ভূমিকা
সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা (Indus Valley Civilization) বা হৰপ্পা সভ্যতা (Harappan Civilization) প্ৰাচীন ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম প্ৰাচীন নগৰসভ্যতা। ইয়াৰ সুসংগঠিত নগৰ পৰিকল্পনা, উন্নত নিকাশী ব্যৱস্থা, পকা ইটাৰ ব্যৱহাৰ, বাণিজ্য, শিল্প-কলা আৰু ধাতু ব্যৱহাৰৰ বাবে এই সভ্যতা বিশেষভাৱে বিখ্যাত।
এই সভ্যতাৰ প্ৰথম বৃহৎ প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন হৰপ্পাত পোৱা গৈছিল। সেয়েহে ইয়াক হৰপ্পা সভ্যতা বুলিও কোৱা হয়।
Indus Valley Civilization at a Glance
বিষয়| তথ্য
সভ্যতাৰ নাম| সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা / হৰপ্পা সভ্যতা
ইংৰাজী নাম| Indus Valley Civilization / Harappan Civilization
প্ৰধান সময়কাল| প্ৰায় 2600–1900 BCE
প্ৰাথমিক হৰপ্পা পৰ্যায়| প্ৰায় 3300–2600 BCE
পৰিপক্ব হৰপ্পা পৰ্যায়| প্ৰায় 2600–1900 BCE
পৰৱৰ্তী হৰপ্পা পৰ্যায়| প্ৰায় 1900–1300 BCE
প্ৰথম আৱিষ্কৃত স্থান| হৰপ্পা
হৰপ্পা আৱিষ্কাৰ| দয়া ৰাম সাহনী, 1921
মহেঞ্জোদাৰো আৱিষ্কাৰ| ৰাখালদাস বন্দ্যোপাধ্যায়, 1922
প্ৰধান অঞ্চল| সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপত্যকা তথা উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতীয় উপমহাদেশ
বিখ্যাত বৈশিষ্ট্য| নগৰ পৰিকল্পনা আৰু নিকাশী ব্যৱস্থা
ধাতু| তাম, ব্ৰঞ্জ, সোণ, ৰূপ
লোহা| পৰিপক্ব হৰপ্পা পৰ্যায়ত লোহাৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ নাই
লিপি| এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে পাঠোদ্ধাৰ হোৱা নাই
মুখ্য জীৱিকা| কৃষি, পশুপালন, শিল্প আৰু বাণিজ্য
১. হৰপ্পা সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰ
হৰপ্পা বৰ্তমান পাকিস্তানৰ পাঞ্জাব প্ৰদেশত অৱস্থিত।
- 1921 চনত হৰপ্পাৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষ দয়া ৰাম সাহনীয়ে খনন কৰিছিল।
- 1922 চনত **ৰাখালদাস বন্দ্যোপাধ্যায় (R. D. Banerji)**য়ে মহেঞ্জোদাৰোত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱশেষ চিনাক্ত কৰিছিল।
- পিছত ছাৰ জন মাৰ্শ্বেলৰ নেতৃত্বত হৰপ্পা সভ্যতাৰ গুৰুত্ব বিশ্ববাসীৰ সন্মুখলৈ আহে।
«Exam Fact: হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ আৱিষ্কাৰ 1920ৰ দশকত হোৱাৰ ফলত ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰাচীন ইতিহাসৰ ধাৰণা আমূল সলনি হয়।»
২. হৰপ্পা সভ্যতাৰ বিস্তৃতি
হৰপ্পা সভ্যতা কেৱল সিন্ধু নদীৰ কাষতে সীমাবদ্ধ নাছিল। ইয়াৰ বিস্তৃতি বৰ্তমানৰ পাকিস্তান আৰু ভাৰতৰ বহু অংশলৈ হৈছিল।
উত্তৰ সীমা
মাণ্ডা (Manda), জম্মু অঞ্চল
দক্ষিণ সীমা
দাইমাবাদ (Daimabad), মহাৰাষ্ট্ৰ
পূব সীমা
আলমগীৰপুৰ (Alamgirpur), উত্তৰ প্ৰদেশ
পশ্চিম সীমা
সুত্কাগেন-দোৰ (Sutkagendor), বেলুচিস্তান
মনত ৰখাৰ কৌশল
উত্তৰ — মাণ্ডা
দক্ষিণ — দাইমাবাদ
পূব — আলমগীৰপুৰ
পশ্চিম — সুত্কাগেন-দোৰ
৩. প্ৰধান হৰপ্পা স্থানসমূহ
হৰপ্পা
স্থান: পাঞ্জাব, পাকিস্তান
গুৰুত্ব:
- প্ৰথমে চিনাক্ত কৰা বৃহৎ হৰপ্পা স্থান।
- শস্যাগাৰ আৰু বিভিন্ন নগৰীয় স্থাপত্যৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।
- সমাধিক্ষেত্ৰৰো প্ৰমাণ আছে।
মনত ৰাখিব:
Harappa → Dayaram Sahni → 1921
৪. মহেঞ্জোদাৰো
স্থান: সিন্ধ, পাকিস্তান
অৰ্থ: “মৃতলোকৰ টিলা” (Mound of the Dead)
বিখ্যাত নিদৰ্শন
- Great Bath (মহা স্নানাগাৰ)
- বৃহৎ ৰাজহুৱা স্থাপত্য
- পকা ইটাৰ ঘৰ
- উন্নত নিকাশী ব্যৱস্থা
- বিখ্যাত Bronze Dancing Girl
- Priest-King বুলি জনাজাত মূৰ্তি
মনত ৰাখিব:
Mohenjo-daro → Great Bath → Dancing Girl
৫. ধোলাভিৰা
স্থান: কচ্ছ, গুজৰাট
ধোলাভিৰা হৰপ্পা সভ্যতাৰ এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ নগৰ।
বৈশিষ্ট্য
- উন্নত জল সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা
- জলাধাৰ আৰু পানী ব্যৱস্থাপনা
- সুসংগঠিত নগৰ পৰিকল্পনা
- পাথৰৰ ব্যৱহাৰৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰমাণ
- বৃহৎ শিলালিপি/চিহ্নযুক্ত ফলকৰ নিদৰ্শন
Exam Fact: ধোলাভিৰা গুজৰাটৰ কচ্ছ অঞ্চলত অৱস্থিত।
৬. লোথাল
স্থান: গুজৰাট
লোথাল হৰপ্পা সভ্যতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্যিক আৰু সামুদ্ৰিক কেন্দ্ৰ আছিল।
বিখ্যাত বৈশিষ্ট্য
- Dockyard / জাহাজঘাট
- বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ
- মণি তৈয়াৰ শিল্প
- গুদামঘৰ
- জাহাজ চলাচলৰ সৈতে জড়িত স্থাপত্য
Exam Fact:
Lothal → Dockyard
৭. কালীবংগান
স্থান: ৰাজস্থান
গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য
- হাল চলোৱা কৃষিভূমিৰ প্ৰমাণ
- অগ্নিবেদী বা fire altars ৰ প্ৰমাণ
- সুসংগঠিত নগৰ পৰিকল্পনা
Exam Fact:
Kalibangan → Ploughed field
৮. ৰাখিগড়ী
স্থান: হাৰিয়ানা
ৰাখিগড়ী ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ হৰপ্পা প্ৰত্নস্থান।
ইয়াৰ পৰা নগৰ পৰিকল্পনা, বাসস্থান, সমাধি আৰু বিভিন্ন প্ৰত্নতাত্ত্বিক সামগ্ৰীৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
Exam Fact:
Rakhigarhi → Haryana
৯. বানাৱালী
স্থান: হাৰিয়ানা
বানাৱালীত হৰপ্পা সভ্যতাৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ বসতিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
১০. সুৰকোটাডা
স্থান: গুজৰাট
সুৰকোটাডা বিশেষভাৱে ঘোঁৰাৰ অৱশেষৰ দাবীৰ সৈতে জড়িত।
«Exam Note: ঘোঁৰাৰ প্ৰমাণ সম্পৰ্কে প্ৰত্নতাত্ত্বিক ব্যাখ্যা আৰু দাবীৰ মাজত মতভেদ আছে। সেয়েহে উত্তৰত “horse remains reported at Surkotada” ধৰণৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰাটো অধিক সুৰক্ষিত।»
১১. চনহুদাৰো
স্থান: সিন্ধ, পাকিস্তান
ইয়াক হৰপ্পা সভ্যতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শিল্প-কেন্দ্ৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
বিশেষত্ব
- মণি তৈয়াৰ
- শাঁখৰ সামগ্ৰী
- বিভিন্ন শিল্পকৰ্ম
- নগৰীয় কাৰুশিল্প
১২. হৰপ্পা সভ্যতাৰ নগৰ পৰিকল্পনা
হৰপ্পা সভ্যতাৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল ইয়াৰ উন্নত নগৰ পৰিকল্পনা।
বেছিভাগ বৃহৎ নগৰত ৰাস্তাবোৰ পৰিকল্পিতভাৱে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
নগৰৰ মুখ্য অংশ
সাধাৰণতে নগৰসমূহত দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ দেখা যায়:
1. Citadel — দুৰ্গ এলেকা
2. Lower Town — নিম্ন নগৰ
উচ্চ অংশত ৰাজহুৱা বা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থাপত্য আৰু নিম্ন অংশত সাধাৰণ বসতি থকা দেখা যায়।
১৩. নিকাশী ব্যৱস্থা
হৰপ্পা সভ্যতাৰ অন্যতম আশ্চৰ্যজনক বৈশিষ্ট্য আছিল উন্নত নিকাশী ব্যৱস্থা।
- পকা নলা
- ঢাকনি থকা নলা
- ঘৰ-ভিত্তিক পানী নিষ্কাশন
- ৰাস্তাৰ কাষেৰে নলা
- নলা পৰিষ্কাৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা
Exam Fact:
Harappan Civilization → Advanced Drainage System
১৪. ঘৰ-বাৰী
হৰপ্পা নগৰৰ ঘৰসমূহ সাধাৰণতে পকা ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
বহু ঘৰত দেখা যায়:
- কেন্দ্ৰীয় উঠান
- কোঠা
- কুঁৱা
- স্নানাগাৰ
- পানী নিষ্কাশনৰ ব্যৱস্থা
কিছুমান ঘৰৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত কুঁৱাৰো প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
১৫. Great Bath
Great Bath মহেঞ্জোদাৰোৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত স্থাপত্যসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।
ই এটা বৃহৎ জলাধাৰ সদৃশ স্থাপনা, যাৰ সৈতে স্নান আৰু সম্ভৱতঃ ধৰ্মীয় আচাৰৰ সম্পৰ্ক আছিল বুলি বহু ইতিহাসবিদে মত প্ৰকাশ কৰে।
Exam Fact
Great Bath → Mohenjo-daro
১৬. কৃষি
হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৰ্থনীতিৰ মূল ভিত্তি আছিল কৃষি।
প্ৰধান শস্য
- গম
- যৱ
- মটৰ
- তিল
- সৰিয়হ
- কপাহ
কপাহৰ প্ৰাচীন ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত হৰপ্পা সভ্যতা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১৭. পশুপালন
হৰপ্পাবাসীয়ে বিভিন্ন জীৱ-জন্তু পালন কৰিছিল।
প্ৰধান পশু
- গৰু
- ম'হ
- ভেড়া
- ছাগলী
- গাহৰি
- কুকুৰ
হাতী আৰু অন্যান্য জীৱ-জন্তুৰো প্ৰমাণ পোৱা যায়।
১৮. বাণিজ্য
হৰপ্পা সভ্যতাত অভ্যন্তৰীণ আৰু দূৰ-দূৰণিৰ বাণিজ্যৰ বিকাশ হৈছিল।
মেছোপটেমিয়াৰ লিখিত উৎসত হৰপ্পা অঞ্চলক Meluhha নামেৰে উল্লেখ কৰা হৈছে বুলি বহু গৱেষকে মত প্ৰকাশ কৰে।
বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত অঞ্চল
- মেছোপটেমিয়া
- আফগানিস্তান
- ইৰাণৰ অঞ্চল
- আৰব সাগৰীয় উপকূল
লোথালৰ দৰে স্থানসমূহে সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ গুৰুত্ব দেখুৱায়।
১৯. শিল্প আৰু কাৰুশিল্প
হৰপ্পাবাসী শিল্প আৰু কাৰুশিল্পত যথেষ্ট উন্নত আছিল।
উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰী
- মাটিৰ পাত্ৰ
- মণি
- শাঁখৰ সামগ্ৰী
- ধাতুৰ সামগ্ৰী
- পাথৰৰ সামগ্ৰী
- অলংকাৰ
- মূৰ্তি
২০. ধাতুবিদ্যা
হৰপ্পাবাসীয়ে বিভিন্ন ধাতুৰ ব্যৱহাৰ জানিছিল।
ব্যৱহৃত ধাতু
- তাম
- ব্ৰঞ্জ
- সোণ
- ৰূপ
- সীহ
গুৰুত্বপূৰ্ণ
লোহাৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পৰিপক্ব হৰপ্পা সভ্যতাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য নহয়।
২১. বিখ্যাত Bronze Dancing Girl
মহেঞ্জোদাৰোৰ পৰা পোৱা ব্ৰঞ্জৰ নৃত্যৰত কন্যাৰ মূৰ্তি হৰপ্পা শিল্পকলাৰ অন্যতম বিখ্যাত নিদৰ্শন।
ই Lost-Wax Technique (মোম-ঢলা পদ্ধতি) ব্যৱহাৰৰ উন্নত জ্ঞানৰ ইংগিত দিয়ে।
Exam Fact:
Dancing Girl → Mohenjo-daro → Bronze
২২. Priest-King
মহেঞ্জোদাৰোৰ পৰা পোৱা এটা পাথৰৰ মূৰ্তিক সাধাৰণতে “Priest-King” বুলি জনা যায়।
কিন্তু এই নামটো আধুনিক প্ৰত্নতাত্ত্বিক নামকৰণ; মূৰ্তিটোৱে সঁচাকৈয়ে পুৰোহিত বা ৰজাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল নে নাই সেয়া নিশ্চিত নহয়।
২৩. হৰপ্পা লিপি
হৰপ্পা সভ্যতাৰ নিজস্ব লিপি আছিল।
বৈশিষ্ট্য
- চিহ্ন বা symbols ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
- মোহৰ, মৃৎপাত্ৰ আৰু বিভিন্ন সামগ্ৰীত চিহ্ন পোৱা গৈছে।
- লিপিখন এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে পাঠোদ্ধাৰ হোৱা নাই।
- সেয়েহে হৰপ্পাবাসীৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক জীৱনৰ বহু কথা প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বুজিব লাগে।
Exam Fact:
Indus Script → Undeciphered
২৪. ধৰ্মীয় বিশ্বাস
হৰপ্পাবাসীৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বিষয়ে নিশ্চিত তথ্য সীমিত। প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শনৰ ভিত্তিত বিভিন্ন অনুমান কৰা হয়।
সম্ভাৱ্য ধৰ্মীয় বৈশিষ্ট্য
- মাতৃদেৱীৰ পূজাৰ সম্ভাৱ্য প্ৰমাণ
- প্ৰকৃতি আৰু জীৱ-জন্তুৰ প্ৰতি ধৰ্মীয় গুৰুত্ব
- বৃক্ষ পূজাৰ সম্ভাৱ্য প্ৰমাণ
- পশুপতি সদৃশ মূৰ্তি
- বিভিন্ন প্ৰতীক আৰু তাবিজ
গুৰুত্বপূৰ্ণ সাৱধানতা
হৰপ্পা ধৰ্ম সম্পৰ্কে বহু ব্যাখ্যা অনুমানভিত্তিক। সেয়েহে “নিশ্চিতভাৱে” বুলি লিখাৰ সলনি “সম্ভৱতঃ” বা “সম্ভাৱ্য” ব্যৱহাৰ কৰাটো ইতিহাসভিত্তিক উত্তৰৰ বাবে অধিক উপযুক্ত।
২৫. মাতৃদেৱী
বহু মহিলা মূৰ্তিৰ ভিত্তিত কিছুমান গৱেষকে fertility বা মাতৃদেৱী পূজাৰ সম্ভাৱনা প্ৰকাশ কৰিছে।
কিন্তু এই মূৰ্তিসমূহৰ উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে সম্পূৰ্ণ নিশ্চিত প্ৰমাণ নাই।
২৬. পশুপতি মূৰ্তি
মহেঞ্জোদাৰোৰ এটা বিখ্যাত মোহৰত শিঙযুক্ত এটা কেন্দ্ৰীয় আকৃতি আৰু তাৰ চাৰিওফালে জীৱ-জন্তুৰ চিত্ৰ দেখা যায়।
ইয়াক বহুদিন ধৰি “Pashupati Seal” বুলি কোৱা হয়।
কিছুমান ইতিহাসবিদে ইয়াক পিছৰ যুগৰ শিৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছে, কিন্তু এই ব্যাখ্যা নিশ্চিতভাৱে প্ৰমাণিত নহয়।
২৭. হৰপ্পা সভ্যতাৰ সামাজিক জীৱন
হৰপ্পা সমাজ নগৰভিত্তিক আৰু সংগঠিত আছিল।
সমাজত সম্ভৱতঃ বিভিন্ন পেছাৰ লোক আছিল:
- কৃষক
- বণিক
- কাৰিকৰ
- কুমাৰ
- ধাতু শিল্পী
- নিৰ্মাণ কৰ্মী
- প্ৰশাসনিক/বিশেষজ্ঞ শ্ৰেণী
ঘৰৰ আকাৰ আৰু নগৰীয় স্থাপত্যৰ পাৰ্থক্যৰ পৰা সামাজিক বৈষম্যৰ কিছু ইংগিত পোৱা যায়।
২৮. ওজন আৰু পৰিমাপ
হৰপ্পা সভ্যতাত মানক ওজন আৰু পৰিমাপ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
এই ব্যৱস্থাই বাণিজ্য আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত নিয়ম-শৃংখলা বজাই ৰখাত সহায় কৰিছিল।
Exam Fact:
Harappan Civilization → Standardized Weights and Measures
২৯. মোহৰ
হৰপ্পা সভ্যতাৰ steatite seals অতি বিখ্যাত।
মোহৰত দেখা যায়:
- জীৱ-জন্তু
- বিভিন্ন চিহ্ন
- হৰপ্পা লিপিৰ চিহ্ন
Unicorn seal বিশেষভাৱে বিখ্যাত।
৩০. পৰিবহণ
হৰপ্পাবাসীয়ে স্থল আৰু জলপথ দুয়োটাই ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণে ইংগিত দিয়ে।
- গাড়ী
- নাও
- সামুদ্ৰিক বাণিজ্য
লোথালৰ ডকইয়াৰ্ডে জলপথৰ গুৰুত্বৰ কথা সূচায়।
৩১. হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ কাৰণ
হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতন এটা একক ঘটনাৰ ফল বুলি নিশ্চিতভাৱে কোৱা কঠিন।
সম্ভাৱ্য কাৰণসমূহ:
১. জলবায়ু পৰিৱৰ্তন
জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনে কৃষি আৰু বসতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
২. নদীৰ গতিপথৰ পৰিৱৰ্তন
নদীৰ গতিপথ সলনি হোৱাৰ ফলত বহু বসতি ক্ষতিগ্ৰস্ত হ'ব পাৰে।
৩. বানপানী
কিছুমান স্থানত বানপানীৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
৪. কৃষি আৰু অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ পৰিৱৰ্তন
দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱেশগত পৰিৱৰ্তনে অৰ্থনীতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
৫. বাণিজ্যিক নেটৱৰ্কৰ দুৰ্বলতা
দূৰ-দূৰণিৰ বাণিজ্য হ্ৰাস পোৱাটোৱেও নগৰীয় সভ্যতাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
«গুৰুত্বপূৰ্ণ: পুৰণি “Aryan invasion” তত্ত্বক হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ একমাত্ৰ নিশ্চিত কাৰণ হিচাপে আধুনিক ইতিহাসচৰ্চাত গ্ৰহণ কৰা নহয়।»
৩২. হৰপ্পা সভ্যতাৰ পতনৰ বৈশিষ্ট্য
প্ৰায় 1900 BCEৰ পৰা পৰিপক্ব হৰপ্পা নগৰ সভ্যতাৰ নগৰীয় বৈশিষ্ট্যসমূহ ক্ৰমে হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে।
ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে মানুহ হঠাতে সম্পূৰ্ণৰূপে অদৃশ্য হৈ গৈছিল। বৰং বহু অঞ্চলত Late Harappan বা পৰৱৰ্তী হৰপ্পা সংস্কৃতি অব্যাহত আছিল।
৩৩. গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান আৰু বিশেষত্ব
স্থান| বৰ্তমান অঞ্চল| বিশেষত্ব
হৰপ্পা| পাকিস্তান| প্ৰথমে চিনাক্ত কৰা বৃহৎ স্থান
মহেঞ্জোদাৰো| পাকিস্তান| Great Bath, Dancing Girl
ধোলাভিৰা| গুজৰাট| জল সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা
লোথাল| গুজৰাট| Dockyard
কালীবংগান| ৰাজস্থান| Ploughed field
ৰাখিগড়ী| হাৰিয়ানা| বৃহৎ হৰপ্পা স্থান
বানাৱালী| হাৰিয়ানা| হৰপ্পা বসতি
সুৰকোটাডা| গুজৰাট| ঘোঁৰাৰ অৱশেষৰ দাবী
চনহুদাৰো| পাকিস্তান| কাৰুশিল্প কেন্দ্ৰ
আলমগীৰপুৰ| উত্তৰ প্ৰদেশ| পূব সীমাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান
সুত্কাগেন-দোৰ| বেলুচিস্তান| পশ্চিম সীমাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান
৩৪. অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ “Site → Feature” তালিকা
Harappa → Cemetery/Granary-related remains
Mohenjo-daro → Great Bath
Lothal → Dockyard
Kalibangan → Ploughed Field
Dholavira → Water Management
Chanhudaro → Craft Production
Rakhigarhi → Haryana
Surkotada → Horse remains reported
৩৫. প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
ব্যক্তিত্ব
- দয়া ৰাম সাহনী → হৰপ্পা খনন, 1921
- ৰাখালদাস বন্দ্যোপাধ্যায় → মহেঞ্জোদাৰো, 1922
- জন মাৰ্শ্বেল → হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অধ্যয়নৰ সৈতে জড়িত গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি
স্থান
- Great Bath → মহেঞ্জোদাৰো
- Dockyard → লোথাল
- Ploughed Field → কালীবংগান
- Water Reservoirs → ধোলাভিৰা
অৰ্থনীতি
- কৃষি
- পশুপালন
- বাণিজ্য
- কাৰুশিল্প
- ধাতুশিল্প
লিপি
অপাঠোদ্ধাৰিত (Undeciphered)
৩৬. ADRE / SSC / UPSC / APSCৰ বাবে One-Liner Revision
1. হৰপ্পা সভ্যতাক Indus Valley Civilization বুলিও কোৱা হয়।
2. হৰপ্পা সভ্যতাৰ পৰিপক্ব পৰ্যায় প্ৰায় 2600–1900 BCE।
3. হৰপ্পা পাকিস্তানৰ পাঞ্জাবত অৱস্থিত।
4. মহেঞ্জোদাৰো পাকিস্তানৰ সিন্ধ প্ৰদেশত অৱস্থিত।
5. Great Bath মহেঞ্জোদাৰোত পোৱা যায়।
6. লোথাল গুজৰাটত অৱস্থিত।
7. লোথালৰ সৈতে Dockyard জড়িত।
8. কালীবংগান ৰাজস্থানত অৱস্থিত।
9. কালীবংগানত হাল চলোৱা কৃষিভূমিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
10. ধোলাভিৰা গুজৰাটৰ কচ্ছ অঞ্চলত অৱস্থিত।
11. ধোলাভিৰা জল সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ বাবে বিখ্যাত।
12. ৰাখিগড়ী হাৰিয়ানাত অৱস্থিত।
13. হৰপ্পা 1921 চনত দয়া ৰাম সাহনীৰ খননৰ সৈতে জড়িত।
14. মহেঞ্জোদাৰো 1922 চনত R. D. Banerjiৰ খননৰ সৈতে জড়িত।
15. হৰপ্পা লিপি এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে পাঠোদ্ধাৰ হোৱা নাই।
16. হৰপ্পাবাসীয়ে তাম আৰু ব্ৰঞ্জ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
17. হৰপ্পা সভ্যতাৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য আছিল উন্নত নিকাশী ব্যৱস্থা।
18. হৰপ্পা সভ্যতাত মানক ওজন-পৰিমাপ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ আছে।
19. হৰপ্পা সভ্যতাৰ অৰ্থনীতিৰ মূল ভিত্তি আছিল কৃষি।
20. মেছোপটেমিয়াৰ উৎসত Meluhha নামৰ অঞ্চলৰ উল্লেখ পোৱা যায়, যাক বহু গৱেষকে হৰপ্পা অঞ্চলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰে।
৩৭. সম্ভাৱ্য MCQ
Q1. হৰপ্পা সভ্যতাৰ বিখ্যাত Great Bath ক'ত পোৱা গৈছে?
A) হৰপ্পা
B) মহেঞ্জোদাৰো
C) লোথাল
D) কালীবংগান
উত্তৰ: B) মহেঞ্জোদাৰো
Q2. লোথাল কিহৰ বাবে বিখ্যাত?
A) Great Bath
B) Dockyard
C) Ploughed Field
D) বৃহৎ সমাধিক্ষেত্ৰ
উত্তৰ: B) Dockyard
Q3. কালীবংগানত কোনটো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ পোৱা গৈছে?
A) Dockyard
B) Ploughed Field
C) Great Bath
D) বৃহৎ বন্দৰ
উত্তৰ: B) Ploughed Field
Q4. ধোলাভিৰা কিহৰ বাবে বিশেষভাৱে জনাজাত?
A) জল সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা
B) লোথালৰ বন্দৰ
C) Great Bath
D) মোগল স্থাপত্য
উত্তৰ: A) জল সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা
Q5. হৰপ্পা খননৰ সৈতে কোনজন জড়িত?
A) দয়া ৰাম সাহনী
B) ৰবাৰ্ট ক্লাইভ
C) আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম
D) জেমছ প্ৰিন্সেপ
উত্তৰ: A) দয়া ৰাম সাহনী
Q6. হৰপ্পা সভ্যতাৰ লিপিৰ অৱস্থা কি?
A) সম্পূৰ্ণ পাঠোদ্ধাৰ হৈছে
B) আংশিকভাৱে পাঠোদ্ধাৰ হৈছে
C) এতিয়াও অপাঠোদ্ধাৰিত
D) কোনো লিপি নাছিল
উত্তৰ: C) এতিয়াও অপাঠোদ্ধাৰিত
উপসংহাৰ
সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা বা হৰপ্পা সভ্যতা প্ৰাচীন ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ নগৰসভ্যতাৰ এক অসাধাৰণ উদাহৰণ। ইয়াৰ নগৰ পৰিকল্পনা, উন্নত নিকাশী ব্যৱস্থা, জল সংৰক্ষণ, মানক ওজন-পৰিমাপ, বাণিজ্য, শিল্প-কলা আৰু ধাতুশিল্প প্ৰাচীন সমাজৰ উন্নত সংগঠনৰ পৰিচয় দিয়ে।
ADRE, APSC, UPSC, SSC, Railway আৰু অন্যান্য প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে স্থান আৰু বিশেষত্ব, Great Bath, Dockyard, Ploughed Field, হৰপ্পা লিপি, কৃষি, বাণিজ্য আৰু সভ্যতাৰ পতনৰ কাৰণ বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
Title: Indus Valley Civilization in Assamese: সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ সম্পূৰ্ণ নোট
Description: ADRE, APSC, UPSC, SSC আৰু অন্যান্য প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া নোট। হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, ধোলাভিৰা, লোথাল, কালীবংগান, নগৰ পৰিকল্পনা, ধৰ্ম, অৰ্থনীতি, লিপি, বাণিজ্য আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ তথ্য জানক।
Focus Keywords: Indus Valley Civilization in Assamese, সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা, হৰপ্পা সভ্যতা, Harappan Civilization Assamese, Indus Valley Civilization notes, ADRE History Notes Assamese, APSC History Notes, হৰপ্পা সভ্যতাৰ স্থান, মহেঞ্জোদাৰো, লোথাল, ধোলাভিৰা, কালীবংগান
Website Category: Ancient Indian History / ADRE Notes / General Knowledge / Competitive Exam Notes
Comments
Post a Comment
Comment