মহাত্মা গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনা

 Critique of Modern Civilisation

আৰম্ভণি

মহাত্মা গান্ধীৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাত আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দখল কৰি আছে। গান্ধীয়ে বিশেষকৈ 1909 চনত ৰচনা কৰা Hind Swaraj (Indian Home Rule) গ্ৰন্থত আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাৰ স্বৰূপ, ইয়াৰ মূল্যবোধ আৰু ইয়াৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু নৈতিক পৰিণতিৰ গভীৰ সমালোচনা কৰিছিল।

গান্ধীৰ সমালোচনাৰ মূল লক্ষ্য কেৱল আধুনিক বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি বা যন্ত্ৰ নাছিল। তেওঁৰ আপত্তি আছিল এনে এক সভ্যতাৰ বিৰুদ্ধে যিয়ে ভৌতিক উন্নতি, সীমাহীন ভোগ, প্ৰতিযোগিতা, বস্তুবাদ আৰু যান্ত্ৰিক উৎপাদনক মানৱ কল্যাণ আৰু নৈতিক উন্নতিৰ ওপৰত স্থান দিছিল।

গান্ধীৰ মতে কোনো এখন সমাজক কেৱল ইয়াৰ ধন-সম্পদ, বৃহৎ উদ্যোগ, যাতায়াত ব্যৱস্থা বা বৈজ্ঞানিক অগ্ৰগতিৰ দ্বাৰা উন্নত বুলি ক’ব নোৱাৰি। প্ৰকৃত সভ্যতাৰ মাপকাঠি হ’ব লাগে মানুহৰ নৈতিক উন্নতি, আত্ম-সংযম, সামাজিক কল্যাণ আৰু মানৱীয় মৰ্যাদা।

সেয়েহে গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনা মূলতঃ নৈতিক আৰু মানৱকেন্দ্ৰিক সমালোচনা।

আধুনিক সভ্যতাৰ গান্ধীয় অৰ্থ

গান্ধীৰ মতে আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাই মানুহৰ জীৱনৰ লক্ষ্যক অধিকাংশ ক্ষেত্ৰতে ভৌতিক সুখ আৰু বস্তুগত উন্নতিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে।

আধুনিক সভ্যতাই মানুহক অধিক সামগ্ৰী, অধিক সুবিধা আৰু অধিক ভোগৰ আকাংক্ষাৰ ফালে লৈ যায়। কিন্তু মানুহৰ প্ৰয়োজন আৰু আকাংক্ষাৰ মাজত পাৰ্থক্য নকৰিলে ভোগৰ কোনো সীমা নাথাকে।

গান্ধীৰ দৃষ্টিত এনে সভ্যতাৰ সমস্যা হ’ল—

ভৌতিক উন্নতি ≠ নৈতিক উন্নতি।

এখন সমাজ বৈজ্ঞানিক আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে উন্নত হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই সমাজৰ মানুহ যদি অধিক লোভী, স্বাৰ্থপৰ, হিংস্ৰ বা অসন্তুষ্ট হৈ পৰে, তেন্তে সেই উন্নতিক প্ৰকৃত সভ্যতা বুলি ক’ব নোৱাৰি।

আধুনিক সভ্যতা আৰু বস্তুবাদ

গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনাৰ কেন্দ্ৰত আছিল বস্তুবাদ (Materialism)।

আধুনিক সভ্যতাই জীৱনৰ সফলতাক ধন, সম্পত্তি, উৎপাদন আৰু ভোগৰ পৰিমাণেৰে জুখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে বুলি গান্ধীয়ে সমালোচনা কৰিছিল।

তেওঁৰ মতে মানুহৰ প্ৰকৃত সুখ কেৱল অধিক সম্পত্তি বা অধিক ভোগৰ পৰা নাহে। মানুহৰ সুখৰ সৈতে নৈতিকতা, আত্ম-সংযম, সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু মানসিক শান্তিও জড়িত।

সেয়েহে গান্ধীৰ বিকল্প ধাৰণাত—

সীমাহীন ভোগৰ পৰিৱৰ্তে সীমিত প্ৰয়োজন আৰু আত্ম-সংযম।

আধুনিক সভ্যতা আৰু সীমাহীন ভোগ

গান্ধীৰ মতে আধুনিক সভ্যতাই মানুহৰ ইচ্ছা আৰু ভোগৰ আকাংক্ষা ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি কৰে।

এটা প্ৰয়োজন পূৰণ হোৱাৰ পিছত নতুন প্ৰয়োজন সৃষ্টি হয়। ফলত মানুহ অধিক উৎপাদন, অধিক উপাৰ্জন আৰু অধিক ভোগৰ এক অন্তহীন চক্ৰত সোমাই পৰে।

এই প্ৰক্ৰিয়াই—

- লোভ বৃদ্ধি কৰে;

- সম্পদৰ ওপৰত অধিক চাপ সৃষ্টি কৰে;

- সামাজিক বৈষম্য বৃদ্ধি কৰিব পাৰে;

- মানুহক বস্তুৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল কৰে; আৰু

- আত্ম-সংযমৰ মূল্য হ্ৰাস কৰে।

গান্ধীৰ মতে সভ্যতাৰ উদ্দেশ্য মানুহৰ ইচ্ছা বৃদ্ধি কৰা নহয়, ইচ্ছাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰাত সহায় কৰা।

নৈতিক উন্নতি বনাম ভৌতিক উন্নতি

গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনাৰ এটা মূল বিষয় আছিল ভৌতিক অগ্ৰগতি আৰু নৈতিক অগ্ৰগতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য।

আধুনিক সমাজে বিজ্ঞান, চিকিৎসা, যোগাযোগ, পৰিবহণ আৰু উৎপাদনত অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে। কিন্তু এই অগ্ৰগতিয়ে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে মানুহক নৈতিকভাৱে উন্নত নকৰে।

গান্ধীৰ মতে প্ৰশ্নটো কেৱল—

“মানুহে কি কৰিব পাৰে?”এইটো নহয়। ইয়াৰ লগতে প্ৰশ্ন হ’ব লাগে -“মানুহে কি কৰা উচিত?”

অৰ্থাৎ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ ক্ষমতাক নৈতিক বিচাৰ-বুদ্ধিৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে।

আধুনিক সভ্যতা আৰু যন্ত্ৰ

গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনাত যন্ত্ৰ (Machinery) এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।

গান্ধীয়ে সকলো যন্ত্ৰ বা প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ বিৰোধিতা কৰা নাছিল। তেওঁৰ আপত্তি আছিল এনে যান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে যিয়ে—

- মানুহৰ শ্ৰমৰ মূল্য হ্ৰাস কৰে;

- ব্যাপক নিবনুৱা সৃষ্টি কৰিব পাৰে;

- উৎপাদনৰ ওপৰত সম্পদশালীসকলৰ নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি কৰে;

- সম্পদ আৰু ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰীকৰণ ঘটায়; আৰু

- ক্ষুদ্ৰ উৎপাদক আৰু পৰম্পৰাগত জীৱিকাক দুৰ্বল কৰে।

বিশেষকৈ ভাৰতৰ দৰে বিপুল জনসংখ্যা আৰু সীমিত কৰ্মসংস্থাপনৰ দেশত বৃহৎ পৰিসৰৰ যান্ত্ৰিক উৎপাদনৰ সামাজিক পৰিণতিৰ বিষয়ে গান্ধী চিন্তিত আছিল।

তেওঁৰ প্ৰশ্ন আছিল—যদি যন্ত্ৰই উৎপাদন বৃদ্ধি কৰে কিন্তু বহু মানুহৰ জীৱিকা নষ্ট কৰে, তেন্তে সেই উৎপাদন কিমানখিনি মানৱ কল্যাণমূলক?

উৎপাদন ব্যৱস্থা আৰু শ্ৰম

গান্ধীৰ মতে অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ লক্ষ্য কেৱল অধিক উৎপাদন হোৱা উচিত নহয়। ইয়াৰ সৈতে মানুহৰ জীৱিকা আৰু মৰ্যাদাও জড়িত।

তেওঁ “production by the masses”-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। অৰ্থাৎ উৎপাদন ব্যৱস্থাত সাধাৰণ মানুহৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ আৰু জীৱিকাৰ সুযোগ থাকিব লাগে।

ইয়াৰ বিপৰীতে অতি বৃহৎ কেন্দ্ৰীভূত উদ্যোগে উৎপাদনক কিছুমান বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান বা পুঁজিপতিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত কৰিব পাৰে।

সেয়েহে গান্ধীৰ অৰ্থনৈতিক চিন্তাত—

মানুহৰ বাবে উৎপাদন > কেৱল বজাৰৰ বাবে উৎপাদন।

আধুনিক সভ্যতা আৰু পুঁজিবাদ

গান্ধীয়ে আধুনিক পুঁজিবাদী অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ কিছুমান দিশৰো সমালোচনা কৰিছিল।

তেওঁৰ মতে সম্পদ আৰু উৎপাদনৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা ব্যক্তিগত নিয়ন্ত্ৰণে অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।

যেতিয়া কিছুমান লোকৰ হাতত বিপুল সম্পদ আৰু আনহাতে বৃহৎ সংখ্যক মানুহৰ হাতত সীমিত সম্পদ থাকে, তেতিয়া সমাজত শোষণ আৰু অসাম্যৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

ইয়াৰ বিকল্প হিচাপে গান্ধীয়ে Trusteeship বা ন্যাসীত্বৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। সম্পদশালী ব্যক্তিয়ে নিজৰ সম্পদক কেৱল ব্যক্তিগত ভোগৰ বস্তু হিচাপে নহয়, সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

আধুনিক সভ্যতা আৰু প্ৰতিযোগিতা

গান্ধীৰ মতে সীমাহীন প্ৰতিযোগিতাই মানুহৰ মাজত সহযোগিতাৰ পৰিৱৰ্তে স্বাৰ্থপৰতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।

আধুনিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাত অধিক উৎপাদন আৰু অধিক লাভৰ প্ৰতিযোগিতাই—

- মানুহক অধিক ভোগৰ প্ৰতি উৎসাহিত কৰে;

- শ্ৰমৰ শোষণ ঘটাব পাৰে;

- সম্পদৰ অসম বণ্টন সৃষ্টি কৰিব পাৰে; আৰু

- সামাজিক সহযোগিতাৰ পৰিৱেশ দুৰ্বল কৰিব পাৰে।

গান্ধীৰ আদৰ্শ সমাজত প্ৰতিযোগিতাৰ পৰিৱৰ্তে সহযোগিতা, সেৱা আৰু সামাজিক দায়িত্ব অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।

আধুনিক সভ্যতা আৰু উপনিবেশবাদ

গান্ধীয়ে আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাৰ সৈতে ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ সম্পৰ্কও সমালোচনা কৰিছিল।

ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে অৰ্থনৈতিক সম্পদ, কেঁচামাল আৰু বজাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰি উপনিবেশসমূহক নিজৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত ঔপনিৱেশিক অৰ্থনীতিৰ ফলত দেশীয় উদ্যোগ, হস্তশিল্প আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি দুৰ্বল হৈছিল।

সেয়েহে গান্ধীৰ বাবে ভাৰতৰ স্বাধীনতা কেৱল বিদেশী শাসকৰ প্ৰস্থান নহয়; ঔপনিৱেশিক অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰা মুক্তিও ইয়াৰ অংশ।

আধুনিক সভ্যতা আৰু ভাৰতীয় গাঁও

গান্ধীয়ে ভাৰতীয় গাঁওক তেওঁৰ বিকল্প সভ্যতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি হিচাপে দেখিছিল।

তেওঁৰ মতে ভাৰতৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনৰ পুনৰ্গঠন গাঁওক কেন্দ্ৰ কৰি কৰিব লাগে।

ইয়াৰ বাবে গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল—

- কৃষি;

- কুটীৰ উদ্যোগ;

- গাঁও উদ্যোগ;

- চৰকা;

- খাদী;

- হস্তশিল্প;

- স্থানীয় উৎপাদন; আৰু

- স্থানীয় স্বাৱলম্বিতা।

গান্ধীৰ মতে গাঁও অৰ্থনীতি শক্তিশালী হ’লে সাধাৰণ মানুহে নিজৰ জীৱিকা আৰু মৰ্যাদা বজাই ৰাখিব পাৰিব।

আধুনিক সভ্যতা আৰু কেন্দ্ৰীকৰণ

আধুনিক বৃহৎ উদ্যোগ আৰু কেন্দ্ৰীভূত অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাই অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত কৰিব পাৰে বুলি গান্ধীয়ে আশংকা কৰিছিল।

তেওঁৰ বিকল্প আছিল বিকেন্দ্ৰীকৰণ (Decentralisation)।

গান্ধীৰ মতে ক্ষমতা আৰু উৎপাদনৰ সুযোগ সমাজৰ তলৰ স্তৰলৈ বিস্তৃত হোৱা উচিত। এই ধাৰণাই পিছলৈ তেওঁৰ Gram Swaraj বা গাঁও স্বৰাজৰ চিন্তাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে।

আধুনিক সভ্যতা আৰু স্বাস্থ্য

গান্ধীয়ে আধুনিক সভ্যতাৰ কিছুমান স্বাস্থ্য-সম্পৰ্কীয় ধাৰণাৰো সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে কেৱল চিকিৎসা সুবিধা বৃদ্ধি কৰাটোৱেই স্বাস্থ্যৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান নহয়।

মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ সৈতে—

- সংযম;

- পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা;

- সঠিক জীৱন-পদ্ধতি;

- আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ; আৰু

- নৈতিক আচৰণ জড়িত।

অৰ্থাৎ ৰোগ হোৱাৰ পিছত কেৱল চিকিৎসা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে স্বাস্থ্যকৰ জীৱন-পদ্ধতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া উচিত।

আধুনিক সভ্যতা আৰু চিকিৎসা

Hind Swaraj-ত গান্ধীয়ে আধুনিক চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ কিছুমান দিশৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ আপত্তি চিকিৎসকৰ প্ৰতি ব্যক্তিগত বিদ্বেষৰ বাবে নাছিল; বৰং তেওঁ আশংকা কৰিছিল যে সহজে চিকিৎসা পোৱাৰ ফলত মানুহে নিজৰ জীৱন-পদ্ধতিৰ ওপৰত প্ৰয়োজনীয় সংযম হেৰুৱাব পাৰে।

তেওঁৰ বৃহত্তৰ বক্তব্য আছিল যে মানুহে নিজৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে ব্যক্তিগত দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

আধুনিক সভ্যতা আৰু ৰেলপথ

Hind Swaraj-ত গান্ধীয়ে ৰেলপথৰ বিষয়েও সমালোচনামূলক আলোচনা কৰিছিল।

তেওঁ ৰেলপথক কেৱল উন্নতিৰ প্ৰতীক হিচাপে গ্ৰহণ কৰা নাছিল। তেওঁৰ মতে ৰেলপথে মানুহ আৰু সামগ্ৰী দ্ৰুতভাৱে স্থানান্তৰ কৰিলেও ইয়াৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিণতি সদায় ইতিবাচক নহ’ব পাৰে।

তেওঁৰ উদ্দেশ্য ৰেলপথৰ প্ৰযুক্তিগত অস্তিত্ব অস্বীকাৰ কৰা নহয়; বৰং প্ৰযুক্তিক অন্ধভাৱে উন্নতিৰ সমাৰ্থক হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ বিৰোধিতা কৰা।

আধুনিক সভ্যতা আৰু আইনজীৱী

Hind Swaraj-ত গান্ধীয়ে আইনজীৱী পেছাৰ বিষয়েও সমালোচনা কৰিছিল।

তেওঁৰ মতে আদালত আৰু আইনকেন্দ্ৰিক ব্যৱস্থাই কেতিয়াবা মানুহৰ মাজৰ বিবাদ সমাধান কৰাৰ পৰিৱৰ্তে বিবাদক অধিক জটিল কৰি তুলিব পাৰে।

গান্ধীয়ে সমাজত পাৰস্পৰিক বিশ্বাস, সমঝোতা আৰু নৈতিক দায়িত্বৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিছিল।

ইয়াতো তেওঁৰ মূল লক্ষ্য আছিল আধুনিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহক অন্ধভাৱে গ্ৰহণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে সেইবোৰৰ সামাজিক আৰু নৈতিক ফলাফল পৰীক্ষা কৰা।

আধুনিক সভ্যতা আৰু সংসদীয় ৰাজনীতি

Hind Swaraj-ত গান্ধীয়ে সংসদীয় ৰাজনীতিৰ কিছুমান দিশৰো তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল।

তেওঁৰ মতে কেৱল প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰা বা সংসদ স্থাপন কৰিলেই প্ৰকৃত স্বৰাজ প্ৰতিষ্ঠা নহয়।

গান্ধীৰ বাবে প্ৰকৃত স্বৰাজৰ অৰ্থ আছিল নাগৰিকসকলৰ আত্ম-শাসন আৰু নৈতিক দায়িত্ব।

সেয়েহে তেওঁৰ গণতন্ত্ৰৰ আদৰ্শ কেৱল প্ৰতিনিধিত্বমূলক প্ৰতিষ্ঠানত সীমাবদ্ধ নাছিল; ই তলৰ স্তৰৰ সক্ৰিয় নাগৰিক অংশগ্ৰহণ আৰু গাঁও-ভিত্তিক আত্ম-শাসনৰ সৈতে জড়িত আছিল।

আধুনিক সভ্যতা আৰু ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা

গান্ধীৰ মতে আধুনিক সভ্যতাই বাহ্যিক সুবিধা বৃদ্ধি কৰিলেও মানুহক বহু ক্ষেত্ৰত বস্তু, বজাৰ আৰু প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কৰি তুলিব পাৰে।

প্ৰকৃত স্বাধীনতা মানে মানুহে নিজৰ ইচ্ছা আৰু ভোগৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিব পৰা অৱস্থা।

সেয়েহে গান্ধীৰ স্বাধীনতাৰ ধাৰণা বাহ্যিক স্বাধীনতাৰ লগতে আত্ম-শাসন আৰু আত্ম-সংযমৰ সৈতে জড়িত।

আধুনিক সভ্যতাৰ বিকল্প হিচাপে গান্ধীৰ দৃষ্টিভংগী

গান্ধীয়ে আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনা কৰাৰ লগতে এক বিকল্প জীৱন আৰু সমাজৰ ধাৰণাও আগবঢ়াইছিল।

এই বিকল্পৰ মূল উপাদান আছিল—

- সত্য;

- অহিংসা;

- আত্ম-সংযম;

- স্বদেশী;

- খাদী;

- কুটীৰ উদ্যোগ;

- গাঁও স্বৰাজ;

- বিকেন্দ্ৰীকৰণ;

- সহযোগিতা;

- নৈতিক অৰ্থনীতি;

- সীমিত প্ৰয়োজন; আৰু

- সামাজিক দায়িত্ব।

তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল এনে এখন সমাজ য’ত মানুহ অৰ্থনীতিৰ বাবে নহয়, অৰ্থনীতি মানুহৰ কল্যাণৰ বাবে কাম কৰে।

গান্ধীৰ সমালোচনাৰ মূল বৈশিষ্ট্য

গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনাক কেইটামান কেন্দ্ৰীয় ধাৰণাৰ জৰিয়তে বুজিব পাৰি—

ভৌতিক উন্নতিৰ সমালোচনা — ভৌতিক উন্নতিক নৈতিক উন্নতিৰ সমান বুলি গণ্য কৰা উচিত নহয়।

সীমাহীন ভোগৰ সমালোচনা — মানুহৰ আকাংক্ষাৰ কোনো সীমা নাথাকিলে সুখৰ পৰিৱৰ্তে অসন্তুষ্টি বৃদ্ধি পায়।

যান্ত্ৰিকীকৰণৰ সমালোচনা — যন্ত্ৰ আৰু বৃহৎ উদ্যোগে যদি মানুহৰ জীৱিকা আৰু শ্ৰমক দুৰ্বল কৰে, তেন্তে ইয়াৰ সামাজিক মূল্য পুনৰ বিবেচনা কৰিব লাগে।

কেন্দ্ৰীকৰণৰ সমালোচনা — অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ অত্যধিক কেন্দ্ৰীকৰণ গণতন্ত্ৰ আৰু সামাজিক সমতাৰ বাবে ক্ষতিকাৰক হ’ব পাৰে।

বস্তুবাদৰ সমালোচনা — মানুহৰ জীৱনৰ লক্ষ্য কেৱল ধন আৰু ভোগ নহয়।

নৈতিক অৱক্ষয়ৰ সমালোচনা — প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিৰ সৈতে নৈতিক অগ্ৰগতি নঘটিলে সভ্যতাৰ উন্নতি অসম্পূৰ্ণ।

গান্ধীৰ সমালোচনাৰ কেন্দ্ৰীয় যুক্তি

গান্ধীৰ সমগ্ৰ সমালোচনাৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশ্ন আছিল—

“সভ্যতা মানুহৰ বাবে নে মানুহ সভ্যতাৰ বাবে?”

তেওঁৰ মতে সভ্যতাৰ মূল্যায়ন কৰিব লাগে ই মানুহৰ জীৱনক কিমান স্বাধীন, নৈতিক, সুস্থ, মৰ্যাদাপূৰ্ণ আৰু সামাজিকভাৱে ন্যায়সংগত কৰি তোলে তাৰ ওপৰত।

সেয়েহে গান্ধীৰ বাবে প্ৰকৃত উন্নতিৰ অৰ্থ—

অধিক উৎপাদন নহয় → অধিক মানৱ কল্যাণ।

অধিক ভোগ নহয় → আত্ম-সংযম।

অধিক কেন্দ্ৰীকৰণ নহয় → বিকেন্দ্ৰীকৰণ।

অধিক প্ৰতিযোগিতা নহয় → সহযোগিতা।

কেৱল বাহ্যিক স্বাধীনতা নহয় → আত্ম-শাসন।

উপসংহাৰ

মহাত্মা গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনা মূলতঃ অন্ধ আধুনিকীকৰণ, বস্তুবাদ, সীমাহীন ভোগ, কেন্দ্ৰীভূত অৰ্থনীতি, শ্ৰম-বিচ্ছিন্ন যান্ত্ৰিকীকৰণ আৰু নৈতিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়ৰ সমালোচনা।

Hind Swaraj-ত গান্ধীয়ে যুক্তি দিছিল যে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতি নিজে নিজে মানুহৰ প্ৰকৃত উন্নতি নিশ্চিত নকৰে। প্ৰকৃত সভ্যতা সেইখন, যিয়ে মানুহক আত্ম-সংযম, সত্য, অহিংসা, নৈতিক দায়িত্ব আৰু সামাজিক কল্যাণৰ দিশে আগুৱাই নিয়ে।

তেওঁৰ বিকল্প আছিল স্বদেশী, খাদী, গাঁও অৰ্থনীতি, বিকেন্দ্ৰীকৰণ, Gram Swaraj, নৈতিক অৰ্থনীতি আৰু আত্ম-শাসনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা এক মানৱকেন্দ্ৰিক সমাজ।

সেয়েহে গান্ধীৰ আধুনিক সভ্যতাৰ সমালোচনাক কেৱল “যন্ত্ৰ বা আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ বিৰোধিতা” বুলি বুজাটো সঠিক নহয়। ই মূলতঃ এনে এক সভ্যতাৰ বিৰুদ্ধে সমালোচনা য’ত ভৌতিক অগ্ৰগতিক মানৱ আৰু নৈতিক উন্নতিৰ ওপৰত স্থান দিয়া হয়।

সংক্ষেপত

Gandhian Critique of Modern Civilisation =

বস্তুবাদৰ সমালোচনা + সীমাহীন ভোগৰ সমালোচনা + যান্ত্ৰিকীকৰণৰ সমালোচনা + কেন্দ্ৰীকৰণৰ সমালোচনা + নৈতিক উন্নতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব + স্বদেশী + গাঁও স্বৰাজ + আত্ম-সংযম।

উৎস

- মহাত্মা গান্ধী — Hind Swaraj (Indian Home Rule), 1909

- IGNOU — গান্ধীৰ ৰাজনৈতিক চিন্তা আৰু গান্ধীয় দৰ্শন সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন সামগ্ৰী

- Gandhi Heritage Portal — Government of India

- Gandhi Smriti and Darshan Samiti — Government of India

- National Archives of India — Government of India