পৰিচয়
লিণ্ডাল এফ. আৰউইক (Lyndall F. Urwick, 1891–1983) আছিল প্ৰশাসন আৰু সংগঠন তত্ত্বৰ এগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ। তেওঁ Classical School of Administrative Thought-ৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰতিনিধি। সংগঠনক কেনেদৰে বৈজ্ঞানিক আৰু সুসংগঠিতভাৱে গঠন কৰিলে প্ৰশাসনিক দক্ষতা বৃদ্ধি পাব পাৰে, সেই বিষয়টোৱেই তেওঁৰ চিন্তাধাৰাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল।
আৰউইকৰ চিন্তাধাৰাত Henri Fayol, F. W. Taylor, James D. Mooney আৰু Luther Gulick আদিৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। অৱশ্যে তেওঁৰ বিশেষ অৱদান আছিল আগৰ সংগঠন আৰু প্ৰশাসনৰ ধাৰণাসমূহক একত্ৰিত কৰি সংগঠনৰ সাধাৰণ নীতি (Principles of Organisation) হিচাপে সুসংগঠিতভাৱে উপস্থাপন কৰা।
তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত The Elements of Administration (1943) আৰু The Principles of Administration (1945) বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। Luther Gulick-ৰ সৈতে তেওঁ Papers on the Science of Administration (1937) গ্ৰন্থখনৰ সম্পাদনাৰ সৈতেও জড়িত আছিল।
আৰউকৰ মূল প্ৰশ্ন আছিল—এটা সংগঠনক কেনেদৰে গঠন আৰু পৰিচালনা কৰিলে বিভিন্ন ব্যক্তি, বিভাগ, কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব একেলগে কাম কৰি সংগঠনৰ লক্ষ্য সফলভাৱে পূৰণ কৰিব পাৰে?
---
প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনা বুলিলে কি বুজা যায়?
Administrative Management বা প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনা হৈছে এনে এক দৃষ্টিভংগী যিয়ে কোনো সংগঠনৰ সামগ্ৰিক পৰিচালনা আৰু গাঁথনিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
ই কেৱল এজন কৰ্মচাৰীয়ে কেনেকৈ কাম কৰে সেই বিষয়ে আলোচনা নকৰে; বৰং সমগ্ৰ সংগঠনটো কেনেদৰে গঠন কৰা হ'ব, কাম কেনেদৰে ভাগ কৰা হ'ব, কৰ্তৃত্ব কাৰ হাতত থাকিব, দায়িত্ব কেনেদৰে নিৰ্ধাৰিত হ'ব আৰু বিভিন্ন বিভাগৰ মাজত সমন্বয় কেনেদৰে স্থাপন কৰা হ'ব—এই বিষয়সমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
আৰউকৰ মতে, এটা সংগঠন অধিক দক্ষ হ'ব পাৰে যদিহে—
সংগঠনৰ লক্ষ্য স্পষ্ট হয়;
কামৰ উপযুক্ত বিভাজন কৰা হয়;
কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব স্পষ্ট কৰা হয়;
সংগঠনৰ বিভিন্ন স্তৰৰ মাজত সুস্পষ্ট সম্পৰ্ক থাকে; আৰু
বিভিন্ন কামৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰা হয়।
---
আৰউকৰ সংগঠনৰ নীতিসমূহ
আৰউকে সংগঠনৰ গঠন আৰু প্ৰশাসন সম্পৰ্কে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি আগবঢ়াইছিল। এই নীতিসমূহে Classical Organisation Theory-ৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
১. উদ্দেশ্যৰ নীতি (Principle of Objective)
আৰউকৰ মতে, প্ৰতিটো সংগঠনৰ এটা স্পষ্ট আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য থাকিব লাগে।
সংগঠন কিয় গঠন কৰা হৈছে আৰু সংগঠনটোৱে কি লক্ষ্য লাভ কৰিব বিচাৰে—এই কথা স্পষ্ট নহ'লে সংগঠনৰ গাঁথনি, কামৰ বিভাজন, কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰাটো কঠিন হৈ পৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষা প্ৰদান, গৱেষণা কৰা আৰু জ্ঞানৰ বিকাশ সাধন কৰা। সেয়েহে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভিতৰত বিভিন্ন বিভাগ, অনুষদ, পৰীক্ষা বিভাগ, গৱেষণা কেন্দ্ৰ আৰু প্ৰশাসনিক শাখা গঠন কৰা হয়।
অৰ্থাৎ, সংগঠনৰ গাঁথনি সংগঠনৰ উদ্দেশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মাণ কৰা উচিত।
গুৰুত্ব
এই নীতিয়ে সংগঠনক এটা নিৰ্দিষ্ট দিশ প্ৰদান কৰে। ই বিভিন্ন বিভাগক নিজৰ নিজৰ স্বতন্ত্ৰ লক্ষ্য অনুসৰণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে সংগঠনৰ সামগ্ৰিক লক্ষ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ কাম কৰিবলৈ সহায় কৰে।
---
২. বিশেষীকৰণৰ নীতি (Principle of Specialisation)
বিশেষীকৰণৰ অৰ্থ হৈছে কামক বিভিন্ন ব্যক্তি বা বিভাগৰ মাজত তেওঁলোকৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু যোগ্যতাৰ ভিত্তিত ভাগ কৰি দিয়া।
আৰউকৰ মতে, এজন ব্যক্তিয়ে এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ কাম নিয়মিতভাৱে সম্পাদন কৰিলে সেই কামত তেওঁৰ দক্ষতা বৃদ্ধি পায়। ফলত সংগঠনৰ সামগ্ৰিক কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি পাব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, চৰকাৰী সংগঠনত বিত্তীয় কামৰ বাবে বিত্তীয় বিষয়া, আইনগত বিষয়ৰ বাবে আইন বিষয়া, কাৰিকৰী বিষয়ৰ বাবে কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞ আৰু কৰ্মচাৰী সম্পৰ্কীয় বিষয়ৰ বাবে সংশ্লিষ্ট বিষয়া থাকে।
বিশেষীকৰণে কৰ্মচাৰীক নিজৰ ক্ষেত্ৰত অধিক দক্ষ কৰি তোলে।
কিন্তু অতিৰিক্ত বিশেষীকৰণৰ ফলত বিভাগসমূহে নিজৰ নিজৰ কামৰ ওপৰত অত্যধিক গুৰুত্ব দি সংগঠনৰ সামগ্ৰিক লক্ষ্য পাহৰি যাব পাৰে। সেয়েহে বিশেষীকৰণৰ সৈতে সমন্বয়ৰো প্ৰয়োজন।
---
৩. সমন্বয়ৰ নীতি (Principle of Coordination)
সমন্বয় আৰউকৰ সংগঠন তত্ত্বৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি।
সংগঠনত কামৰ বিভাজন আৰু বিশেষীকৰণৰ ফলত বিভিন্ন বিভাগ আৰু শাখাৰ সৃষ্টি হয়। কিন্তু এই বিভাগসমূহে যদি সম্পূৰ্ণ পৃথকভাৱে কাম কৰে, তেন্তে সংগঠনৰ সামগ্ৰিক উদ্দেশ্য পূৰণ কৰাটো কঠিন হ'ব পাৰে।
সেয়েহে বিভিন্ন বিভাগ আৰু ব্যক্তিৰ কাৰ্যকলাপৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰিব লাগে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এখন চৰকাৰী কল্যাণমূলক আঁচনি ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত বিত্ত বিভাগে ধন যোগান ধৰিব পাৰে, প্ৰশাসনিক বিভাগে পৰিচালনা কৰিব পাৰে আৰু ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ বিষয়াসকলে আঁচনিখন ৰূপায়ণ কৰিব পাৰে। এই সকলোবোৰ কামৰ মাজত সমন্বয় নাথাকিলে আঁচনিখন সফল নহ'ব পাৰে।
অৰ্থাৎ, বিশেষীকৰণে কাম ভাগ কৰে, কিন্তু সমন্বয়ে সেই কামসমূহক একত্ৰিত কৰে।
গুৰুত্ব
সমন্বয়ে—
কামৰ পুনৰাবৃত্তি হ্ৰাস কৰে;
বিভাগীয় সংঘাত কমায়;
সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰে;
বিভিন্ন বিভাগৰ মাজত সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰে; আৰু
সংগঠনৰ সামগ্ৰিক লক্ষ্য পূৰণত সহায় কৰে।
---
৪. কৰ্তৃত্বৰ নীতি (Principle of Authority)
কৰ্তৃত্ব হৈছে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা, নিৰ্দেশ দিয়া আৰু অধীনস্থসকলক পৰিচালনা কৰাৰ বৈধ ক্ষমতা।
আৰউকৰ মতে, সংগঠনৰ প্ৰতিটো পদৰ কৰ্তৃত্ব স্পষ্টভাৱে নিৰ্ধাৰিত হোৱা উচিত। এজন কৰ্মচাৰীয়ে কাৰ পৰা নিৰ্দেশ গ্ৰহণ কৰিব আৰু এজন বিষয়াই কোনবোৰ বিষয়ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে—এই কথা স্পষ্ট হ'ব লাগে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এখন জিলাৰ প্ৰশাসনিক বিষয়াৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ক্ষেত্ৰত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা থাকে, কিন্তু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ সকলো নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ ক্ষমতা তেওঁৰ নাথাকে।
সেয়েহে কৰ্তৃত্বৰ এটা সুস্পষ্ট সীমা থাকিব লাগে।
গুৰুত্ব
সুস্পষ্ট কৰ্তৃত্বই—
সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ সহজ কৰে;
প্ৰশাসনিক শৃংখলা বজাই ৰাখে;
জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰে;
কৰ্মচাৰীৰ বিভ্ৰান্তি হ্ৰাস কৰে; আৰু
সংগঠনৰ ভিতৰত শৃংখলা স্থাপন কৰে।
---
৫. দায়িত্বৰ নীতি (Principle of Responsibility)
দায়িত্ব হৈছে কোনো ব্যক্তিক দিয়া কাম বা কৰ্তব্য সম্পাদন কৰাৰ বাধ্যবাধকতা।
আৰউকৰ মতে, সংগঠনৰ প্ৰতিজন কৰ্মচাৰীৰ দায়িত্ব স্পষ্টভাৱে নিৰ্ধাৰিত হোৱা উচিত। এজন ব্যক্তিয়ে কি কাম কৰিব আৰু সেই কামৰ বাবে তেওঁ কাক জবাবদিহি কৰিব—এই কথা স্পষ্ট হোৱা প্ৰয়োজন।
দায়িত্ব আৰু কৰ্তৃত্বৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। যদি কোনো ব্যক্তিক এটা কাম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ দায়িত্ব দিয়া হয়, তেন্তে সেই কাম সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় কৰ্তৃত্বও তেওঁক প্ৰদান কৰিব লাগে।
উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো চৰকাৰী বিষয়াক এখন আঁচনি ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব দিয়া হ'ল, কিন্তু প্ৰয়োজনীয় সম্পদ ব্যৱহাৰ বা সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ কোনো ক্ষমতা দিয়া নহ'ল—তেন্তে তেওঁ দায়িত্ব সফলভাৱে পালন কৰাত সমস্যাৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে।
---
৬. সংজ্ঞা বা স্পষ্টীকৰণৰ নীতি (Principle of Definition)
আৰউকৰ মতে, সংগঠনৰ প্ৰতিটো পদৰ কৰ্তব্য, কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব স্পষ্টভাৱে সংজ্ঞায়িত হোৱা উচিত।
এজন কৰ্মচাৰীয়ে জানিব লাগে—
তেওঁৰ কাম কি,
তেওঁৰ কৰ্তৃত্বৰ সীমা কিমান,
তেওঁ কাক জবাবদিহি কৰিব, আৰু
কোনবোৰ সিদ্ধান্ত তেওঁ নিজে ল'ব পাৰে।
যদি এই বিষয়সমূহ স্পষ্ট নহয়, তেন্তে দুটা বিভাগৰ মাজত কামৰ পুনৰাবৃত্তি বা সংঘাত হ'ব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি দুটা চৰকাৰী বিভাগকে একে কামৰ দায়িত্ব দিয়া হয় আৰু কোনটো বিভাগে চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত ল'ব সেইটো স্পষ্ট নহয়, তেন্তে প্ৰশাসনিক জটিলতা সৃষ্টি হ'ব পাৰে।
সেয়েহে স্পষ্ট সংজ্ঞাই প্ৰশাসনিক বিভ্ৰান্তি হ্ৰাস কৰে।
---
৭. কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্বৰ সামঞ্জস্যৰ নীতি
(Principle of Correspondence)
আৰউকৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা হৈছে কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্বৰ মাজত সামঞ্জস্য থকা উচিত।
অৰ্থাৎ, এজন ব্যক্তিক যিমান দায়িত্ব দিয়া হৈছে, সেই দায়িত্ব পালন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় পৰিমাণৰ কৰ্তৃত্বও তেওঁক দিব লাগে।
যদি দায়িত্ব অধিক কিন্তু কৰ্তৃত্ব কম হয়, তেন্তে ব্যক্তিজনে নিজৰ দায়িত্ব সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰিব পাৰে।
আনহাতে, যদি কৰ্তৃত্ব অত্যধিক কিন্তু দায়িত্ব কম হয়, তেন্তে কৰ্তৃত্বৰ অপব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনা থাকিব পাৰে।
সেয়েহে—
দায়িত্ব + উপযুক্ত কৰ্তৃত্ব = কাৰ্যকৰী প্ৰশাসন
এই নীতি বিশেষকৈ চৰকাৰী প্ৰশাসনত গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ চৰকাৰী বিষয়াসকলক নিৰ্দিষ্ট ফলাফলৰ বাবে জবাবদিহি কৰা হয় যদিও তেওঁলোকৰ কৰ্তৃত্ব আইন আৰু নিয়মৰ দ্বাৰা সীমাবদ্ধ থাকে।
---
৮. নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰিসৰৰ নীতি
(Principle of Span of Control)
Span of Control বুলিলে এজন ঊৰ্ধ্বতন বিষয়াই ফলপ্ৰসূভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ বা তদাৰক কৰিব পৰা অধীনস্থ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা বুজায়।
আৰউকে এই নীতিক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁৰ মতে, এজন পৰিচালক বা বিষয়াৰ এক নিৰ্দিষ্ট সীমালৈকেহে অধীনস্থসকলক ফলপ্ৰসূভাৱে তদাৰক কৰিব পৰা ক্ষমতা থাকে।
যদি এজন বিষয়াৰ অধীনত অত্যধিক কৰ্মচাৰী থাকে, তেন্তে প্ৰতিজন কৰ্মচাৰীক পৰ্যাপ্ত সময় দিয়া, কাম নিৰীক্ষণ কৰা আৰু প্ৰয়োজনীয় পৰামৰ্শ দিয়াটো কঠিন হ'ব পাৰে।
আনহাতে, যদি এজন বিষয়াৰ অধীনত অতি কম কৰ্মচাৰী থাকে, তেন্তে সংগঠনত অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে বহুতো প্ৰশাসনিক স্তৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে।
Span of Control-ৰ উপযুক্ত পৰিমাণ সংগঠনৰ প্ৰকৃতি, কামৰ জটিলতা, কৰ্মচাৰীৰ দক্ষতা, যোগাযোগ ব্যৱস্থা আৰু বিষয়াজনৰ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
গুৰুত্ব
উপযুক্ত নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰিসৰে—
ফলপ্ৰসূ তদাৰক নিশ্চিত কৰে;
যোগাযোগ উন্নত কৰে;
বিষয়াৰ ওপৰত অতিৰিক্ত চাপ কমায়; আৰু
অপ্ৰয়োজনীয় প্ৰশাসনিক স্তৰ সৃষ্টি হোৱাত বাধা দিয়ে।
---
৯. স্তৰীয় শৃংখলৰ নীতি
(Principle of Scalar Chain)
Scalar Chain হৈছে সংগঠনৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়ৰ পৰা নিম্নতম পৰ্যায়লৈ বিস্তৃত কৰ্তৃত্বৰ এক সুসংগঠিত শৃংখল।
উদাহৰণস্বৰূপে—
সংগঠনৰ মুৰব্বী → বিভাগীয় মুৰব্বী → শাখা বিষয়া → তদাৰককাৰী → কৰ্মচাৰী
এই ব্যৱস্থাত প্ৰতিজন কৰ্মচাৰীয়ে নিজৰ ওপৰৰ বিষয়াজনক চিনি পায় আৰু নিজৰ অধীনস্থসকলৰ সম্পৰ্কেও স্পষ্ট ধাৰণা থাকে।
গুৰুত্ব
Scalar Chain-এ—
কৰ্তৃত্বৰ স্পষ্টতা আনে;
যোগাযোগৰ পথ নিৰ্ধাৰণ কৰে;
জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰে;
প্ৰশাসনিক শৃংখলা বজাই ৰাখে; আৰু
সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত সংগঠনক সুসংগঠিত কৰে।
কিন্তু অত্যধিক স্তৰ থাকিলে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ লেহেমীয়া হ'ব পাৰে। সেয়েহে আধুনিক সংগঠনে hierarchy-ৰ সৈতে flexible communication-ৰ ব্যৱস্থাও গ্ৰহণ কৰে।
---
১০. একক নিৰ্দেশৰ নীতি
(Principle of Unity of Command)
Unity of Command-ৰ অৰ্থ হৈছে এজন কৰ্মচাৰীয়ে সাধাৰণতে এজন মাত্ৰ ঊৰ্ধ্বতন বিষয়াৰ পৰা নিৰ্দেশ লাভ কৰা উচিত।
যদি এজন কৰ্মচাৰীয়ে একাধিক ঊৰ্ধ্বতন বিষয়াৰ পৰা পৰস্পৰবিৰোধী নিৰ্দেশ লাভ কৰে, তেন্তে বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন কৰ্মচাৰীক এজন বিষয়াই এটা কাম কৰিবলৈ কয় আৰু আন এজন বিষয়াই তাৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত কাম কৰিবলৈ কয়, তেন্তে কৰ্মচাৰীয়ে কোনটো নিৰ্দেশ পালন কৰিব সেইটো লৈ সমস্যাত পৰিব।
সেয়েহে একক নিৰ্দেশে কৰ্তৃত্ব আৰু জবাবদিহিতাৰ স্পষ্টতা নিশ্চিত কৰে।
গুৰুত্ব
ই—
প্ৰশাসনিক শৃংখলা বজাই ৰাখে;
নিৰ্দেশৰ সংঘাত কমায়;
জবাবদিহিতা স্পষ্ট কৰে; আৰু
কৰ্মচাৰীৰ বিভ্ৰান্তি হ্ৰাস কৰে।
---
১১. ধাৰাবাহিকতাৰ নীতি
(Principle of Continuity)
আৰউকৰ মতে, কোনো সংগঠন এজন বা কেইজনমান ব্যক্তিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰশীল হোৱা উচিত নহয়।
ব্যক্তি সলনি হ'লেও সংগঠনৰ কাম অব্যাহত থাকিব লাগে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এজন চৰকাৰী সচিব বা আয়ুক্ত বদলি হ'লেও সংশ্লিষ্ট বিভাগৰ কাম বন্ধ নহয়। কাৰণ বিভাগটোৰ নিজস্ব নিয়ম, পদ্ধতি, নথি-পত্ৰ আৰু সাংগঠনিক ব্যৱস্থা থাকে।
এই নীতিটো চৰকাৰী প্ৰশাসনৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ চৰকাৰী সেৱা কোনো এজন বিষয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চলিব নোৱাৰে।
গুৰুত্ব
ধাৰাবাহিকতাই—
প্ৰশাসনিক স্থিৰতা বজাই ৰাখে;
প্ৰতিষ্ঠানগত অভিজ্ঞতা সংৰক্ষণ কৰে;
জনসেৱা অব্যাহত ৰাখে; আৰু
দীৰ্ঘম্যাদী লক্ষ্য পূৰণত সহায় কৰে।
---
১২. ভাৰসাম্যৰ নীতি
(Principle of Balance)
আৰউকৰ মতে, সংগঠনৰ বিভিন্ন অংশৰ মাজত উপযুক্ত ভাৰসাম্য থাকিব লাগে।
সংগঠনত বিভিন্ন বিভাগ, শাখা আৰু কাৰ্য থাকে। কোনো এটা বিভাগক অত্যধিক গুৰুত্ব দি আন বিভাগসমূহক অৱহেলা কৰিলে সংগঠনৰ সামগ্ৰিক কাৰ্যক্ষমতা ক্ষতিগ্ৰস্ত হ'ব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এখন সংগঠনে কেৱল উৎপাদনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি বিত্ত, কৰ্মচাৰী, প্ৰশাসন বা গ্ৰাহক সেৱাক অৱহেলা কৰিলে দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে সংগঠনটোৰ সমস্যা হ'ব পাৰে।
ভাৰসাম্য কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব, কেন্দ্ৰীকৰণ আৰু বিকেন্দ্ৰীকৰণ, বিশেষীকৰণ আৰু সমন্বয় আদিৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰয়োজনীয়।
---
আৰউকৰ সংগঠন সম্পৰ্কীয় ধাৰণা
আৰউকৰ মতে, সংগঠন হৈছে এটা নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য লাভৰ বাবে মানুহ, কাম, কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্বক সুসংগঠিতভাৱে বিন্যাস কৰা এক প্ৰক্ৰিয়া।
তেওঁৰ সংগঠন তত্ত্বক সৰলভাৱে এইদৰে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি—
স্পষ্ট উদ্দেশ্য → কামৰ বিভাজন → বিশেষীকৰণ → কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব → সমন্বয় → প্ৰশাসনিক দক্ষতা
অৰ্থাৎ, সংগঠনৰ গাঁথনি আকস্মিকভাৱে সৃষ্টি হ'ব নালাগে; সংগঠনৰ উদ্দেশ্য অনুসৰি ইয়াক পৰিকল্পিতভাৱে গঠন কৰিব লাগে।
---
আৰউক আৰু হেনৰি ফেয়ল
আৰউকৰ চিন্তাধাৰাৰ সৈতে Henri Fayol-ৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল।
ফেয়লে Division of Work, Authority and Responsibility, Unity of Command, Scalar Chain, Unity of Direction আদি নীতি আগবঢ়াইছিল।
আৰউকে এই ধৰণৰ Classical principles-সমূহক অধিক সুসংগঠিত কৰি সংগঠনৰ গাঁথনি আৰু প্ৰশাসনৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছিল।
সৰলভাৱে ক'ব পাৰি—
Fayol → Management Principles
Urwick → Organisation Principles-ৰ Systematisation
এইদৰে আৰউকে Classical Administrative Thought-ৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
---
আৰউক আৰু লুথাৰ গুলিক
Luther Gulick আৰু Lyndall Urwick দুয়োজনেই Classical Administrative Theory-ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিনিধি।
তেওঁলোকৰ যৌথভাৱে সম্পাদিত Papers on the Science of Administration (1937) প্ৰশাসনিক চিন্তাৰ ক্ষেত্ৰত এক উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ।
গুলিকৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত ধাৰণাটো হৈছে POSDCORB—
P – Planning
O – Organising
S – Staffing
D – Directing
CO – Coordinating
R – Reporting
B – Budgeting
আৰউকে অধিক গুৰুত্ব দিছিল সংগঠনৰ গাঁথনি আৰু সংগঠনৰ নীতিসমূহৰ ওপৰত।
সেয়েহে দুয়োৰে অৱদান পৰস্পৰ পৰিপূৰক বুলি ক'ব পাৰি।
---
প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনালৈ আৰউকৰ অৱদান
আৰউকৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হৈছে সংগঠনৰ এক সুসংগঠিত আৰু পদ্ধতিগত ধাৰণা আগবঢ়োৱা।
তেওঁ দেখুৱাইছিল যে সংগঠনৰ দক্ষতা কেৱল কৰ্মচাৰীৰ ব্যক্তিগত দক্ষতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে; সংগঠনৰ গাঁথনি, কৰ্তৃত্বৰ বিন্যাস, দায়িত্বৰ স্পষ্টতা আৰু সমন্বয়ৰ ব্যৱস্থাও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
তেওঁৰ চিন্তাই বিশেষকৈ বৃহৎ চৰকাৰী সংগঠন, প্ৰশাসনিক বিভাগ আৰু আনুষ্ঠানিক সংগঠনৰ গাঁথনি বুজিবলৈ সহায় কৰে।
তেওঁৰ নীতিসমূহৰ জৰিয়তে authority, responsibility, hierarchy, specialisation, coordination আৰু accountability-ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক স্পষ্ট হয়।
---
আৰউকৰ তত্ত্বৰ সমালোচনা
আৰউকৰ তত্ত্ব সংগঠন তত্ত্বৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ হ'লেও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।
১. আনুষ্ঠানিক গাঁথনিৰ ওপৰত অত্যধিক গুৰুত্ব
আৰউকৰ তত্ত্বত formal organisation, hierarchy আৰু authority-ৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। কিন্তু বাস্তৱ সংগঠনত informal groups, ব্যক্তিগত সম্পৰ্ক আৰু অনানুষ্ঠানিক যোগাযোগেও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
২. নীতিসমূহৰ সাৰ্বজনীনতা
Classical thinkers-এ কিছুমান সংগঠন নীতিক প্ৰায় সাৰ্বজনীন ৰূপত উপস্থাপন কৰিছিল। কিন্তু সকলো সংগঠনৰ পৰিৱেশ, লক্ষ্য, প্ৰযুক্তি আৰু সমস্যা একে নহয়।
সেয়েহে এটা সংগঠনত সফল হোৱা নীতি আন এটা সংগঠনত একে ধৰণে সফল নহ'বও পাৰে।
৩. মানৱীয় আচৰণৰ প্ৰতি কম গুৰুত্ব
Classical approach-এ সংগঠনৰ গাঁথনি আৰু দক্ষতাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে। কৰ্মচাৰীৰ প্ৰেৰণা, মনোভাৱ, আবেগ, নেতৃত্ব, অনানুষ্ঠানিক গোট আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ দৰে মানৱীয় দিশসমূহক তুলনামূলকভাৱে কম গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।
পৰৱৰ্তী Human Relations আৰু Behavioural Approaches-এ এই বিষয়সমূহক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
৪. অধিক কঠোৰতাৰ সম্ভাৱনা
Unity of Command, Scalar Chain আৰু কঠোৰ hierarchy-ৰ ওপৰত অত্যধিক গুৰুত্ব দিলে সংগঠনটো অধিক rigid হৈ পৰিব পাৰে।
আধুনিক সংগঠনত teamwork, decentralisation, flexible communication আৰু participatory management-ৰ প্ৰয়োজন বৃদ্ধি পাইছে।
৫. Herbert Simon-ৰ সমালোচনা
Herbert A. Simon-এ Classical Administrative Theory-ৰ principles-সমূহক অত্যধিক সাধাৰণ আৰু সাৰ্বজনীন বুলি গণ্য কৰাৰ প্ৰৱণতাক সমালোচনা কৰিছিল।
বাস্তৱ প্ৰশাসনিক সিদ্ধান্ত বহুতো জটিল পৰিস্থিতি, তথ্যৰ সীমাবদ্ধতা আৰু মানৱীয় আচৰণৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। সেয়েহে কেৱল কিছুমান সাধাৰণ নীতি প্ৰয়োগ কৰি সকলো প্ৰশাসনিক সমস্যাৰ সমাধান কৰিব নোৱাৰি।
আধুনিক প্ৰশাসনত আৰউকৰ তত্ত্বৰ প্ৰাসংগিকতা
যদিও আধুনিক প্ৰশাসনিক চিন্তাধাৰাই Classical Theory-ৰ বহু সীমাবদ্ধতা দেখুৱাইছে, তথাপিও আৰউকৰ বহুতো নীতি আজিও গুৰুত্বপূৰ্ণ।
আধুনিক সংগঠনতো—
স্পষ্ট লক্ষ্য, কামৰ বিভাজন, বিশেষীকৰণ, কৰ্তৃত্ব, দায়িত্ব, জবাবদিহিতা, সমন্বয় আৰু তদাৰকৰ প্ৰয়োজন আছে।
কিন্তু বৰ্তমান এই নীতিসমূহ অধিক নমনীয়ভাৱে প্ৰয়োগ কৰা হয়। আধুনিক সংগঠনে hierarchy-ৰ সৈতে decentralisation, teamwork, digital communication আৰু participatory management-ৰো ব্যৱহাৰ কৰে।
সেয়েহে আৰউকৰ তত্ত্বক আধুনিক সংগঠনৰ সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা হিচাপে নহয়, বৰং আধুনিক Organisation Theory আৰু Administrative Management-ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি হিচাপে বুজিব পাৰি।
উপসংহাৰ
লিণ্ডাল আৰউক Classical Administrative Thought-ৰ এগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ। তেওঁৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনা তত্ত্বৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল সংগঠনক কেনেদৰে সুসংগঠিত কৰিলে দক্ষতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি পাব পাৰে, সেই কথা ব্যাখ্যা কৰা।
তেওঁৰ Objective, Specialisation, Coordination, Authority, Responsibility, Definition, Correspondence, Span of Control, Scalar Chain, Unity of Command, Continuity আৰু Balance আদি নীতিয়ে সংগঠনৰ গাঁথনি বুজিবলৈ এক সুসংগঠিত কাঠামো প্ৰদান কৰে।
পৰৱৰ্তী Behavioural আৰু Modern Organisation Theories-এ তেওঁৰ তত্ত্বৰ সীমাবদ্ধতা দেখুৱালেও, সংগঠনৰ formal structure, authority, responsibility আৰু coordination বুজিবলৈ আৰউকৰ চিন্তাধাৰা আজিও Public Administration আৰু Management অধ্যয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
Sources / References
1. Lyndall F. Urwick, The Elements of Administration.
2. Lyndall F. Urwick, The Principles of Administration.
3. Luther Gulick & Lyndall F. Urwick (eds.), Papers on the Science of Administration.
4. Henri Fayol, General and Industrial Management.
5. Herbert A. Simon, Administrative Behavior.
6. IGNOU, Public Administration Study Materials.
7. M. Laxmikanth, Public Administration.
8. Standard textbooks on Public Administration and Management.
Comments
Post a Comment
Comment