৰতিবেদন → চৰকাৰৰ উত্তৰ/কাৰ্যগ্ৰহণ → পুনৰ পৰীক্ষা → Action Taken Report

---

DRSC আৰু সংসদীয় বিত্তীয় নিয়ন্ত্ৰণ

DRSC-ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হৈছে চৰকাৰী ব্যয়ৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী কৰা।

কেন্দ্ৰীয় বাজেট অতি বিস্তৃত। বিভিন্ন মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগে বৃহৎ পৰিমাণৰ ধন ব্যয় কৰে। সংসদৰ মজিয়াত প্ৰতিটো মন্ত্ৰালয়ৰ প্ৰতিটো ব্যয়ৰ বিশদ পৰীক্ষা কৰাটো কঠিন।

DRSC-এ এই ক্ষেত্ৰত সংসদক সহায় কৰে।

সমিতিয়ে পৰীক্ষা কৰে—

চৰকাৰৰ প্ৰস্তাৱিত ব্যয় কিয় প্ৰয়োজন?

আবণ্টিত ধন সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ হৈছে নে নাই?

চৰকাৰী আঁচনিৰ লক্ষ্য পূৰণ হৈছে নে নাই?

ৰূপায়ণত বিলম্ব হৈছে নেকি?

জনসাধাৰণৰ ধন অধিক কাৰ্যকৰীভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি নেকি?

এইদৰে DRSC-এ financial accountability বা বিত্তীয় জবাবদিহিতা শক্তিশালী কৰে।

---

DRSC আৰু কাৰ্যপালিকাৰ জবাবদিহিতা

ভাৰতীয় সংবিধানৰ সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাত মন্ত্ৰীসভা লোকসভাৰ প্ৰতি সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ।

DRSC-সমূহে এই সাংবিধানিক নীতিটোক অধিক কাৰ্যকৰী কৰি তোলে। মন্ত্ৰালয়ৰ কাম-কাজ, নীতি, ব্যয় আৰু কাৰ্যসূচী পৰীক্ষা কৰি সমিতিয়ে কাৰ্যপালিকাক সংসদৰ প্ৰতি অধিক জবাবদিহি কৰি ৰাখে।

সংসদৰ মজিয়াত হোৱা আলোচনা সাধাৰণতে সময়সীমাৰ ভিতৰত অনুষ্ঠিত হয়। কিন্তু সমিতিত কোনো এটা বিষয় অধিক সময় লৈ বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰিব পাৰি।

সেয়েহে DRSC হৈছে legislative scrutiny বা বিধায়িনী পৰ্যবেক্ষণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

---

DRSC-ৰ পৰামৰ্শৰ প্ৰকৃতি

DRSC-এ দিয়া পৰামৰ্শসমূহ সাধাৰণতে recommendatory বা পৰামৰ্শমূলক প্ৰকৃতিৰ।

অৰ্থাৎ চৰকাৰে সমিতিৰ প্ৰতিটো পৰামৰ্শ আইনগতভাৱে বাধ্যতামূলকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰিবই লাগিব বুলি নহয়।

কিন্তু মন্ত্ৰালয় বা বিভাগে সমিতিৰ পৰামৰ্শসমূহৰ ওপৰত নিজৰ মতামত আৰু গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে সংসদক অৱগত কৰে।

ইয়াৰ ফলত সংসদে চৰকাৰৰ ওপৰত এক নিৰন্তৰ পৰ্যবেক্ষণ বজাই ৰাখিব পাৰে।

---

DRSC-এ কি কি বিষয় পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰে?

DRSC-ৰ ক্ষমতা গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’লেও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।

সমিতিয়ে সাধাৰণতে—

মন্ত্ৰালয়ৰ day-to-day administration বা দৈনন্দিন প্ৰশাসনিক বিষয় পৰীক্ষা নকৰে;

আন কোনো সংসদীয় সমিতিৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত বিষয় পৰীক্ষা নকৰে;

Demands for Grants-ৰ অন্তৰ্নিহিত সামগ্ৰিক নীতি পৰীক্ষা নকৰে;

চৰকাৰৰ কাৰ্যপালিকা ক্ষমতা নিজে প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰে;

চৰকাৰী মন্ত্ৰালয়ৰ দৈনন্দিন কাম-কাজত প্ৰত্যক্ষভাৱে হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে।

DRSC মূলতঃ এটা scrutiny, examination and recommendation body।

---

DRSC আৰু অন্যান্য সংসদীয় সমিতিৰ পাৰ্থক্য

DRSC-সমূহক Public Accounts Committee (PAC), Estimates Committee আৰু Committee on Public Undertakings (COPU)-ৰ সৈতে একে বুলি ভাবিব নালাগে।

Public Accounts Committee (PAC)-এ মূলতঃ চৰকাৰী ব্যয় আৰু Comptroller and Auditor General (CAG)-ৰ প্ৰতিবেদনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

Estimates Committee-এ বাজেটৰ Estimates বা প্ৰাক্কলন পৰীক্ষা কৰি প্ৰশাসনত অৰ্থনীতি আৰু দক্ষতা বৃদ্ধিৰ উপায়ৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।

Committee on Public Undertakings-এ চৰকাৰী ৰাজহুৱা উদ্যোগসমূহৰ কাম-কাজ আৰু প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰে।

আনহাতে DRSC-এ নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ Demands for Grants, Bills, Annual Reports আৰু Long-term Policy Documents পৰীক্ষা কৰে।

---

DRSC-ৰ গুৰুত্ব

ভাৰতৰ দৰে বৃহৎ গণতান্ত্ৰিক দেশত সংসদীয় সমিতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি বেছি। আধুনিক চৰকাৰী প্ৰশাসন অত্যন্ত জটিল। প্ৰতি বছৰে বিভিন্ন মন্ত্ৰালয়ে অসংখ্য আঁচনি, নীতি আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰে।

সেয়েহে সংসদৰ মজিয়াত সীমিত সময়ৰ ভিতৰত সকলো বিষয় বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰা সম্ভৱ নহয়।

DRSC-এ এই সমস্যা কিছু পৰিমাণে সমাধান কৰে।

ই—

সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী কৰে,

চৰকাৰী ব্যয়ৰ জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰে,

চৰকাৰী নীতিৰ গভীৰ পৰীক্ষা কৰে,

বিধেয়কৰ গুণগত মান উন্নত কৰাত সহায় কৰে,

মন্ত্ৰালয়ৰ কাম-কাজৰ ওপৰত নজৰ ৰাখে,

বিশেষজ্ঞ আৰু সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ মতামত গ্ৰহণৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে, আৰু

কাৰ্যপালিকাক সংসদৰ প্ৰতি অধিক জবাবদিহি কৰি তোলে।

---

DRSC-ৰ সীমাবদ্ধতা

DRSC-সমূহৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতাও আছে।

প্ৰথমতে, ইয়াৰ পৰামৰ্শসমূহ সাধাৰণতে বাধ্যতামূলক নহয়। দ্বিতীয়তে, বিপুল পৰিমাণৰ চৰকাৰী নথি আৰু তথ্যৰ বাবে সীমিত সময়ৰ ভিতৰত সকলো বিষয় সম্পূৰ্ণভাৱে পৰীক্ষা কৰা কঠিন।

তৃতীয়তে, সমিতিসমূহে বহু ক্ষেত্ৰত মন্ত্ৰালয়ৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়।

চতুৰ্থতে, মন্ত্ৰালয়ৰ দৈনন্দিন প্ৰশাসনিক কাম-কাজ DRSC-ৰ পৰীক্ষাৰ পৰিসৰৰ বাহিৰত থকাৰ বাবে সকলো প্ৰশাসনিক সমস্যা সমিতিয়ে প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰে।

---

পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

বিষয় তথ্য

DRSC আৰম্ভ ১৯৯৩

আৰম্ভণিৰ সংখ্যা ১৭খন

বৰ্তমান সংখ্যা ২৪খন

লোকসভাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ১৬খন

ৰাজ্যসভাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৮খন

প্ৰতিখন সমিতিৰ সদস্য ৩১জন

লোকসভাৰ সদস্য ২১জন

ৰাজ্যসভাৰ সদস্য ১০জন

কাৰ্যকাল ১ বছৰ

মন্ত্ৰী সদস্য হ’ব পাৰে নে? নোৱাৰে

মুখ্য কাম Demands for Grants পৰীক্ষা

আন গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম Bills, Annual Reports আৰু Long-term Policy Documents পৰীক্ষা

পৰামৰ্শৰ প্ৰকৃতি পৰামৰ্শমূলক (Recommendatory)

উপসংহাৰ

Departmentally Related Standing Committees (DRSCs) ভাৰতীয় সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ। এই সমিতিসমূহে সংসদৰ মজিয়াত হোৱা সাধাৰণ আলোচনাৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰে আৰু চৰকাৰৰ নীতি, ব্যয়, বিধেয়ক, আঁচনি আৰু কাৰ্যকলাপৰ অধিক বিশদ পৰীক্ষা কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।

বিশেষকৈ Demands for Grants পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে এই সমিতিসমূহে চৰকাৰী ধনৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত সংসদীয় নজৰদাৰী শক্তিশালী কৰে। Bills আৰু Annual Reports পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে আইন প্ৰণয়ন আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যকলাপৰ ক্ষেত্ৰতো ইহঁতে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

সেয়েহে DRSC-সমূহক ভাৰতীয় সংসদীয় ব্যৱস্থাত Executive Accountability, Financial Accountability আৰু Legislative Scrutiny শক্তিশালী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম বুলি গণ্য কৰা হয়।

উৎস

ভাৰতৰ সংবিধান

Lok Sabha Secretariat – Parliamentary Committees

Rajya Sabha Secretariat – Parliamentary Committees

Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha

Rules of Procedure and Conduct of Business in Rajya Sabha

M. Laxmikanth – Indian Polity

IGNOU Study Material – Indian Parliament and Parliamentary Committees