বিধেয়কৰ খচৰা প্ৰস্তুত, প্ৰৱৰ্তন আৰু পঠন: ভাৰতীয় সংসদত পদ্ধতি আৰু প্ৰক্ৰিয়া

 

ভূমিকা

বিধেয়ক (Bill) হৈছে সংসদত কোনো নতুন আইন প্ৰণয়ন কৰা, বিদ্যমান আইন সংশোধন কৰা অথবা কোনো আইন বাতিল কৰাৰ উদ্দেশ্যে উত্থাপন কৰা এক আইনগত প্ৰস্তাৱ। সংসদত বিধেয়ক উত্থাপন কৰিলেই ই আইন হৈ নাযায়। সংবিধান আৰু সংসদৰ কাৰ্যপদ্ধতি অনুসৰি বিভিন্ন পৰ্যায় অতিক্ৰম কৰাৰ পিছত আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি লাভ কৰাৰ পিছতহে বিধেয়ক আইন (Act) হিচাপে পৰিণত হয়।

ভাৰতীয় সংসদত বিধেয়ক প্ৰণয়নৰ প্ৰক্ৰিয়াটো মূলতঃ কেইবাটাও পৰ্যায়ত সম্পন্ন হয়। ইয়াৰ ভিতৰত আছে—

নীতি প্ৰস্তুত → বিধেয়কৰ খচৰা প্ৰস্তুত → বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তনৰ জাননী → প্ৰথম পঠন → কমিটী পৰীক্ষা → দ্বিতীয় পঠন → ধাৰা অনুসৰি বিবেচনা → তৃতীয় পঠন → আন সদনৰ অনুমোদন → ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি → আইনত পৰিণত।

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১০৭ৰ পৰা ১২২ নং অনুচ্ছেদলৈ সংসদত বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তন আৰু সংসদীয় কাৰ্যপদ্ধতিৰ বিভিন্ন দিশৰ সাংবিধানিক ভিত্তি দিয়া হৈছে।

১. বিধেয়কৰ খচৰা প্ৰস্তুতকৰণ

বিধেয়ক প্ৰণয়নৰ প্ৰথম গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায় হৈছে খচৰা প্ৰস্তুতকৰণ (Drafting)।

চৰকাৰী বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণতে সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয় বা বিভাগে প্ৰথমে কোনো নীতি বা আইন প্ৰণয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণ কৰে। তাৰ পিছত প্ৰস্তাৱটোক আইনগত ৰূপ দিবলৈ বিধেয়কৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়।

এই খচৰা প্ৰস্তুত কৰাৰ সময়ত বিভিন্ন বিষয় বিবেচনা কৰা হয়—

- প্ৰস্তাৱিত আইনৰ উদ্দেশ্য আৰু লক্ষ্য।

- সংবিধানৰ সৈতে সামঞ্জস্য।

- ইতিমধ্যে থকা আইনৰ সৈতে সম্পৰ্ক।

- প্ৰস্তাৱিত আইনৰ প্ৰশাসনিক প্ৰভাৱ।

- বিত্তীয় প্ৰভাৱ।

- নতুন আইন প্ৰয়োজন নে বিদ্যমান আইন সংশোধন কৰিলেই যথেষ্ট হ’ব।

- কোনো বিদ্যমান আইন বাতিল বা সংশোধন কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে নে নাই।

চৰকাৰী বিধেয়কৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰাত আইন আৰু ন্যায় মন্ত্ৰালয়ৰ Legislative Department-এ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

খচৰাৰ ভাষা স্পষ্ট, সুনিৰ্দিষ্ট আৰু আইনগতভাৱে কাৰ্যকৰী হোৱাটো নিশ্চিত কৰাটো এই পৰ্যায়ৰ অন্যতম উদ্দেশ্য।

২. বিধেয়কৰ সাধাৰণ অংশসমূহ

এটা বিধেয়কত সাধাৰণতে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ থাকে।

(ক) শিৰোনাম

শিৰোনামে বিধেয়কখনৰ বিষয় আৰু পৰিসৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

(খ) প্ৰস্তাৱনা

প্ৰয়োজন অনুসৰি বিধেয়কত প্ৰস্তাৱনা থাকিব পাৰে। ইয়াত বিধেয়কৰ মূল উদ্দেশ্য বা নীতিৰ কথা প্ৰকাশ কৰা হয়।

(গ) প্ৰণয়ন সূত্ৰ

ই বিধেয়কখন কোন সাংবিধানিক বা আইনগত কৰ্তৃত্বৰ অধীনত প্ৰণয়ন কৰা হৈছে তাক প্ৰকাশ কৰে।

(ঘ) ধাৰা

বিধেয়কৰ মূল আইনগত বিধানসমূহ সাধাৰণতে ধাৰা (Clauses) হিচাপে সজোৱা হয়। বিধেয়ক আইনত পৰিণত হোৱাৰ পিছত এই ধাৰাসমূহ সাধাৰণতে আইনৰ Sections হিচাপে পৰিগণিত হয়।

(ঙ) অনুসূচী

বিস্তৃত বা কাৰিকৰী তথ্যসমূহ পৃথকভাৱে উপস্থাপন কৰাৰ বাবে অনুসূচী ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

(চ) উদ্দেশ্য আৰু কাৰণৰ বিবৃতি

বিধেয়কৰ পটভূমি আৰু উদ্দেশ্য বুজাবলৈ সাধাৰণতে Statement of Objects and Reasons সংযুক্ত কৰা হয়।

(ছ) বিত্তীয় স্মাৰক

যদি বিধেয়কখনৰ ফলত চৰকাৰৰ ব্যয়ৰ সৃষ্টি হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে, তেন্তে তাৰ বিত্তীয় প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে প্ৰয়োজনীয় তথ্য দিয়া হয়।

(জ) অর্পিত আইন প্ৰণয়নৰ স্মাৰক

যদি বিধেয়কে কাৰ্যবাহী বিভাগক নিয়ম বা বিধি প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে, তেন্তে সেই ক্ষমতাৰ বিষয়ে উপযুক্ত ব্যাখ্যা দিয়া হয়।

৩. বিধেয়কৰ প্ৰৱৰ্তন

বিধেয়ক সংসদৰ কোনো সদনত আনুষ্ঠানিকভাৱে উত্থাপন কৰাকে বিধেয়কৰ প্ৰৱৰ্তন (Introduction of a Bill) বুলি কোৱা হয়।

সংবিধানৰ ১০৭ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি, Money Bill আৰু কিছুমান Financial Bill সম্পৰ্কীয় বিশেষ ব্যৱস্থা বাদ দি সাধাৰণ বিধেয়ক সংসদৰ যিকোনো সদনত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

অৰ্থাৎ সাধাৰণ বিধেয়ক—

- লোকসভাত, অথবা

- ৰাজ্যসভাত

প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰে—

1. মন্ত্ৰী — চৰকাৰী বিধেয়ক (Government Bill)

2. মন্ত্ৰী নোহোৱা সাংসদ — ব্যক্তিগত সদস্যৰ বিধেয়ক (Private Member's Bill)

কিন্তু Money Bill আৰু কিছুমান Financial Billৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ সাংবিধানিক নিয়ম প্ৰযোজ্য হয়।

৪. বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তনৰ জাননী

বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তনৰ আগতে সংশ্লিষ্ট সদস্যই সংসদৰ নিয়ম অনুসৰি জাননী (Notice) দিব লাগে।

চৰকাৰী বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰীয়ে বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তনৰ উদ্দেশ্যত জাননী দিয়ে।

ব্যক্তিগত সদস্যৰ বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত মন্ত্ৰী নোহোৱা সাংসদে সংসদৰ প্ৰযোজ্য নিয়ম অনুসৰি জাননী দিব লাগে।

প্ৰয়োজনীয় সংসদীয় আনুষ্ঠানিকতা সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত বিধেয়কখন সদনত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

৫. প্ৰথম পঠন

প্ৰথম পঠন (First Reading) হৈছে বিধেয়কৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰৱৰ্তনৰ পৰ্যায়।

এই পৰ্যায়ত বিধেয়কখন সদনত উত্থাপন কৰা হয় আৰু ইয়াক প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে প্ৰস্তাৱ আগবঢ়োৱা হয়।

প্ৰথম পঠনত সাধাৰণতে বিধেয়কৰ প্ৰতিটো ধাৰাৰ ওপৰত বিস্তৃত আলোচনা নহয়।

ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে—

বিধেয়কখনক আনুষ্ঠানিকভাৱে সংসদৰ বিবেচনাৰ বাবে উপস্থাপন কৰা।

প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত বিধেয়কখন—

- প্ৰকাশ কৰিব পাৰি,

- সংসদীয় কমিটীলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি,

- পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত আলোচনা কৰিব পাৰি,

- অথবা নিৰ্ধাৰিত সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়া অনুসৰি আগবঢ়াব পাৰি।

৬. বিধেয়কৰ প্ৰকাশ

বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত সাধাৰণতে ইয়াক Gazette-ত প্ৰকাশ কৰা হয়।

কিছুমান ক্ষেত্ৰত সংসদীয় নিয়ম অনুসৰি বিধেয়কখন আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰৱৰ্তনৰ আগতেই প্ৰকাশ কৰিব পৰা যায়।

প্ৰকাশৰ ফলত সাংসদ আৰু জনসাধাৰণে প্ৰস্তাৱিত আইনৰ বিষয়বস্তু সম্পৰ্কে জানিব পাৰে।

৭. সংসদীয় কমিটীলৈ প্ৰেৰণ

বিধেয়ক এখন অধিক বিশদভাৱে পৰীক্ষা কৰাৰ বাবে সংসদীয় কমিটীলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।

সংসদীয় কমিটী ব্যৱস্থাই বিধেয়কৰ সূক্ষ্ম আৰু কাৰিকৰী দিশসমূহ পৰীক্ষা কৰাৰ সুযোগ দিয়ে।

বিধেয়কখন—

- Department-related Standing Committee,

- Select Committee,

- Joint Committee

আদি কমিটীৰ দ্বাৰা পৰীক্ষা কৰা হ’ব পাৰে, প্ৰযোজ্য সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়া অনুসৰি।

কমিটীয়ে বিধেয়কৰ বিভিন্ন ধাৰা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে, প্ৰয়োজন অনুসৰি বিশেষজ্ঞ বা অংশীদাৰৰ মতামত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু সংশোধনৰ পৰামৰ্শ দিব পাৰে।

ইয়াৰ পিছত কমিটীয়ে নিজৰ প্ৰতিবেদন (Report) সংশ্লিষ্ট সদনত দাখিল কৰে।

কমিটী পৰীক্ষাৰ গুৰুত্ব

কমিটী পৰীক্ষাই—

- বিধেয়কৰ বিশদ অধ্যয়ন,

- প্ৰশাসনিক প্ৰভাৱ পৰীক্ষা,

- কাৰিকৰী ত্ৰুটি চিনাক্তকৰণ,

- অংশীদাৰৰ মতামত বিবেচনা,

- প্ৰয়োজনীয় সংশোধনৰ পৰামৰ্শ

আদি কামত সহায় কৰে।

কমিটীৰ পৰামৰ্শ সাধাৰণতে বাধ্যতামূলক নহয়।

৮. দ্বিতীয় পঠন

দ্বিতীয় পঠন (Second Reading) হৈছে বিধেয়কখনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায়সমূহৰ অন্যতম।

ইয়াত বিধেয়কৰ নীতি, উদ্দেশ্য আৰু বিধানসমূহ অধিক গভীৰভাৱে আলোচনা কৰা হয়।

দ্বিতীয় পঠনক সাধাৰণভাৱে দুটা মুখ্য পৰ্যায়ত বুজিব পাৰি—

প্ৰথম পৰ্যায় — সাধাৰণ আলোচনা

এই পৰ্যায়ত বিধেয়কৰ মূল নীতি আৰু উদ্দেশ্যৰ ওপৰত আলোচনা কৰা হয়।

সাংসদসকলে আলোচনা কৰে—

- বিধেয়কখন কিয় প্ৰয়োজন?

- ই কোন সমস্যাৰ সমাধান কৰিব বিচাৰে?

- ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি?

- বিধেয়কখনৰ সম্ভাব্য প্ৰভাৱ কি?

এই পৰ্যায়ত বিধেয়কৰ সামগ্ৰিক নীতি আৰু উদ্দেশ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

৯. বিধেয়কৰ বিশদ বিবেচনা

সাধাৰণ আলোচনাৰ পিছত বিধেয়কখনৰ বিশদ বিবেচনা কৰা হয়।

এই পৰ্যায়ত বিধেয়কৰ ধাৰাসমূহ এটাৰ পিছত এটাকৈ বিবেচনা কৰা হয়।

সাংসদসকলে বিভিন্ন ধাৰাৰ ক্ষেত্ৰত সংশোধনী প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াব পাৰে।

সংশোধনীৰ জৰিয়তে—

- কোনো শব্দ সংযোজন,

- কোনো শব্দ বিলোপ,

- কোনো শব্দৰ পৰিৱৰ্তন,

- নতুন ধাৰা সংযোজন,

- কোনো ধাৰা বাতিল

আদি প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াব পাৰি।

১০. ধাৰা অনুসৰি বিবেচনা

এই পৰ্যায়ত বিধেয়কৰ প্ৰতিটো ধাৰা পৃথকভাৱে পৰীক্ষা কৰা হয়।

ইয়াক বিধেয়কৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰীক্ষামূলক পৰ্যায় বুলি গণ্য কৰা হয়।

সাংসদসকলে কোনো ধাৰাৰ ভাষা, উদ্দেশ্য, প্ৰয়োগ আৰু সম্ভাব্য প্ৰভাৱৰ ওপৰত আলোচনা কৰিব পাৰে।

গ্ৰহণ কৰা সংশোধনীসমূহ বিধেয়কৰ অংশ হৈ পৰে।

১১. তৃতীয় পঠন

বিশদ বিবেচনা আৰু সংশোধনৰ পিছত বিধেয়কখন তৃতীয় পঠন (Third Reading) পৰ্যায়লৈ যায়।

তৃতীয় পঠনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে—

বিধেয়কখন ইয়াৰ চূড়ান্ত ৰূপত সংসদে গৃহীত কৰিব নে নকৰে সেই সিদ্ধান্ত লোৱা।

এই পৰ্যায়ত আলোচনা সাধাৰণতে দ্বিতীয় পঠনৰ তুলনাত অধিক সীমিত হয়।

বিধেয়কৰ প্ৰতিটো ধাৰাত নতুনকৈ বিস্তৃত পৰিৱৰ্তন কৰাতকৈ বিধেয়কৰ সামগ্ৰিক গ্ৰহণযোগ্যতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

শেষত ভোটগ্ৰহণ কৰা হয়।

প্ৰয়োজনীয় সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰিলে বিধেয়কখন সেই সদনৰ দ্বাৰা গৃহীত হয়।

১২. আন সদনত বিধেয়কৰ গমন

এটা সদনে বিধেয়ক গৃহীত কৰাৰ পিছত ইয়াক সংসদৰ আন সদনলৈ পঠোৱা হয়।

আন সদনেও সাধাৰণতে বিধেয়কখনৰ ক্ষেত্ৰত—

প্ৰথম পঠন → দ্বিতীয় পঠন → বিশদ বিবেচনা → তৃতীয় পঠন

আদি পৰ্যায় অনুসৰণ কৰে।

আন সদনে বিধেয়কখন—

1. একে ৰূপত গৃহীত কৰিব পাৰে।

2. সংশোধনীসহ গৃহীত কৰিব পাৰে।

3. প্ৰত্যাখ্যান কৰিব পাৰে।

4. সিদ্ধান্ত লোৱাত বিলম্ব কৰিব পাৰে।

সাধাৰণ বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োখন সদনে একে বিধেয়ক একে ৰূপত গৃহীত কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।

১৩. আন সদনে সংশোধনী কৰিলে

যদি দ্বিতীয় সদনে বিধেয়কখনত সংশোধনী কৰে, তেন্তে সংশোধনীসমূহ প্ৰথম সদনৰ ওচৰলৈ ঘূৰাই পঠোৱা হয়।

প্ৰথম সদনে সংশোধনীসমূহ গ্ৰহণ কৰিলে দুয়োখন সদনে একে ৰূপৰ বিধেয়ক গৃহীত কৰে।

যদি দুয়োখন সদনৰ মাজত মতানৈক্য সৃষ্টি হয়, তেন্তে সংবিধানৰ ১০৮ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিত যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে।

১৪. যুটীয়া অধিৱেশন

সাধাৰণ বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োখন সদনৰ মাজত সাংবিধানিক অৰ্থত deadlock সৃষ্টি হ’লে যুটীয়া অধিৱেশন (Joint Sitting) আহ্বান কৰিব পাৰি।

১০৮ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি তলৰ পৰিস্থিতিত যুটীয়া অধিৱেশনৰ প্ৰশ্ন আহিব পাৰে—

1. এখন সদনে বিধেয়কখন প্ৰত্যাখ্যান কৰিলে।

2. দুয়োখন সদনে সংশোধনী সম্পৰ্কে চূড়ান্তভাৱে মতানৈক্যত উপনীত হ’লে।

3. আন সদনে বিধেয়কখন গৃহীত নকৰাকৈ ছয় মাহতকৈ অধিক সময় পাৰ কৰিলে।

যুটীয়া অধিৱেশন ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে আহ্বান কৰে।

সাধাৰণতে লোকসভাৰ অধ্যক্ষ যুটীয়া অধিৱেশনৰ সভাপতিত্ব কৰে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ

Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশন অনুষ্ঠিত নহয়।

সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক-ৰ ক্ষেত্ৰতো যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই।

১৫. ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি

দুয়োখন সদনে প্ৰযোজ্য নিয়ম অনুসৰি বিধেয়কখন গৃহীত কৰাৰ পিছত ইয়াক ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওচৰলৈ সন্মতিৰ বাবে পঠোৱা হয়।

সংবিধানৰ ১১১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে—

- বিধেয়কত সন্মতি দিব পাৰে।

- সন্মতি ৰখাই থ’ব পাৰে।

- Money Bill নহোৱা বিধেয়ক পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে সংসদলৈ ঘূৰাই পঠাব পাৰে।

যদি সংসদে পুনৰ বিধেয়কখন গৃহীত কৰে, তেন্তে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে পুনৰ সন্মতি ৰখাই থ’ব নোৱাৰে।

কিন্তু Money Bill ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ঘূৰাই পঠাব নোৱাৰে।

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি লাভ কৰাৰ পিছত বিধেয়কখন আইন (Act) হিচাপে পৰিণত হয়, ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে আইনখনত নিৰ্ধাৰিত ব্যৱস্থা অনুসৰি।

১৬. Money Bill-ৰ বিশেষ প্ৰক্ৰিয়া

Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত সংবিধানে বিশেষ পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।

১০৯ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি—

- Money Bill কেৱল লোকসভাত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

- ৰাজ্যসভাত Money Bill প্ৰৱৰ্তন কৰিব নোৱাৰি।

- লোকসভাই গৃহীত কৰাৰ পিছত ইয়াক ৰাজ্যসভালৈ পঠোৱা হয়।

- ৰাজ্যসভাই ১৪ দিনৰ ভিতৰত পৰামৰ্শ দিব পাৰে।

- লোকসভাই ৰাজ্যসভাৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ বা প্ৰত্যাখ্যান কৰিব পাৰে।

- Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই।

১১০ নং অনুচ্ছেদ Money Billৰ সংজ্ঞা নিৰ্ধাৰণ কৰে।

Money Bill নে নহয় সেই সম্পৰ্কে লোকসভাৰ অধ্যক্ষৰ সিদ্ধান্ত সাংবিধানিকভাৱে বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

১৭. সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক

৩৬৮ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি সংবিধান সংশোধনৰ বাবে বিশেষ পদ্ধতি আছে।

সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক—

- লোকসভা বা ৰাজ্যসভা যিকোনো এখন সদনত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

- দুয়োখন সদনে পৃথকভাৱে গৃহীত কৰিব লাগে।

- প্ৰয়োজনীয় বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰিব লাগে।

- কিছুমান বিষয়ৰ ক্ষেত্ৰত কমেও আধা ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ অনুমোদন প্ৰয়োজন হয়।

- যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই।

উপযুক্ত সাংবিধানিক পদ্ধতি অনুসৰি গৃহীত হোৱাৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সন্মতি প্ৰদান কৰে।

১৮. বিধেয়ক কেতিয়া লোপ পায়?

লোকসভা ভংগ হ’লে বিধেয়কৰ অৱস্থা ১০৭ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত হয়।

সাধাৰণভাৱে—

- লোকসভাত বিচাৰাধীন থকা বিধেয়ক লোকসভা ভংগ হ’লে লোপ পায়।

- লোকসভাই গৃহীত কৰি ৰাজ্যসভাত বিচাৰাধীন থকা বিধেয়ক সাধাৰণতে লোপ পায়।

- কিন্তু ৰাজ্যসভাত বিচাৰাধীন আৰু লোকসভাই এতিয়াও গৃহীত নকৰা বিধেয়ক কেৱল লোকসভা ভংগ হোৱাৰ কাৰণে লোপ নাপায়।

১০৮ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত যুটীয়া অধিৱেশনৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হোৱা কিছুমান ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰম প্ৰযোজ্য হয়।

১৯. বিধেয়কৰ সম্পূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়া

বিধেয়কৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সহজে মনত ৰাখিবলৈ—

নীতি প্ৰস্তুতকৰণ

↓

বিধেয়কৰ খচৰা প্ৰস্তুতকৰণ

↓

প্ৰৱৰ্তনৰ জাননী

↓

প্ৰথম পঠন / প্ৰৱৰ্তন

↓

প্ৰকাশ

↓

সংসদীয় কমিটীলৈ প্ৰেৰণ — প্ৰযোজ্য ক্ষেত্ৰত

↓

দ্বিতীয় পঠন

↓

সাধাৰণ আলোচনা

↓

ধাৰা অনুসৰি বিশদ বিবেচনা

↓

সংশোধনী বিবেচনা

↓

তৃতীয় পঠন

↓

ভোটগ্ৰহণ

↓

আন সদনত গৃহীতকৰণ

↓

দুয়োখন সদনৰ মাজত মতানৈক্য হ’লে প্ৰযোজ্য সাংবিধানিক ব্যৱস্থা

↓

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি

↓

বিধেয়ক → আইন (Act)

২০. প্ৰথম, দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় পঠনৰ তুলনা

পঠন| মূল উদ্দেশ্য| আলোচনাৰ প্ৰকৃতি

প্ৰথম পঠন| বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তন| আনুষ্ঠানিক পৰ্যায়

দ্বিতীয় পঠন| নীতি আৰু বিধানসমূহৰ বিশদ বিবেচনা| বিস্তৃত আলোচনা আৰু সংশোধনী

তৃতীয় পঠন| চূড়ান্ত গৃহীতকৰণ| বিধেয়ক গৃহীত কৰিব নে নকৰিব সেই সিদ্ধান্ত

২১. গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক অনুচ্ছেদ

অনুচ্ছেদ| বিষয়

১০৭| বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তন আৰু গৃহীতকৰণৰ সাধাৰণ ব্যৱস্থা

১০৮| সংসদৰ দুয়োখন সদনৰ যুটীয়া অধিৱেশন

১০৯| Money Bill-ৰ বিশেষ পদ্ধতি

১১০| Money Bill-ৰ সংজ্ঞা

১১১| বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি

১১২| বাৰ্ষিক বিত্তীয় বিবৃতি

১১৩| আনুমানিক ব্যয় সম্পৰ্কীয় পদ্ধতি

১১৪| Appropriation Bill

১১৫| Supplementary, Additional আৰু Excess Grants

১১৬| Vote on Account, Vote of Credit আৰু Exceptional Grant

১১৭| Financial Bills সম্পৰ্কীয় বিশেষ ব্যৱস্থা

১১৮| সংসদৰ কাৰ্যপদ্ধতিৰ নিয়ম

১১৯| বিত্তীয় কাম-কাজৰ ক্ষেত্ৰত সংসদীয় পদ্ধতি নিয়ন্ত্ৰণ

১২০| সংসদত ব্যৱহৃত ভাষা

১২১| সংসদত আলোচনাৰ ওপৰত নিৰ্দিষ্ট সীমাবদ্ধতা

১২২| সংসদীয় কাৰ্যপদ্ধতিত আদালতৰ হস্তক্ষেপ সম্পৰ্কীয় বিধান

২২. পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

1. Bill হৈছে আইন প্ৰণয়নৰ প্ৰস্তাৱ; Act হৈছে প্ৰয়োজনীয় সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ কৰি প্ৰণীত আইন।

2. সাধাৰণ বিধেয়ক সাধাৰণতে লোকসভা বা ৰাজ্যসভা যিকোনো এখনত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

3. Money Bill কেৱল লোকসভাত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

4. প্ৰথম পঠন মূলতঃ বিধেয়ক প্ৰৱৰ্তনৰ পৰ্যায়।

5. দ্বিতীয় পঠন বিধেয়কৰ নীতি আৰু বিশদ বিধান পৰীক্ষাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায়।

6. তৃতীয় পঠন বিধেয়কৰ চূড়ান্ত গৃহীতকৰণৰ সৈতে জড়িত।

7. বিধেয়ক সংসদীয় কমিটীলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।

8. সংসদীয় কমিটীৰ পৰামৰ্শ সাধাৰণতে বাধ্যতামূলক নহয়।

9. সাধাৰণ বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিত যুটীয়া অধিৱেশন অনুষ্ঠিত কৰিব পাৰি।

10. Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই।

11. সংবিধান সংশোধনী বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰতো যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই।

12. ৰাজ্যসভাই Money Bill ১৪ দিনৰ ভিতৰত পৰামৰ্শসহ ঘূৰাই পঠাব লাগে।

13. Money Bill-ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যসভাৰ ভূমিকা মূলতঃ পৰামৰ্শমূলক।

14. লোকসভাৰ অধ্যক্ষই Money Bill হিচাপে বিধেয়কৰ প্ৰমাণীকৰণ কৰে।

15. Government Bill মন্ত্ৰীয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰে।

16. Private Member's Bill মন্ত্ৰী নোহোৱা সাংসদে প্ৰৱৰ্তন কৰে।

17. ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে Money Bill পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে সংসদলৈ ঘূৰাই পঠাব নোৱাৰে।

18. ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে Money Bill নহোৱা বিধেয়ক পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে সংসদলৈ ঘূৰাই পঠাব পাৰে।

উপসংহাৰ

ভাৰতীয় সংসদত আইন প্ৰণয়ন এটা সুসংগঠিত সাংবিধানিক আৰু সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়া। কোনো বিধেয়ক আইনত পৰিণত হোৱাৰ আগতে ইয়াৰ খচৰা প্ৰস্তুতকৰণ, আনুষ্ঠানিক প্ৰৱৰ্তন, প্ৰথম পঠন, দ্বিতীয় পঠনত নীতি আৰু ধাৰাসমূহৰ বিশদ আলোচনা, তৃতীয় পঠন, আন সদনৰ অনুমোদন আৰু অৱশেষত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতিৰ দৰে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায় অতিক্ৰম কৰিব লাগে।

সাধাৰণ বিধেয়ক, Money Bill, Financial Bill আৰু সংবিধান সংশোধনী বিধেয়ক—প্ৰতিটোৰ প্ৰক্ৰিয়া একে নহয়। বিশেষকৈ অনুচ্ছেদ ১০৭–১১১ বিধেয়ক গৃহীতকৰণৰ ক্ষেত্ৰত আৰু অনুচ্ছেদ ১১৭ Financial Billৰ ক্ষেত্ৰত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰথম, দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় পঠনৰ পাৰ্থক্য, সংসদীয় কমিটীৰ ভূমিকা, যুটীয়া অধিৱেশন, Money Billৰ বিশেষ পদ্ধতি আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সন্মতি ভালদৰে বুজি ৰখা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

উৎস

1. ভাৰতৰ সংবিধান, অনুচ্ছেদ ১০৭–১২২ — Legislative Department, Ministry of Law and Justice, Government of India।

2. Lok Sabha, Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha।

3. Rajya Sabha, Rules of Procedure and Conduct of Business in the Council of States।

4. IGNOU eGyanKosh — Legislature, Parliament and Parliamentary Procedure সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন সামগ্ৰী।

5. M. Laxmikanth, Indian Polity — Parliament আৰু Legislative Procedure সম্পৰ্কীয় অধ্যায়।

6. Parliament of India — সংসদীয় কাৰ্যপদ্ধতি আৰু বিধেয়ক সম্পৰ্কীয় চৰকাৰী সামগ্ৰী।