১. পৰিচয়
ড° ভীমৰাও ৰামজি আম্বেদকাৰ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অন্যতম প্ৰধান স্থপতি আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ শক্তিশালী সমৰ্থক আছিল। স্থানীয় শাসন, বিশেষকৈ গ্ৰাম পঞ্চায়ত আৰু গাঁওভিত্তিক শাসনব্যৱস্থা সম্পৰ্কে তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী আছিল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। তেওঁ গণতন্ত্ৰক কেৱল নিৰ্বাচন বা সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ ব্যৱস্থা হিচাপে নেদেখি স্বাধীনতা, সমতা, ভ্ৰাতৃত্ব আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰিছিল।
আম্বেদকাৰে ভাৰতীয় গাঁৱৰ সামাজিক বাস্তৱতা—বিশেষকৈ জাতিভেদ, অস্পৃশ্যতা, সামাজিক বৈষম্য আৰু ক্ষমতাশালী গোষ্ঠীৰ আধিপত্য—ৰ প্ৰতি গভীৰ সমালোচনামূলক দৃষ্টিভংগী ৰাখিছিল। সেয়েহে তেওঁ পৰম্পৰাগত গাঁও সমাজক স্বাভাৱিকভাৱে গণতান্ত্ৰিক বুলি গ্ৰহণ কৰা নাছিল।
২. গাঁও সম্পৰ্কে আম্বেদকাৰৰ দৃষ্টিভংগী
আম্বেদকাৰৰ মতে ভাৰতীয় গাঁওসমূহ কেৱল শান্তিপূৰ্ণ আৰু সমতাভিত্তিক সামাজিক একক নাছিল। বহু গাঁৱত জাতি আৰু সামাজিক স্তৰভেদে মানুহৰ মাজত গভীৰ বিভাজন আছিল।
তেওঁৰ দৃষ্টিত পৰম্পৰাগত গাঁও সমাজত—
জাতিভেদ প্ৰথা শক্তিশালী আছিল।
নিম্নবৰ্গ আৰু দলিতসকলে বৈষম্যৰ সন্মুখীন হৈছিল।
সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষমতা কিছুমান প্ৰভাৱশালী গোষ্ঠীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত আছিল।
সকলো নাগৰিকে সমান ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ নাপাইছিল।
সামাজিক সমতা অবিহনে কেৱল স্থানীয় নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰিলেই প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা নহয়।
সেয়েহে আম্বেদকাৰৰ বাবে “গাঁও” আৰু “গণতান্ত্ৰিক গাঁও” একে কথা নাছিল।
৩. গাঁও পঞ্চায়তৰ বিষয়ে আম্বেদকাৰৰ মত
আম্বেদকাৰ গাঁও পঞ্চায়তৰ ধাৰণাৰ সম্পূৰ্ণ বিৰোধী নাছিল। কিন্তু তেওঁ বিচাৰিছিল যে স্থানীয় শাসনব্যৱস্থা সংবিধানিক মূল্যবোধ, সমতা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হওক।
তেওঁৰ মূল চিন্তা আছিল—যদি গাঁও পঞ্চায়তৰ ক্ষমতা স্থানীয়ভাৱে প্ৰভাৱশালী আৰু উচ্চজাতিৰ লোকসকলৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হয়, তেন্তে দলিত আৰু পিছপৰা লোকসকলৰ অধিকাৰ বিপন্ন হ'ব পাৰে।
সেয়েহে স্থানীয় স্বায়ত্তশাসনৰ সৈতে সামাজিক সুৰক্ষা আৰু সংখ্যালঘু/দুৰ্বল গোষ্ঠীৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
৪. সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ শাসনৰ সমালোচনা
আম্বেদকাৰে কেৱল সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ ভিত্তিত গণতন্ত্ৰ চলোৱাৰ বিপদৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল।
গাঁও এখনত যদি কোনো এটা সামাজিক বা জাতিগত গোষ্ঠী সংখ্যাগৰিষ্ঠ হয় আৰু সেই গোষ্ঠীয়ে পঞ্চায়তৰ সকলো ক্ষমতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তেন্তে সংখ্যালঘু বা দলিত লোকসকলৰ অধিকাৰ ক্ষুণ্ণ হ'ব পাৰে।
সেয়েহে তেওঁৰ গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণাত—
সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ শাসন + মৌলিক অধিকাৰৰ সুৰক্ষা + সামাজিক সমতা = প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰ।
৫. সামাজিক গণতন্ত্ৰ
আম্বেদকাৰৰ স্থানীয় শাসনৰ চিন্তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল সামাজিক গণতন্ত্ৰ।
তেওঁ গণতন্ত্ৰৰ তিনিটা মূল মূল্যবোধৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল—
স্বাধীনতা
প্ৰত্যেক ব্যক্তিয়ে নিজৰ অধিকাৰ আৰু মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা লাভ কৰিব লাগে।
সমতা
জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা সামাজিক স্থিতিৰ ভিত্তিত বৈষম্য থাকিব নালাগে।
ভ্ৰাতৃত্ব
সমাজৰ সকলো মানুহৰ মাজত পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু ঐক্য থাকিব লাগে।
স্থানীয় স্বশাসন ব্যৱস্থা সফল হ'বলৈ এই তিনিটা মূল্যবোধ বাস্তৱ জীৱনত প্ৰয়োগ কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।
৬. দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষা
আম্বেদকাৰৰ বাবে স্থানীয় শাসনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আছিল দুৰ্বল আৰু বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা।
বিশেষকৈ তেওঁ দলিত আৰু সামাজিকভাৱে পিছপৰা লোকসকলৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
স্থানীয় শাসনত—
সকলো শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধিত্ব,
বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা,
ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ,
শিক্ষা আৰু সচেতনতা,
সামাজিক ন্যায়
নিশ্চিত কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।
৭. সংবিধানিক সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা
আম্বেদকাৰৰ চিন্তাত সংবিধান আছিল ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম।
স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন থাকিলেও যদি স্থানীয় সংখ্যাগৰিষ্ঠই সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ উলংঘন কৰে, তেন্তে কেন্দ্ৰীয় সংবিধানিক ব্যৱস্থাই সেই অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিব লাগিব।
অৰ্থাৎ—
> স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন সংবিধানৰ ওপৰত নহয়; ই সংবিধানিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ অধীনত থাকিব লাগে।
৮. পঞ্চায়ত আৰু গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ
আম্বেদকাৰৰ চিন্তাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি ক'ব পাৰি যে স্থানীয় শাসনব্যৱস্থাই সাধাৰণ মানুহক ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে সংযুক্ত কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
পঞ্চায়তৰ জৰিয়তে নাগৰিকে—
স্থানীয় সমস্যা উত্থাপন কৰিব পাৰে।
উন্নয়নমূলক সিদ্ধান্তত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
স্থানীয় প্ৰতিনিধিক জবাবদিহি কৰিব পাৰে।
চৰকাৰী আঁচনিৰ সুবিধা লাভৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা ল'ব পাৰে।
ৰাজনৈতিক সচেতনতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
কিন্তু এই অংশগ্ৰহণ সমতাভিত্তিক হোৱাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
৯. সংবিধান আৰু স্থানীয় শাসন
ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল ৰূপত পঞ্চায়তক পৃথক সাংবিধানিক স্থানীয় স্বশাসন প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে শক্তিশালীভাৱে স্থান দিয়া হোৱা নাছিল। অৱশ্যে অনুচ্ছেদ ৪০-ত ৰাজ্যক গাঁও পঞ্চায়ত সংগঠিত কৰি সিহঁতক স্বশাসনৰ একক হিচাপে কাম কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় ক্ষমতা দিয়াৰ দিশত পদক্ষেপ ল'বলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল।
পৰৱৰ্তী সময়ত ৭৩তম সংবিধান সংশোধন আইন, ১৯৯২ৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে সাংবিধানিক মৰ্যাদা লাভ কৰে।
ইয়াৰ ফলত—
গাঁও পঞ্চায়ত,
পঞ্চায়ত সমিতি,
জিলা পৰিষদ
এই তিনিস্তৰীয় ব্যৱস্থাই অধিক সাংবিধানিক ভিত্তি লাভ কৰে।
১০. আম্বেদকাৰৰ দৃষ্টিভংগীৰ গুৰুত্ব
আজিৰ ভাৰতীয় স্থানীয় শাসনব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত আম্বেদকাৰৰ চিন্তাৰ গুৰুত্ব বিশেষভাৱে দেখা যায়।
(ক) সামাজিক ন্যায়
স্থানীয় শাসনে সমাজৰ পিছপৰা আৰু বঞ্চিত লোকসকলক মূলসুঁতিলৈ আনিব লাগে।
(খ) প্ৰতিনিধিত্ব
পঞ্চায়তত বিভিন্ন সামাজিক গোষ্ঠীৰ প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(গ) ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ
স্থানীয় সমস্যা স্থানীয় পৰ্যায়তে সমাধান কৰাৰ সুযোগ থাকিব লাগে।
(ঘ) জবাবদিহিতা
স্থানীয় প্ৰতিনিধিসকলে জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ হ'ব লাগে।
(ঙ) সংবিধানিক মূল্যবোধ
স্থানীয় শাসনে স্বাধীনতা, সমতা আৰু ন্যায়ৰ নীতি অনুসৰণ কৰিব লাগে।
১১. আম্বেদকাৰৰ দৃষ্টিভংগীৰ মূল বৈশিষ্ট্য
বিষয় আম্বেদকাৰৰ দৃষ্টিভংগী
গাঁও সমাজ সামাজিক বৈষম্য থকা বাস্তৱ সামাজিক একক
পঞ্চায়ত গণতান্ত্ৰিক হ'ব পাৰে, কিন্তু সামাজিক ন্যায় নিশ্চিত হ'ব লাগিব
সংখ্যাগৰিষ্ঠতা সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ ক্ষুণ্ণ কৰিব নালাগে
দলিত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক সুৰক্ষা প্ৰয়োজন
গণতন্ত্ৰ কেৱল ভোটদান নহয়; সামাজিক সমতাও প্ৰয়োজন
স্থানীয় শাসন সংবিধানিক নীতিৰ অধীনত চলিব লাগে
মূল মূল্যবোধ স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব
লক্ষ্য সামাজিক ন্যায় আৰু প্ৰকৃত গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ
১২. সমালোচনামূলক মূল্যায়ন
আম্বেদকাৰৰ গাঁও আৰু স্থানীয় শাসন সম্পৰ্কীয় দৃষ্টিভংগী সেই সময়ৰ সামাজিক বাস্তৱতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল। তেওঁৰ সমালোচনাৰ মূল লক্ষ্য আছিল পৰম্পৰাগত গাঁও সমাজত থকা জাতিভিত্তিক বৈষম্য আৰু ক্ষমতাৰ অসম বণ্টন।
তেওঁৰ দৃষ্টিভংগীৰ ইতিবাচক দিশ হৈছে যে তেওঁ স্থানীয় গণতন্ত্ৰক কেৱল ক্ষমতা বিকেন্দ্ৰীকৰণ হিচাপে নেদেখি সামাজিক ন্যায়ৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল।
আনহাতে, ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক বিকাশৰ লগে লগে পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থাই স্থানীয় অংশগ্ৰহণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম হিচাপে বিকশিত হৈছে। বিশেষকৈ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাই মহিলা, অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছে।
পৰীক্ষাৰ বাবে ১০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ পইণ্ট
1. আম্বেদকাৰ সামাজিক ন্যায়ভিত্তিক গণতন্ত্ৰৰ সমৰ্থক আছিল।
2. তেওঁ পৰম্পৰাগত গাঁও সমাজক সম্পূৰ্ণ সমতাভিত্তিক বুলি মানি লোৱা নাছিল।
3. জাতিভেদ আৰু সামাজিক বৈষম্য তেওঁৰ গাঁও সম্পৰ্কীয় সমালোচনাৰ কেন্দ্ৰত আছিল।
4. কেৱল সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ শাসনক তেওঁ যথেষ্ট বুলি গণ্য কৰা নাছিল।
5. সংখ্যালঘু আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
6. স্থানীয় শাসন সংবিধানিক অধিকাৰ আৰু মূল্যবোধৰ অধীনত থাকিব লাগে।
7. স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব গণতন্ত্ৰৰ মৌলিক মূল্যবোধ।
8. সামাজিক গণতন্ত্ৰ অবিহনে ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ অসম্পূৰ্ণ।
9. স্থানীয় শাসনত সকলো শ্ৰেণীৰ অৰ্থপূৰ্ণ অংশগ্ৰহণ প্ৰয়োজন।
10. আম্বেদকাৰৰ চিন্তাই ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰত সামাজিক ন্যায়ৰ গুৰুত্ব স্পষ্ট কৰে।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে, ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ স্থানীয় গ্ৰাম্য শাসন সম্পৰ্কীয় চিন্তাক **“বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ সৈতে সামাজিক ন্যায়”**ৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা বুজিব পাৰি। তেওঁৰ বাবে প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰ তেতিয়াহে সফল হ'ব যেতিয়া সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীয়ে সমান মৰ্যাদা, অধিকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ লাভ কৰিব। সেয়েহে তেওঁৰ চিন্তা ভাৰতীয় পঞ্চায়তী ৰাজ আৰু স্থানীয় গণতন্ত্ৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
Comments
Post a Comment
Comment