ভাৰতীয় সংসদত বিধেয়কৰ (Bills) প্ৰকাৰ

 

ভাৰতীয় সংসদত বিধেয়ক (Bill) হৈছে কোনো নতুন আইন প্ৰণয়ন কৰা, পুৰণি আইন সংশোধন কৰা বা কোনো আইন বাতিল কৰাৰ বাবে সংসদত উত্থাপন কৰা প্ৰস্তাৱ। সংসদীয় কাৰ্যপদ্ধতি বুজিবলৈ বিধেয়কৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ জনাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। 

ভাৰতীয় সংবিধান, অনুসৰি of সংসদত বিধেয়কসমূহক মূলতঃ চাৰিটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি।

১. সাধাৰণ বিধেয়ক (Ordinary Bill)

সাধাৰণ বিধেয়ক হৈছে এনে বিধেয়ক যি ধন বিধেয়ক বা সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক নহয় আৰু সাধাৰণ আইন প্ৰণয়ন বা সংশোধনৰ উদ্দেশ্যে সংসদত উত্থাপন কৰা হয়।

সাধাৰণ বিধেয়ক লোকসভা বা ৰাজ্যসভা—যিকোনো এখন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি। এই বিধেয়কৰ বাবে সাধাৰণতে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পূৰ্ব অনুমতিৰ প্ৰয়োজন নহয়। অৱশ্যে সংবিধানৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ বা অনুমোদনৰ প্ৰয়োজন হ'ব পাৰে।

সাধাৰণ বিধেয়ক দুয়োখন সদনে গৃহীত কৰিব লাগে। যদি লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ মাজত মতানৈক্য সৃষ্টি হয়, তেন্তে সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১০৮ অনুসৰি যুটীয়া অধিৱেশন অনুষ্ঠিত কৰিব পৰা যায়।

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষেত্ৰতো সাধাৰণ বিধেয়কৰ বিশেষ ব্যৱস্থা আছে। সংসদে গৃহীত কৰা সাধাৰণ বিধেয়ক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে এবাৰ পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে সংসদলৈ ঘূৰাই পঠিয়াব পাৰে। কিন্তু সংসদে পুনৰ বিধেয়কখন গৃহীত কৰিলে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে তাত সন্মতি প্ৰদান কৰিব লাগে।

২. ধন বিধেয়ক (Money Bill)

ধন বিধেয়ক হৈছে ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১১০-ত সংজ্ঞায়িত বিশেষ বিধেয়ক। ইয়াৰ বিষয়বস্তু কেৱল অনুচ্ছেদ ১১০(১)-ত উল্লেখ কৰা নিৰ্দিষ্ট বিত্তীয় বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত হ'ব লাগে।

ইয়াৰ ভিতৰত কৰ আৰোপ বা পৰিৱৰ্তন, চৰকাৰৰ ঋণ গ্ৰহণ, ভাৰতৰ সংযুক্ত পুঁজি, সংযুক্ত পুঁজিৰ পৰা ধন উলিওৱা, চৰকাৰী ধনৰ গ্ৰহণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ আদি বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত।

ধন বিধেয়ক কেৱল লোকসভাতহে উত্থাপন কৰিব পাৰি। ৰাজ্যসভাত ইয়াক উত্থাপন কৰিব নোৱাৰি। ধন বিধেয়ক উত্থাপনৰ আগতে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন।

লোকসভাই ধন বিধেয়ক গৃহীত কৰাৰ পিছত ৰাজ্যসভালৈ পঠিওৱা হয়। ৰাজ্যসভাই ইয়াক নাকচ বা সংশোধন কৰিব নোৱাৰে; কেৱল পৰামৰ্শ আগবঢ়াব পাৰে। ৰাজ্যসভাই ১৪ দিনৰ ভিতৰত বিধেয়কখন ঘূৰাই দিব লাগে। লোকসভাই ৰাজ্যসভাৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ বা প্ৰত্যাখ্যান কৰিব পাৰে।

ধন বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই। ধন বিধেয়ক হয় নে নহয় সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত দিয়াৰ ক্ষমতা লোকসভাৰ অধ্যক্ষৰ।

৩. বিত্তীয় বিধেয়ক (Financial Bill)

বিত্তীয় বিধেয়ক হৈছে এনে বিধেয়ক যাৰ সৈতে চৰকাৰৰ বিত্তীয় বিষয় জড়িত থাকে। সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১১৭-ত Financial Bills সম্পৰ্কে বিশেষ বিধান আছে।

বিত্তীয় বিধেয়কক সাধাৰণতে দুটা শ্ৰেণীত বুজিব পাৰি—Article 117(1) আৰু Article 117(3)-ৰ অধীনৰ Financial Bills।

অনুচ্ছেদ ১১৭(১)-ৰ অধীনৰ Financial Bill-ত অনুচ্ছেদ ১১০-ত উল্লেখ কৰা কোনো বিত্তীয় বিষয়ৰ লগতে অন্য বিষয়ো থাকিব পাৰে। এনে বিধেয়ক কেৱল লোকসভাতহে উত্থাপন কৰিব পাৰি আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন।

আনহাতে অনুচ্ছেদ ১১৭(৩)-ৰ অধীনৰ বিধেয়ক এনে বিধেয়ক যাৰ গৃহীত হোৱাৰ ফলত ভাৰতৰ সংযুক্ত পুঁজিৰ পৰা ব্যয় হ'ব পাৰে। এনে বিধেয়ক কোনো সদনে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ অবিহনে গৃহীত কৰিব নোৱাৰে।

ইয়াত এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য মনত ৰাখিব লাগে—প্ৰতিটো Money Bill এটা Financial Bill-ৰ বৈশিষ্ট্য বহন কৰে, কিন্তু প্ৰতিটো Financial Bill Money Bill নহয়।

৪. সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক (Constitution Amendment Bill)

সংবিধানৰ কোনো বিধান সংশোধন, সংযোজন বা বাতিল কৰাৰ বাবে যি বিধেয়ক উত্থাপন কৰা হয় তাক সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক বুলি কোৱা হয়।

ইয়াৰ বিধান মূলতঃ অনুচ্ছেদ ৩৬৮-ত আছে। এই বিধেয়ক লোকসভা বা ৰাজ্যসভা—যিকোনো এখন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি। ইয়াৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পূৰ্ব পৰামৰ্শৰ প্ৰয়োজন নাই।

সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক গৃহীত কৰাৰ বাবে সাধাৰণ বিধেয়কৰ তুলনাত অধিক কঠোৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ প্ৰয়োজন। সংসদৰ দুয়োখন সদনতে বিধেয়কখন পৃথকে পৃথকে বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে গৃহীত হ'ব লাগে। কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক বিধান সংশোধনৰ ক্ষেত্ৰত সংসদৰ অনুমোদনৰ লগতে অন্ততঃ আধা সংখ্যক ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ অনুমোদনও প্ৰয়োজন হয়।

সংবিধান সংশোধনী বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশন অনুষ্ঠিত কৰিব নোৱাৰি। সংসদে বিধেয়কখন সাংবিধানিক পদ্ধতি অনুসৰি গৃহীত কৰাৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে তাত সন্মতি দিব লাগিব।

বিধেয়কৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিভাজন

বিধেয়কসমূহক উত্থাপন কৰা সদনৰ ভিত্তিতো বুজিব পাৰি। লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পৰা বিধেয়ক আৰু ৰাজ্যসভাত উত্থাপন কৰিব পৰা বিধেয়ক আছে। সাধাৰণ বিধেয়ক দুয়োখন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি, কিন্তু Money Bill কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

আকৌ, বিষয়বস্তুৰ ভিত্তিত বিধেয়কক সাধাৰণতে Government Bill আৰু Private Member's Bill হিচাপেও ভাগ কৰা হয়। চৰকাৰৰ কোনো মন্ত্ৰীয়ে উত্থাপন কৰা বিধেয়কক Government Bill আৰু মন্ত্ৰী নহোৱা কোনো সংসদ সদস্যই উত্থাপন কৰা বিধেয়কক Private Member's Bill বুলি কোৱা হয়।

Money Bill আৰু Financial Bill-ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য

বৈশিষ্ট্য Money Bill Financial Bill

সাংবিধানিক অনুচ্ছেদ ১১০ ১১৭

কেৱল লোকসভাত উত্থাপন হয় 117(1)-ৰ ক্ষেত্ৰত হয়

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পৰামৰ্শ প্ৰয়োজন প্ৰযোজ্য ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজন

ৰাজ্যসভাৰ ক্ষমতা কেৱল পৰামৰ্শ দিব পাৰে অধিক বিস্তৃত

১৪ দিনৰ নিয়ম হয় নহয়

অধ্যক্ষৰ প্ৰমাণীকৰণ হয় নহয়

যুটীয়া অধিৱেশন নাই প্ৰযোজ্য ক্ষেত্ৰত সম্ভৱ

সংজ্ঞা Article 110 Article 117

⭐ পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ

ভাৰতীয় সংসদৰ ৪টা প্ৰধান প্ৰকাৰৰ বিধেয়ক:

১. Ordinary Bill → সাধাৰণ বিধেয়ক

২. Money Bill → ধন বিধেয়ক → Article 110

৩. Financial Bill → বিত্তীয় বিধেয়ক → Article 117

৪. Constitution Amendment Bill → সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক → Article 368

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

Ordinary → সাধাৰণ আইন

Money → কৰ আৰু চৰকাৰী ধন

Financial → বিত্তীয় বিষয় + অন্য বিষয়

Constitution Amendment → সংবিধান সংশোধন

উৎস:

Constitution of India, Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India

IGNOU Study Material, Indian Parliament and Parliamentary Procedure

M. Laxmikanth, Indian Polity, Chapter on Parliament and Legislative Procedure