পৰিচয়
লুথাৰ হালচি গুলিক (Luther Halsey Gulick, 1892–1993) আছিল ধ্ৰুপদী বা Classical School of Public Administration-ৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাবিদ। তেওঁ প্ৰশাসনিক সংগঠন, কৰ্তৃত্ব, কামৰ বিভাজন, সমন্বয় আৰু প্ৰশাসকৰ কাৰ্য সম্পৰ্কে গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।
বিশেষকৈ বৃহৎ চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী সংগঠনৰ কাম-কাজ অধিক সুসংগঠিত আৰু কাৰ্যক্ষম কৰাৰ বাবে কেনেধৰণৰ সাংগঠনিক ব্যৱস্থা প্ৰয়োজন, সেই বিষয়ে গুলিকে আলোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ চিন্তাধাৰাৰ কেন্দ্ৰত আছিল কামৰ বিভাজন, বিশেষীকৰণ, সংগঠন, কৰ্তৃত্ব, সমন্বয় আৰু নিয়ন্ত্ৰণ।
গুলিকৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত অৱদান হৈছে POSDCORB। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁ এজন প্ৰশাসকৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহক এটা সংক্ষিপ্ত ৰূপত প্ৰকাশ কৰিছিল।
---
প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতি
Administrative Management Approach-ৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে এটা সংগঠনক কেনেদৰে সুসংগঠিত কৰিব পাৰি আৰু প্ৰশাসনিক কাম-কাজ কেনেদৰে অধিক কাৰ্যক্ষমভাৱে সম্পন্ন কৰিব পাৰি, সেইটো ব্যাখ্যা কৰা।
এটা বৃহৎ সংগঠনত বহুতো ব্যক্তি, বিভাগ আৰু শাখাই বিভিন্ন ধৰণৰ কাম কৰে। সেয়েহে কোনে কি কাম কৰিব, কাৰ ওচৰত কিমান কৰ্তৃত্ব থাকিব, কাক দায়িত্ব দিয়া হ'ব আৰু বিভিন্ন বিভাগৰ মাজত কেনেদৰে সমন্বয় স্থাপন কৰা হ'ব—এইবোৰ বিষয় অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
গুলিকৰ মতে, প্ৰশাসকৰ কাম কেৱল নিৰ্দেশ দিয়াত সীমাবদ্ধ নহয়। তেওঁ পৰিকল্পনা, সংগঠন, কৰ্মচাৰী নিয়োগ, নিৰ্দেশনা, সমন্বয়, প্ৰতিবেদন আৰু বাজেট প্ৰস্তুতকৰণ আদি বিভিন্ন কাৰ্য সম্পাদন কৰে।
---
POSDCORB
গুলিকৰ প্ৰশাসনিক তত্ত্বৰ আটাইতকৈ পৰিচিত ধাৰণা হৈছে POSDCORB। এই শব্দটোৱে এজন প্ৰশাসক বা executive-ৰ প্ৰধান প্ৰশাসনিক কাৰ্যসমূহক বুজায়।
POSDCORB-ৰ অৰ্থ হৈছে—
P – Planning (পৰিকল্পনা)
O – Organising (সংগঠন)
S – Staffing (কৰ্মচাৰী ব্যৱস্থা)
D – Directing (নিৰ্দেশনা)
CO – Coordinating (সমন্বয় সাধন)
R – Reporting (প্ৰতিবেদন)
B – Budgeting (বাজেট প্ৰস্তুতকৰণ)
এই কাৰ্যসমূহ সম্পূৰ্ণ পৃথক নহয়। প্ৰকৃত প্ৰশাসনত এইবোৰ পৰস্পৰৰ সৈতে জড়িত হৈ থাকে।
---
১. Planning — পৰিকল্পনা
Planning বা পৰিকল্পনা হৈছে আগতীয়াকৈ কি কাম কৰিব লাগিব, কেনেদৰে কৰিব লাগিব, কেতিয়া কৰিব লাগিব আৰু কি সম্পদৰ প্ৰয়োজন হ'ব সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰা।
এজন প্ৰশাসকে প্ৰথমে সংগঠনৰ উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে আৰু সেই উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে উপযুক্ত কাৰ্যসূচী আৰু পদ্ধতি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
উদাহৰণস্বৰূপে, এখন চৰকাৰী বিভাগে গ্ৰাম্য উন্নয়ন আঁচনি ৰূপায়ণ কৰিব বিচাৰিলে লক্ষ্য, সময়সীমা, প্ৰয়োজনীয় ধন, কৰ্মচাৰী আৰু ৰূপায়ণৰ পদ্ধতি আগতীয়াকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগিব।
সু-পৰিকল্পনাই প্ৰশাসনিক কামক এটা নিৰ্দিষ্ট দিশ প্ৰদান কৰে।
---
২. Organising — সংগঠন
Organising বা সংগঠন হৈছে প্ৰশাসনিক কাম সম্পাদন কৰাৰ বাবে এটা উপযুক্ত সাংগঠনিক গাঁথনি সৃষ্টি কৰা।
ইয়াৰ ভিতৰত কামৰ বিভাজন, দায়িত্ব বণ্টন, কৰ্তৃত্ব নিৰ্ধাৰণ আৰু বিভিন্ন বিভাগৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
সংগঠনৰ জৰিয়তে স্পষ্ট হয়—
কোনে কি কাম কৰিব;
কোনে কাক নিৰ্দেশ দিব;
কাৰ কিমান কৰ্তৃত্ব থাকিব; আৰু
কোনে কাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকিব।
এটা সুসংগঠিত ব্যৱস্থাই কামৰ পুনৰাবৃত্তি আৰু দায়িত্বৰ অস্পষ্টতা হ্ৰাস কৰে।
---
৩. Staffing — কৰ্মচাৰী ব্যৱস্থা
Staffing বুলিলে সংগঠনৰ বাবে উপযুক্ত কৰ্মচাৰী নিয়োগ আৰু তেওঁলোকৰ বিকাশৰ ব্যৱস্থাক বুজোৱা হয়।
ইয়াৰ ভিতৰত কৰ্মচাৰী নিয়োগ, নিৰ্বাচন, নিযুক্তি, প্ৰশিক্ষণ, পদোন্নতি আৰু কৰ্মদক্ষতাৰ বিকাশ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
এটা সংগঠন কিমান ভালদৰে গঠন কৰা হৈছে সেয়া যথেষ্ট নহয়; সেই সংগঠন চলাবলৈ দক্ষ আৰু উপযুক্ত কৰ্মচাৰীৰো প্ৰয়োজন।
সেয়েহে উপযুক্ত পদত উপযুক্ত ব্যক্তিক নিয়োগ কৰা আৰু তেওঁলোকৰ দক্ষতা বিকশিত কৰা প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
---
৪. Directing — নিৰ্দেশনা
Directing বা নিৰ্দেশনা হৈছে অধীনস্থ কৰ্মচাৰীসকলক কামৰ বিষয়ে নিৰ্দেশ, পৰামৰ্শ আৰু নেতৃত্ব প্ৰদান কৰা।
প্ৰশাসকে সংগঠনৰ উদ্দেশ্য অনুসৰি কৰ্মচাৰীসকলক কামৰ দিশ দেখুৱায়, নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ কামৰ তদাৰক কৰে।
ইয়াত নেতৃত্ব, যোগাযোগ, তদাৰক আৰু সিদ্ধান্ত ৰূপায়ণ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সঠিক নিৰ্দেশনাই কৰ্মচাৰীসকলক তেওঁলোকৰ দায়িত্ব স্পষ্টভাৱে বুজিবলৈ সহায় কৰে।
---
৫. Coordinating — সমন্বয়
Coordination বা সমন্বয় হৈছে সংগঠনৰ বিভিন্ন ব্যক্তি, বিভাগ আৰু শাখাৰ কাৰ্যকলাপৰ মাজত সামঞ্জস্য স্থাপন কৰা।
এটা বৃহৎ সংগঠনত বিভিন্ন বিভাগে বিভিন্ন ধৰণৰ কাম কৰে। বিশেষীকৰণে দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে যদিও ইয়াৰ ফলত বিভাগসমূহৰ মাজত বিচ্ছিন্নতা সৃষ্টি হ'ব পাৰে।
সেয়েহে সকলো বিভাগৰ কাৰ্যকলাপক এটা সাধাৰণ উদ্দেশ্যৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা প্ৰয়োজন।
সমন্বয়ৰ বাবে কৰ্তৃত্ব, hierarchy, যোগাযোগ, নেতৃত্ব, সভা, সমিতি আৰু সাংগঠনিক ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
গুলিকৰ প্ৰশাসনিক চিন্তাত সমন্বয়ৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে, কাৰণ এটা সংগঠনৰ বিভিন্ন কাৰ্য পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
---
৬. Reporting — প্ৰতিবেদন
Reporting বা প্ৰতিবেদন হৈছে সংগঠনৰ কাম-কাজ, অগ্ৰগতি আৰু ফলাফলৰ বিষয়ে সংশ্লিষ্ট কৰ্তৃপক্ষক তথ্য প্ৰদান কৰা।
ইয়াৰ ভিতৰত বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰা, তথ্য সংগ্ৰহ, নথি সংৰক্ষণ, পৰিদৰ্শন আৰু যোগাযোগ অন্তৰ্ভুক্ত।
প্ৰতিবেদনৰ জৰিয়তে উচ্চপদস্থ কৰ্তৃপক্ষই জানিব পাৰে যে কোনো কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰিত পৰিকল্পনা অনুসৰি আগবাঢ়িছে নে নাই।
ই প্ৰশাসনিক দায়বদ্ধতা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰে।
---
৭. Budgeting — বাজেট প্ৰস্তুতকৰণ
Budgeting হৈছে সংগঠনৰ আৰ্থিক সম্পদৰ পৰিকল্পনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ।
ইয়াৰ ভিতৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ অনুমান, ধনৰ বণ্টন, হিচাপ ৰখা আৰু ব্যয় নিয়ন্ত্ৰণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
চৰকাৰী প্ৰশাসনত বাজেটৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে, কাৰণ চৰকাৰী বিভাগসমূহে ৰাজহুৱা ধন ব্যৱহাৰ কৰে। সেয়েহে ধনৰ সঠিক বণ্টন আৰু ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰিবলৈ উপযুক্ত বাজেট ব্যৱস্থা প্ৰয়োজন।
---
কামৰ বিভাজন আৰু বিশেষীকৰণ
গুলিকে Division of Work বা কামৰ বিভাজনক সংগঠনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি হিচাপে গণ্য কৰিছিল।
এটা বৃহৎ সংগঠনত সকলো কাম একেজন ব্যক্তি বা এটা বিভাগে সম্পাদন কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে কাম বিভিন্ন ব্যক্তি আৰু বিভাগৰ মাজত ভাগ কৰি দিয়া হয়।
ইয়াৰ ফলত বিশেষীকৰণ সৃষ্টি হয়। এজন কৰ্মচাৰী বা এটা বিভাগে নিৰ্দিষ্ট কামত অধিক জ্ঞান আৰু দক্ষতা লাভ কৰিব পাৰে।
কিন্তু কামৰ বিভাজনৰ লগে লগে সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজনো বৃদ্ধি পায়। কাৰণ বিভিন্ন বিভাগে নিজৰ নিজৰ কাম কৰিলেও সংগঠনৰ সামগ্ৰিক উদ্দেশ্য একেটা।
---
Departmentalisation — বিভাগীয়কৰণ
গুলিকে সংগঠনৰ কামক বিভিন্ন ভিত্তিত বিভাগত ভাগ কৰাৰ কথা আলোচনা কৰিছিল।
Purpose বা উদ্দেশ্যৰ ভিত্তিত একে উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত কাম একেলগে ৰখা যায়। যেনে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৃষি আদি।
Process বা প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত একেধৰণৰ জ্ঞান, দক্ষতা বা প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজন হোৱা কাম একেলগে সংগঠিত কৰিব পাৰি।
Persons বা clientele-ৰ ভিত্তিত সেৱা গ্ৰহণ কৰা ব্যক্তি বা গোটৰ ভিত্তিত সংগঠন গঠন কৰিব পাৰি।
Place বা স্থানৰ ভিত্তিত ভৌগোলিক অঞ্চল অনুসৰি প্ৰশাসনিক কাম ভাগ কৰিব পাৰি।
কোনটো ভিত্তি অধিক উপযুক্ত হ'ব সেয়া সংগঠনৰ উদ্দেশ্য আৰু কাৰ্যৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
---
Span of Control — নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰিসৰ
Span of Control বুলিলে এজন ঊৰ্ধ্বতন বিষয়াৰ অধীনত থকা আৰু তেওঁ ফলপ্ৰসূভাৱে তদাৰক কৰিব পৰা অধীনস্থ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যাক বুজোৱা হয়।
যদি এজন বিষয়াৰ অধীনত অত্যধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰী থাকে, তেন্তে তদাৰক, যোগাযোগ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কঠিন হ'ব পাৰে।
আনহাতে, অত্যন্ত কম সংখ্যক অধীনস্থ থাকিলে সংগঠনত অতিৰিক্ত hierarchy সৃষ্টি হ'ব পাৰে।
সেয়েহে উপযুক্ত span of control নিৰ্ধাৰণ কৰোঁতে কামৰ প্ৰকৃতি, কামৰ জটিলতা, কৰ্মচাৰীৰ দক্ষতা আৰু যোগাযোগৰ প্ৰয়োজনীয়তা বিবেচনা কৰা উচিত।
---
Unity of Command — একক নিৰ্দেশৰ নীতি
Unity of Command-ৰ অৰ্থ হৈছে এজন অধীনস্থ কৰ্মচাৰীয়ে সাধাৰণতে এজন ঊৰ্ধ্বতন বিষয়াৰ পৰা নিৰ্দেশ লাভ কৰা।
যদি এজন কৰ্মচাৰীয়ে একাধিক বিষয়াৰ পৰা পৰস্পৰবিৰোধী নিৰ্দেশ লাভ কৰে, তেন্তে বিভ্ৰান্তি আৰু সংঘাতৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে।
সেয়েহে একক নিৰ্দেশে কৰ্তৃত্ব, দায়িত্ব আৰু জবাবদিহিতা অধিক স্পষ্ট কৰি তোলে।
---
Hierarchy — পদানুক্ৰম
Hierarchy হৈছে সংগঠনত বিভিন্ন স্তৰত কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্বৰ বিন্যাস।
উচ্চ পৰ্যায়ৰ বিষয়াই নিম্ন পৰ্যায়ৰ বিষয়াক তদাৰক কৰে আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি কৰ্তৃত্ব আৰু দায়িত্ব অর্পণ কৰে।
Hierarchy-এ তদাৰক, যোগাযোগ, কৰ্তৃত্বৰ প্ৰবাহ, দায়বদ্ধতা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ সহজ কৰে।
কিন্তু অত্যধিক hierarchical স্তৰে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত বিলম্ব আৰু অত্যধিক আনুষ্ঠানিকতা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সেয়েহে কৰ্তৃত্ব অর্পণ আৰু ফলপ্ৰসূ যোগাযোগৰ সৈতে hierarchy-ৰ ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰয়োজন।
---
Gulick আৰু Fayol
লুথাৰ গুলিকৰ প্ৰশাসনিক চিন্তাধাৰাৰ সৈতে Henri Fayol-ৰ management principles-ৰ যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে।
দুয়োজনে কামৰ বিভাজন, কৰ্তৃত্ব, দায়িত্ব, unity of command, hierarchy আৰু coordination-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
কিন্তু গুলিকৰ বিশেষ অৱদান হৈছে প্ৰশাসকৰ কাৰ্যসমূহক POSDCORB-ৰ জৰিয়তে এটা সংক্ষিপ্ত আৰু সুসংগঠিত ৰূপত উপস্থাপন কৰা।
---
গুলিকৰ তত্ত্বৰ সমালোচনা
গুলিকৰ Administrative Management Theory-ৰ ওপৰত পিছৰ সময়ত বিভিন্ন সমালোচনা আগবঢ়োৱা হয়।
প্ৰথমতে, এই পদ্ধতিত formal organisation আৰু structure-ৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। কিন্তু বাস্তৱ সংগঠনত কৰ্মচাৰীৰ মনোভাৱ, অনানুষ্ঠানিক গোট, নেতৃত্ব, প্ৰেৰণা আৰু সামাজিক সম্পৰ্কেও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
দ্বিতীয়তে, classical principles-সমূহক সকলো পৰিস্থিতিত একে ধৰণে প্ৰয়োগ কৰিব পৰা যায় নে নাই সেই বিষয়ে প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়।
Herbert A. Simon-এ বিশেষভাৱে classical administrative principles-ৰ সীমাবদ্ধতা দেখুৱাইছিল। তেওঁৰ মতে, প্ৰশাসনিক নীতি কেতিয়াবা পৰস্পৰৰ সৈতে সংঘাতপূৰ্ণ হ'ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, span of control সংকুচিত কৰিলে তদাৰক উন্নত হ'ব পাৰে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত সংগঠনত অধিক hierarchical স্তৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি, classical approach-এ অনানুষ্ঠানিক সংগঠন, মানৱ আচৰণ আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ জটিলতাক তুলনামূলকভাৱে কম গুৰুত্ব দিছিল।
---
গুলিকৰ তত্ত্বৰ গুৰুত্ব
গুলিকৰ তত্ত্ব Public Administration-ৰ বিকাশত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। তেওঁ প্ৰশাসনৰ বিভিন্ন কাৰ্যক এটা সুসংগঠিত কাঠামোৰ ভিতৰত ব্যাখ্যা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
বিশেষকৈ POSDCORB প্ৰশাসকৰ কাৰ্যসমূহ বুজিবলৈ এটা সহজ আৰু স্মৰণযোগ্য framework হিচাপে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
কামৰ বিভাজন, বিভাগীয়কৰণ, span of control, unity of command, hierarchy আৰু coordination-ৰ বিষয়ে তেওঁৰ আলোচনা সংগঠন তত্ত্বৰ বিকাশতো গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
---
আধুনিক প্ৰশাসনত প্ৰাসংগিকতা
আধুনিক প্ৰশাসন গুলিকৰ সময়ৰ তুলনাত অধিক জটিল। বৰ্তমান চৰকাৰী প্ৰশাসনত digital governance, বিভিন্ন সংস্থা, NGO, private sector, বহুস্তৰীয় শাসন আৰু network-based administration আদি জড়িত হৈ আছে।
তথাপিও প্ৰশাসনৰ মৌলিক কাৰ্যসমূহৰ বহু অংশ আজিও একেই আছে। চৰকাৰে এতিয়াও পৰিকল্পনা কৰিব লাগে, সংগঠন গঠন কৰিব লাগে, কৰ্মচাৰী নিয়োগ কৰিব লাগে, নিৰ্দেশনা দিব লাগে, বিভিন্ন সংস্থাৰ মাজত সমন্বয় কৰিব লাগে, প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰিব লাগে আৰু ৰাজহুৱা ধন পৰিচালনা কৰিব লাগে।
সেয়েহে POSDCORB আধুনিক প্ৰশাসনৰ সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা নহ'লেও প্ৰশাসকৰ মৌলিক কাৰ্যসমূহ বুজিবলৈ ই এতিয়াও উপযোগী।
---
উপসংহাৰ
লুথাৰ গুলিক Classical Public Administration-ৰ এজন উল্লেখযোগ্য চিন্তাবিদ। তেওঁৰ Administrative Management Theory-এ সংগঠনৰ গাঁথনি, কামৰ বিভাজন, কৰ্তৃত্ব, hierarchy, coordination আৰু প্ৰশাসকৰ কাৰ্য বুজিবলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
তেওঁৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত অৱদান POSDCORB—Planning, Organising, Staffing, Directing, Coordinating, Reporting আৰু Budgeting—এ এজন প্ৰশাসকৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহক সংক্ষিপ্তভাৱে প্ৰকাশ কৰে।
পিছৰ behavioral আৰু decision-making approaches-এ গুলিকৰ তত্ত্বৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা দেখুৱালেও, প্ৰশাসনিক সংগঠন আৰু executive functions অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত গুলিকৰ অৱদান আজিও গুৰুত্বপূৰ্ণ।
Sources / References
1. Luther Gulick and Lyndall Urwick, Papers on the Science of Administration, 1937.
2. Luther
Gulick, “Notes on the Theory of Organization.”
3. IGNOU, Public Administration Study Materials.
4. M. Laxmikanth, Public Administration.
5. Herbert A. Simon, Administrative Behavior.
6. অন্যান্য Standard Textbooks on Public Administration and Administrative Theory.
Comments
Post a Comment
Comment