অশোক মেহতা কমিটি (Ashok Mehta Committee), ১৯৭৭–৭৮

 অশোক মেহতা কমিটি ভাৰতৰ পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ ইতিহাসৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কমিটি। তলৰ নোটসমূহ ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী উৎস আৰু M. Laxmikanth-ৰ Indian Polity-ৰ পৰীক্ষামুখী বিষয়বস্তুৰ সৈতে মিলাই প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। UPSC, UGC-NET, SLET, CTET, ADRE আদি প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে ই গুৰুত্বপূৰ্ণ।

১. পটভূমি

ভাৰতত পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাই আৰম্ভণিতে যথেষ্ট গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল যদিও ১৯৬০ আৰু ১৯৭০ৰ দশকত ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতা ক্ৰমে হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে। ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ আছিল—

পৰ্যাপ্ত বিত্তীয় সম্পদৰ অভাৱ

আমোলাতন্ত্ৰৰ অধিক প্ৰভাৱ

ৰাজনৈতিক সমৰ্থনৰ অভাৱ

জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ হ্ৰাস

প্ৰশাসনিক দুৰ্বলতা

উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণত স্থানীয় সংস্থাৰ সীমিত ক্ষমতা

এই পৰিস্থিতিত জনতা চৰকাৰে ১৯৭৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ অৱনতিৰ কাৰণ পৰীক্ষা আৰু ইয়াক শক্তিশালী কৰাৰ বাবে অশোক মেহতাৰ অধ্যক্ষতাত কমিটি গঠন কৰে।

কমিটিয়ে ১৯৭৮ চনৰ আগষ্ট মাহত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে। কমিটিয়ে মুঠ ১৩২টা পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।

২. কমিটিৰ মূল উদ্দেশ্য

অশোক মেহতা কমিটিৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল—

1. পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ অৱনতিৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰা।

2. পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক শক্তিশালী কৰা।

3. গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ অধিক ফলপ্ৰসূ কৰা।

4. ক্ষমতা, দায়িত্ব আৰু সম্পদৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰা।

5. গ্ৰাম্য উন্নয়নত স্থানীয় স্ব-শাসন প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰা।

6. স্থানীয় পৰ্যায়ত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰা।

৩. অশোক মেহতা কমিটিৰ মুখ্য পৰামৰ্শ

১. দ্বি-স্তৰীয় পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা

অশোক মেহতা কমিটিয়ে পূৰ্বৰ তিনিটা স্তৰৰ ব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তে দুটা স্তৰৰ পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা পৰামৰ্শ দিছিল।

দুটা স্তৰ আছিল—

(১) জিলা পৰিষদ (Zila Parishad)

↓

(২) মণ্ডল পঞ্চায়ত (Mandal Panchayat)

অৰ্থাৎ, কমিটিয়ে গাঁও পঞ্চায়তক পৃথক স্তৰ হিচাপে ৰখাৰ পৰিৱৰ্তে কেইবাখনো গাঁওক একত্ৰিত কৰি মণ্ডল পঞ্চায়ত গঠন কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল।

২. মণ্ডল পঞ্চায়ত

মণ্ডল পঞ্চায়ত কমিটিৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰামৰ্শ আছিল।

ই এটা মাত্ৰ গাঁওৰ পৰিৱৰ্তে কেইবাখনো গাঁও সামৰি গঠন কৰিবলগীয়া স্থানীয় সংস্থা আছিল।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল—

পৰ্যাপ্ত জনসংখ্যাৰ ভিত্তি সৃষ্টি কৰা

উন্নয়নমূলক কাম অধিক ফলপ্ৰসূ কৰা

স্থানীয় সম্পদৰ উন্নত ব্যৱহাৰ

প্ৰশাসনিক সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা

৩. জিলা পৰিষদক গুৰুত্ব

কমিটিয়ে জিলাক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ প্ৰথম গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

জিলা পৰিষদক জিলা পৰ্যায়ৰ প্ৰধান পঞ্চায়তীৰাজ সংস্থা হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল।

জিলা পৰিষদে—

উন্নয়ন পৰিকল্পনা

উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচী

বিভিন্ন বিভাগৰ সমন্বয়

স্থানীয় উন্নয়ন

আদি ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব লাগে বুলি কমিটিয়ে মত প্ৰকাশ কৰিছিল।

৪. ৰাজনৈতিক দলৰ অংশগ্ৰহণ

অশোক মেহতা কমিটিয়ে পঞ্চায়তীৰাজ নিৰ্বাচনত ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ অংশগ্ৰহণৰ পোষকতা কৰিছিল।

ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল স্থানীয় গণতন্ত্ৰক অধিক শক্তিশালী আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে দায়বদ্ধ কৰা।

👉 Exam Point:

Ashok Mehta Committee → Political parties should participate in Panchayat elections.

৫. সাংবিধানিক মৰ্যাদা

কমিটিয়ে পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সাংবিধানিক সুৰক্ষা/মৰ্যাদা প্ৰদান কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল।

এই পৰামৰ্শ তৎকালীন সময়ত সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যকৰী হোৱা নাছিল যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত পঞ্চায়তীৰাজক সাংবিধানিক মৰ্যাদা দিয়াৰ ধাৰণাৰ বিকাশত ইয়াৰ গুৰুত্ব আছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত ৭৩তম সংবিধান সংশোধনী আইন, ১৯৯২-ৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে সাংবিধানিক মৰ্যাদা লাভ কৰে।

৬. নিয়মীয়া নিৰ্বাচন

কমিটিয়ে পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ নিয়মীয়া নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।

নিৰ্বাচন নিয়মীয়াকৈ অনুষ্ঠিত নহ'লে স্থানীয় স্ব-শাসন ব্যৱস্থা গণতান্ত্ৰিকভাৱে দুৰ্বল হৈ পৰে বুলি কমিটিয়ে বিবেচনা কৰিছিল।

৭. দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধিত্ব

কমিটিয়ে অনুসূচিত জাতি (SC), অনুসূচিত জনজাতি (ST) আৰু অন্যান্য দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ আৰু প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।

৮. মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ

পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাত মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধি কৰাৰ পৰামৰ্শও কমিটিয়ে আগবঢ়াইছিল।

পৰৱৰ্তী পঞ্চায়তীৰাজ সংস্কাৰত মহিলাৰ সংৰক্ষণৰ ধাৰণাটোৱে অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰে।

৯. বিত্তীয় শক্তিশালীকৰণ

পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ দুৰ্বলতাৰ অন্যতম কাৰণ আছিল পৰ্যাপ্ত বিত্তীয় সম্পদৰ অভাৱ।

সেয়েহে কমিটিয়ে—

স্থানীয় সংস্থালৈ অধিক বিত্তীয় সম্পদ প্ৰদান

বিত্তীয় ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ

স্থানীয় ৰাজহৰ উৎস শক্তিশালী কৰা

উন্নয়নমূলক কামৰ বাবে পৰ্যাপ্ত ধন নিশ্চিত কৰা

আদি বিষয়ত গুৰুত্ব দিছিল।

১০. প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ

কমিটিয়ে কেৱল ক্ষমতাৰ কাগজী বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰকৃত প্ৰশাসনিক ক্ষমতা আৰু দায়িত্ব স্থানীয় সংস্থালৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ পোষকতা কৰিছিল।

অৰ্থাৎ, কেৱল পঞ্চায়ত গঠন কৰিলেই নহ'ব; পঞ্চায়তক কাম কৰিবলৈ ক্ষমতা, কৰ্মচাৰী আৰু সম্পদ দিব লাগিব।

১১. উন্নয়ন পৰিকল্পনাত অংশগ্ৰহণ

কমিটিয়ে পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক গ্ৰাম্য উন্নয়ন আৰু পৰিকল্পনাৰ সৈতে অধিক ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল।

জিলা পৰ্যায়ত উন্নয়ন পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত আৰু ৰূপায়ণত পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।

৪. পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ অৱনতিৰ কাৰণ

অশোক মেহতা কমিটিয়ে পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতাৰ কেইবাটাও কাৰণ চিনাক্ত কৰিছিল—

পৰ্যাপ্ত বিত্তীয় সম্পদৰ অভাৱ

আমোলাতান্ত্ৰিক নিয়ন্ত্ৰণ

ৰাজনৈতিক সমৰ্থনৰ অভাৱ

প্ৰশাসনিক সহায়ৰ অভাৱ

জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ হ্ৰাস

স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ সীমিত ক্ষমতা

উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচীৰ বৃদ্ধি

স্থানীয় সংস্থাৰ দুৰ্বল সাংগঠনিক ক্ষমতা

চৰকাৰৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীলতা

৫. বালৱন্ত ৰায় মেহতা আৰু অশোক মেহতা কমিটিৰ মাজত পাৰ্থক্য

বিষয় বালৱন্ত ৰায় মেহতা কমিটি অশোক মেহতা কমিটি

বছৰ ১৯৫৭ ১৯৭৭

মূল উদ্দেশ্য গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ পঞ্চায়তীৰাজৰ পুনৰুজ্জীৱন

ব্যৱস্থা তিনিস্তৰীয় দুইস্তৰীয়

গাঁৱৰ স্তৰ গাঁও পঞ্চায়ত মণ্ডল পঞ্চায়ত

মধ্যৱৰ্তী স্তৰ পঞ্চায়ত সমিতি —

জিলা স্তৰ জিলা পৰিষদ জিলা পৰিষদ

মুখ্য ভিত্তি Community Development Programme শক্তিশালী স্থানীয় স্ব-শাসন

ৰাজনৈতিক দল সাধাৰণতে দলীয় ৰাজনীতিৰ পৰা আঁতৰত ৰাজনৈতিক দলৰ অংশগ্ৰহণৰ পোষকতা

সাংবিধানিক মৰ্যাদা পৰামৰ্শ দিয়া নাছিল পৰামৰ্শ দিছিল

৬. অশোক মেহতা কমিটি আৰু ৭৩তম সংবিধান সংশোধনী

এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা মনত ৰাখিব লাগে—

৭৩তম সংবিধান সংশোধনী আইন, ১৯৯২ অশোক মেহতা কমিটিৰ সকলো পৰামৰ্শৰ পোনপটীয়া ৰূপায়ণ নহয়।

অশোক মেহতা কমিটিৰ পিছত জি. ভি. কে. ৰাও কমিটি আৰু এল. এম. সিংভি কমিটি আদি কমিটিয়েও পঞ্চায়তীৰাজ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।

এই সামগ্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত অৱশেষত ৭৩তম সংবিধান সংশোধনী আইন, ১৯৯২ৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে সাংবিধানিক মৰ্যাদা লাভ কৰে।

৭. পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

Ashok Mehta Committee — Quick Revision

গঠন: ১৯৭৭

চৰকাৰ: জনতা চৰকাৰ

অধ্যক্ষ: অশোক মেহতা

প্ৰতিবেদন: ১৯৭৮

পৰামৰ্শ: ১৩২টা

মূল উদ্দেশ্য: পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক শক্তিশালী কৰা

ব্যৱস্থা: দুই-স্তৰীয়

প্ৰথম স্তৰ: জিলা পৰিষদ

দ্বিতীয় স্তৰ: মণ্ডল পঞ্চায়ত

বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ প্ৰথম বিন্দু: জিলা

ৰাজনৈতিক দল: নিৰ্বাচনত অংশগ্ৰহণৰ পোষকতা

সাংবিধানিক মৰ্যাদা: পৰামৰ্শ দিছিল

বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ: গুৰুত্ব দিছিল

প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ: গুৰুত্ব দিছিল

মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ: বৃদ্ধি কৰাৰ পোষকতা

SC/ST আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণী: অধিক প্ৰতিনিধিত্বৰ পোষকতা

ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত সম্পূৰ্ণ ৰূপে ৰূপায়ণ: হোৱা নাছিল

পৰৱৰ্তী গুৰুত্ব: ৭৩তম সংবিধান সংশোধনলৈ যোৱা বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ধাৰণাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা

⭐ এক শাৰীৰ পৰীক্ষামুখী উত্তৰ

অশোক মেহতা কমিটি (১৯৭৭–৭৮)-এ তিনিস্তৰীয় পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তে জিলা পৰিষদ আৰু মণ্ডল পঞ্চায়তক লৈ দুই-স্তৰীয় ব্যৱস্থা, ৰাজনৈতিক দলৰ অংশগ্ৰহণ, বিত্তীয় আৰু প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ আৰু পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সাংবিধানিক সুৰক্ষা দিয়াৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।