স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ (Adjournment Motion)

ভূমিকা

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ (Adjournment Motion) হৈছে ভাৰতীয় সংসদৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংসদীয় পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে কোনো সাংসদে জৰুৰী আৰু জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰাৰ বাবে সদনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত ৰাখিবলৈ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰে। এই প্ৰস্তাৱৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে এনে কোনো তাৎক্ষণিক বিষয় সংসদৰ আলোচনালৈ অনা, যাৰ সৈতে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দায়িত্ব জড়িত থাকে।

ইয়াত “Adjournment” শব্দটোৰ অৰ্থ কেৱল সদনৰ অধিৱেশন শেষ কৰা নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে সেই সময়ত চলি থকা স্বাভাৱিক সংসদীয় কাৰ্যসূচী সাময়িকভাৱে আঁতৰাই নিৰ্দিষ্ট জৰুৰী বিষয়টোৰ ওপৰত আলোচনা কৰা।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম, কাৰণ ইয়াৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে চৰকাৰৰ কোনো কাৰ্য, ব্যৰ্থতা বা জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয়ৰ ওপৰত তাৎক্ষণিকভাৱে আলোচনা দাবী কৰিব পাৰে।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ বিষয়টো নিৰ্দিষ্ট (definite) হ’ব লাগিব। অৰ্থাৎ সাধাৰণ বা অস্পষ্ট বিষয়ৰ ওপৰত এই প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব নোৱাৰি। কোনো এটা স্পষ্ট ঘটনা, সমস্যা বা বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰস্তাৱটো হ’ব লাগে।

বিষয়টো জৰুৰী (urgent) হ’ব লাগিব। এনে বিষয় হ’ব লাগে যিটো তাৎক্ষণিকভাৱে সংসদৰ বিবেচনালৈ অনা প্ৰয়োজন আৰু যাৰ আলোচনা পিছলৈ পিছুৱাই দিয়াটো উপযুক্ত নহয়।

ইয়াৰ লগতে বিষয়টো জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ (public importance) হ’ব লাগে। কেৱল কোনো ব্যক্তিগত সমস্যা বা সীমিত ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ বিষয় স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ বিষয় হ’ব নোৱাৰে।

আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্ত হৈছে যে বিষয়টো কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দায়িত্বৰ সৈতে জড়িত হ’ব লাগে। অৰ্থাৎ যি বিষয়ত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ দায়িত্ব বা জবাবদিহিতা আছে, সেই বিষয়হে সাধাৰণতে এই পদ্ধতিৰ অধীনত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ পদ্ধতি

কোনো সাংসদে স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব বিচাৰিলে সংসদৰ নিয়ম অনুসৰি অধ্যক্ষক জাননী দিব লাগে। প্ৰস্তাৱটো গ্ৰহণযোগ্য হয় নে নহয় সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত লোকসভাৰ অধ্যক্ষৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা থাকে।

যদি অধ্যক্ষই প্ৰস্তাৱটো গ্ৰহণযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰে আৰু সদনে প্ৰয়োজনীয় অনুমোদন দিয়ে, তেন্তে সেই বিষয়টোৰ ওপৰত আলোচনা কৰিবলৈ সদনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত বা আঁতৰাই দিয়া হয়। তাৰ পিছত উক্ত জৰুৰী বিষয়টোৰ ওপৰত সংসদত আলোচনা অনুষ্ঠিত হয় আৰু চৰকাৰৰ সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰীয়ে বিষয়টোৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ দৃষ্টিভংগী বা উত্তৰ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।

এই প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তে চৰকাৰৰ কোনো নীতি, সিদ্ধান্ত, কাৰ্য বা ব্যৰ্থতাৰ ওপৰত সমালোচনা বা নিন্দাৰ উপাদান থাকিব পাৰে। সেইবাবে ই সংসদীয় জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ আৰু অধ্যক্ষৰ ভূমিকা

লোকসভাৰ ক্ষেত্ৰত অধ্যক্ষ স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ গ্ৰহণযোগ্যতা নিৰ্ধাৰণ কৰাত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰে। প্ৰস্তাৱটো সংসদৰ নিয়ম অনুসৰি গ্ৰহণযোগ্য হয় নে নহয়, বিষয়টো নিৰ্দিষ্ট আৰু জৰুৰী নে নহয় আদি বিষয় অধ্যক্ষই বিবেচনা কৰে।

কোনো বিষয় আদালতত বিচাৰাধীন অৰ্থাৎ sub judice হ’লে বা সংসদৰ অন্য কোনো পদ্ধতিৰ সৈতে একে বিষয়ৰ অযথা পুনৰাবৃত্তি হ’লে প্ৰস্তাৱটো গ্ৰহণযোগ্য নোহোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

কোন সদনত স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব পাৰি?

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি।

ই ৰাজ্যসভাত উপলব্ধ নহয়। এইটো প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ গুৰুত্ব

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱে সংসদক কোনো তাৎক্ষণিক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ জনস্বাৰ্থৰ বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। সাধাৰণ সংসদীয় কাৰ্যসূচী এৰি এনে বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰাৰ ব্যৱস্থাই চৰকাৰক অধিক জবাবদিহি আৰু দায়িত্বশীল কৰি তোলে।

ইয়াৰ জৰিয়তে বিৰোধী দলৰ সাংসদসকলে চৰকাৰৰ কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ ওপৰত তৎক্ষণাৎ ব্যাখ্যা দাবী কৰিব পাৰে। লগতে জনসাধাৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা সংসদৰ মজিয়ালৈ অনাৰ ক্ষেত্ৰতো ইয়াৰ বিশেষ ভূমিকা আছে।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱক সেয়ে সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত সংসদীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ এক শক্তিশালী উপায় হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ আৰু অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ পাৰ্থক্য

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট, জৰুৰী আৰু জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰিবলৈ স্বাভাৱিক সংসদীয় কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

আনহাতে, অনাস্থা প্ৰস্তাৱ (No-Confidence Motion)-ৰ উদ্দেশ্য হৈছে লোকসভাত সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদে সদনৰ আস্থা হেৰুৱাইছে নে নাই সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰা।

অৰ্থাৎ, স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়কেন্দ্ৰিক, কিন্তু অনাস্থা প্ৰস্তাৱ সমগ্ৰ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ওপৰত আস্থাৰ সৈতে জড়িত।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ আৰু মনোযোগ আকৰ্ষণী প্ৰস্তাৱৰ পাৰ্থক্য

মনোযোগ আকৰ্ষণী প্ৰস্তাৱ (Calling Attention Motion)-ৰ জৰিয়তে কোনো সাংসদে জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয়ৰ প্ৰতি সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰীৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে আৰু মন্ত্ৰীৰ পৰা বক্তব্য বিচাৰে।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ ক্ষেত্ৰত কিন্তু উদ্দেশ্য হৈছে সদনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰি নিৰ্দিষ্ট জৰুৰী বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰা।

সেয়ে মনোযোগ আকৰ্ষণী প্ৰস্তাৱৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে মন্ত্ৰীৰ মনোযোগ আৰু বক্তব্য, আনহাতে স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰি জৰুৰী বিষয়ৰ আলোচনা।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ আৰু শূন্যকালৰ পাৰ্থক্য

শূন্যকাল (Zero Hour) হৈছে সংসদীয় পৰম্পৰা আৰু ব্যৱহাৰৰ পৰা বিকশিত হোৱা এক পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে সাংসদসকলে জৰুৰী জনস্বাৰ্থৰ বিষয় উত্থাপন কৰিব পাৰে।

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱৰ ক্ষেত্ৰত কিন্তু নিৰ্দিষ্ট নিয়ম আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰ চৰ্ত থাকে আৰু প্ৰস্তাৱটো গ্ৰহণ কৰিলে স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰি বিষয়টো আলোচনা কৰা হয়।

সৰলভাৱে মনত ৰাখিব পাৰি—

প্ৰশ্নকাল → চৰকাৰক প্ৰশ্ন কৰা

শূন্যকাল → জৰুৰী বিষয় উত্থাপন কৰা

মনোযোগ আকৰ্ষণী প্ৰস্তাৱ → মন্ত্ৰীৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰি বক্তব্য বিচৰা

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ → স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰি জৰুৰী নিৰ্দিষ্ট বিষয় আলোচনা কৰা

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

- Adjournment Motion = স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ

- ই কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ সৈতে জড়িত।

- বিষয়টো জৰুৰী হ’ব লাগিব।

- বিষয়টো জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব লাগিব।

- বিষয়টো কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দায়িত্বৰ সৈতে জড়িত হ’ব লাগিব।

- ই লোকসভাতহে উত্থাপন কৰিব পাৰি।

- লোকসভাৰ ক্ষেত্ৰত অধ্যক্ষৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

- ইয়াৰ জৰিয়তে স্বাভাৱিক সংসদীয় কাৰ্যসূচী আঁতৰাই বিষয়টোৰ ওপৰত আলোচনা কৰা হয়।

- ইয়াত চৰকাৰৰ কাৰ্য বা ব্যৰ্থতাৰ ওপৰত নিন্দা/ভৰ্ৎসনাৰ উপাদান থাকিব পাৰে।

- ই অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ সমান নহয়।

- ই ৰাজ্যসভাত উত্থাপন কৰিব নোৱাৰি।

সহজে মনত ৰখাৰ কৌশল

DAU Formula

D – Definite → নিৰ্দিষ্ট বিষয়

A – Urgent → জৰুৰী বিষয়

U – Union Government → কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দায়িত্ব

অৰ্থাৎ—

“নিৰ্দিষ্ট + জৰুৰী + কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দায়িত্ব = স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ”

এক শাৰীৰ সংজ্ঞা

স্থগিতাদেশ প্ৰস্তাৱ হৈছে লোকসভাৰ এনে এক সংসদীয় পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দায়িত্বৰ সৈতে জড়িত কোনো নিৰ্দিষ্ট, জৰুৰী আৰু জনস্বাৰ্থৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আলোচনা কৰিবলৈ সদনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত কৰা হয়।

উৎস

1. Constitution of India – বিশেষকৈ Article 118, সংসদৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু নিয়ম প্ৰণয়নৰ সাংবিধানিক ভিত্তি।

2. Lok Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha.

3. Rajya Sabha Secretariat – Rules of Procedure and Conduct of Business in Rajya Sabha.

4. IGNOU Study Materials – Indian Parliament and Parliamentary Procedures.

5. M. Laxmikanth, Indian Polity – Parliamentary Devices and Procedures.

6. Parliament of India – সংসদীয় কাৰ্যপদ্ধতি আৰু ব্যৱহাৰিক তথ্য।